Bijlage 9 - Toelichting Buitengebied Súdwest - Fryslan I

TOELICHTING

Inhoudsopgave HOOFDSTUK 1 Inleiding ...................................................................................................................4 1.1

Aanleiding ................................................................................................................................4

1.2

Stukken bij het plan...........................................................................................................5

1.3

Ligging van het plangebied ...........................................................................................6

1.4

Huidig planologisch situatie .........................................................................................7

1.5

Basisuitgangspunten .........................................................................................................8

1.6

Plan-m.e.r. en passende beoordeling......................................................................8

1.7

Verantwoording van het onderzoek .........................................................................9

1.8

Leeswijzer..............................................................................................................................10

HOOFDSTUK 2 Gebiedsbeschrijving ........................................................................................11 2.1

Ontstaan en ontwikkeling ............................................................................................11

2.2

Occupatiegeschiedenis ..................................................................................................14

2.3

Landschappelijke kernkwaliteiten ..........................................................................19

HOOFDSTUK 3 Planbeschrijving ................................................................................................26 3.1

Functionele structuur .......................................................................................................26

3.1.1

Landbouw ......................................................................................................................26

3.1.2

Wonen ..............................................................................................................................34

3.1.3

Hergebruik voormalige (agrarische) bedrijven ......................................34

3.1.4

Zelfstandige (bedrijfsmatige) activiteiten .................................................36

3.1.5

Detailhandel en horeca ..........................................................................................37

3.1.6

Ruimte-voor-ruimte-/saneringsregeling ....................................................37

3.1.7

Maatschappelijk en ‘Maatschappelijk – zorgboerderij’ ......................37

3.1.8

Recreatie en toerisme ............................................................................................38

3.2

Verkeersstructuur...............................................................................................................39

3.2.1

Wegen ................................................................................................................................39

3.2.2

Vaarwegen ......................................................................................................................40

3.2.3

Openbaar vervoer .......................................................................................................42

HOOFDSTUK 4 Beleidskader ........................................................................................................44 4.1

Rijksbeleid .............................................................................................................................44

Buitengebied Súdwest-Fryslân-I

1

4.1.1

Nationale Omgevingsvisie (NOVI)..................................................................44

4.1.2

Ladder voor duurzame verstedelijking ........................................................45

4.1.3

Besluit algemene regels ruimtelijke ordening ........................................45

4.1.4

Structuurvisie Buisleidingen 2012 - 2035..................................................46

4.1.5 Kamerbrief Water en Bodem sturend. ..............................................................47 4.1.6 4.2

Water..................................................................................................................................47

Provinciaal beleid ..............................................................................................................50

4.2.1

Omgevingsvisie 'De Romte Diele'....................................................................50

4.2.2

Grutsk op 'e Romte ..................................................................................................51

4.2.3

Verordening Romte ..................................................................................................52

4.3

Wetterskip Fryslân ................................................................................................................53

4.4

Gemeentelijk beleid .........................................................................................................53

4.4.1

Omgevingsvisie 1.0 `Oars tinke yn Súdwest (2021) ..........................53

4.4.2

Agenda duurzame ontwikkeling ......................................................................54

4.4.3

Klimaatagenda 2020, thing global, act local ............................................55

4.4.4

Omgevingsprogramma Klimaatadaptatie (2021) ..................................55

4.4.5

Antennebeleid 2012 ................................................................................................57

4.4.6

Bomenbeleidsplan (2012) ...................................................................................58

4.4.7

Detailhandelsstructuurvisie................................................................................58

4.4.8

Erfgoednota ..................................................................................................................59

4.4.9

Geurverordening .......................................................................................................60

4.4.10 Ontwikkelvisie 2011-2021 ..................................................................................60 4.4.11 Ruimte voor de zon ..................................................................................................61 4.4.12 Verkeersbeleid ............................................................................................................61 4.4.13 Visie Recreatie en Toerisme ...............................................................................62 4.4.14 Ontwikkelkader logiesaccommodaties gemeente SúdwestFryslân 63 4.4.15 Visie Ruimtelijke Kwaliteit (2013) .................................................................63 4.4.16 Woonvisie 2017 - 2022..........................................................................................64 4.4.17 Woonschepenverordening 2012 ......................................................................64 4.4.18 Welstandsnota Súdwest-Fryslân 2018 ........................................................65 4.4.19 De Nije Pleats Fryslân ............................................................................................66 4.4.20 Uitgangspuntennotitie Buitengebied 2.0 (2019) ...................................67

Buitengebied Súdwest-Fryslân-I

2

HOOFDSTUK 5 Omgevingsaspecten ........................................................................................68 5.1

Milieu effectrapportage ...................................................................................................68

5.2

Milieuzonering ......................................................................................................................68

5.3

Bodem ........................................................................................................................................70

5.4

Cultuurhistorie inclusief archeologie ......................................................................71

5.5

Duurzame verstedelijking ..............................................................................................91

5.6

Ecologie.....................................................................................................................................92

5.6.1

Wet- en regelgeving ..................................................................................................92

5.6.2

Gebiedsbescherming .................................................................................................93

5.6.3

Soortenbescherming .................................................................................................95

5.7

Externe veiligheid ...............................................................................................................96

5.7.1

Algemeen toetsingskader ......................................................................................96

5.7.2 Toetsing ...............................................................................................................................97 5.8

Geluid .......................................................................................................................................102

5.9

Kabels en leidingen ..........................................................................................................103

5.10

Lichthinder .........................................................................................................................104

5.11

Luchtkwaliteit...................................................................................................................104

5.12

Verkeer .................................................................................................................................105

5.13

Water .....................................................................................................................................105

HOOFDSTUK 6 Juridische toelichting ...................................................................................109 6.1

Inleiding .................................................................................................................................109

6.2

Planregels ..............................................................................................................................109

6.3

Procedure ..............................................................................................................................112

6.4

Toelichting op de bestemmingen ............................................................................113

7.1

Maatschappelijke uitvoerbaarheid .........................................................................124

7.2

Economische uitvoerbaarheid ...................................................................................124

Bijlagen ..................................................................................................................................................126

Buitengebied Súdwest-Fryslân-I

3

HOOFDSTUK 1 Inleiding 1.1

Aanleiding

De gemeenteraad heeft op 5 oktober 2017 het bestemmingsplan ‘Buitengebied Súdwest-Fryslân’ vastgesteld. Tegen dit bestemmingsplan zijn bij de Raad van State tien beroepenschriften ingediend. Op 18 december 2019 heeft de Afdeling uitspraak gedaan, acht van de tien indieners van een beroepschrift zijn in het gelijk gesteld. De gemeente Súdwest-Fryslân heeft er voor gekozen om gelijktijdig met het verwerken van de gevolgen van de uitspraak van de beroepsschriften een nieuw bestemmingsplan op te stellen. Na vaststelling van het nu geldende bestemmingsplan “Buitengebied Súdwest-Fryslân’ zijn een aantal omissies geconstateerd, is sprake van een aantal nieuwe ontwikkelingen en moest het bestemmingsplan naar aanleiding van de uitspraak op perceelniveau worden gewijzigd. Met het onderhavige bestemmingsplan ‘Buitengebied Súdwest-Fryslân-I’ wordt het nu geldende bestemmingsplan geactualiseerd, door nieuw Rijks- en gemeentelijk beleid hierin op te nemen. Tevens worden de omissies hersteld en worden recente ontwikkelingen die met een onherroepelijke uitgebreide omgevingsvergunning zijn gerealiseerd zijn in het bestemmingsplan opgenomen. Een herziening van een bestemmingsplan is dus een actualisatie van een bestemmingsplan binnen een wijk/dorp of zoals bij onderhavig bestemmingsplan het buitengebied.

Het algemene uitgangspunt hierbij is dat de opzet en het beleid voor het plangebied grotendeels gehandhaafd blijft. Daarnaast wordt de wenselijkheid van bepaalde ontwikkelingen (op onderdelen) opnieuw afgewogen. Ten slotte zijn waar mogelijk, verleende afwijkingen van de oude bestemmingsplannen omgezet naar bij recht toegestane mogelijkheden. Gelijktijdig met het actualiseren van het vigerende bestemmingsplan ‘Buitengebied Súdwest-Fryslân’ worden ook de bestemmingsplannen, die nog van toepassing zijn voor het buitengebied van de voormalige gemeenten Boansterhim (deels), Bolsward, Littenseradiel (deels) en Wymbritseradiel geactualiseerd. Voor de voormalige gemeenten Boansterhim (deels), Bolsward, Littenseradiel (deels) en Wymbritseradiel wordt het bestemmingsplan ‘Buitengebied Súdwest-Fryslân–II’ opgesteld. Niet alle agrarische bedrijven liggen binnen het plangebied van het vigerende bestemmingsplannen die voor het buiteengebied van toepassing zijn. Er zijn ook agrarische bedrijven die in het plangebied van verschillende komplannen liggen. Om tot een éénduidige planologische regeling te komen voor alle agrarische bedrijven in de gemeente Súdwest-Fryslân worden de agrarische bedrijven die in een bestemmingsplan voor een bebouwde kom liggen in het onderhavige bestemmingsplan ‘Buitengebied Súdwest-Fryslân–I’ en/of in bestemmingsplan ‘Buitengebied Súdwest-Fryslân–II’.

Naast het nieuwe beleid en de verleende uitgebreide omgevingsvergunningen worden ook het parapluplan ‘ Súdwest-Fryslân – kleine windturbines’, waarin kleine

Buitengebied Súdwest-Fryslân-I

4

windturbines bij agrarische bedrijven mogelijk worden gemaakt en het ‘Parapluplan parkeernormen SWF’ opgenomen. Na vaststelling van beide bestemmingsplannen ‘Buitengebied Súdwest-Fryslân–I en –II’ geldt voor het gehele buitengebied van de gemeente Súdwest-Fryslân één bestemmingsplansystematiek. Het buitengebied van de gemeente is globaal opgedeeld in twee gebieden. Onderhavig bestemmingsplan ‘Buitengebied Súdwest-Fryslân-I’ is van toepassing voor het zuidwestelijke deel van de gemeente. Het andere bestemmingsplan Buitengebied Súdwest-Fryslân–II’ is een actualisatie van de bestemmingsplannen voor de buitengebieden van de voormalige gemeenten Boansterhim (deels), Bolsward, Littenseradiel (deels) en Wymbritseradiel en ligt meer in het noordoostelijke deel van de gemeente. Het onderhavige bestemmingsplan heeft een overwegend conserverend karakter. In dit plan zullen dan ook geen nieuwe ontwikkelingen mogelijk worden gemaakt die nog niet vervat zijn in een onherroepelijk bestemmingsplan of waarvoor anderszins een planologische procedure is afgerond of vergunning is verleend. Overigens betekent het ‘conserveren’ niet dat dit bestemmingsplan geen enkele ontwikkeling mogelijk maakt. Kleinschalige ontwikkelingen blijven op basis van diverse flexibiliteitsbepalingen mogelijk. Daarnaast is het mogelijk om op ondergeschikte onderdelen af te wijken van de bouw- en gebruiksregels. 1.2

Stukken bij het plan

Het bestemmingsplan ‘Buitengebied Súdwest-Fryslân-I’ bestaat uit de volgende stukken: • toelichting; • regels; • verbeelding; • bijlagen bij de toelichting; − bijlage 1: Verantwoording externe veiligheid − bijlage 2: Reactienota zienswijzen − bijlage 3: “PlanMER bestemmingsplan Buitengebied Súdwest-Fryslân 2015”, Tauw bv, Deventer, projectnummer 1211027, april 2015, eindconcept − bijlage 4: “Gemeente Súdwest-Fryslân: Historische-geografische inventarisatie en waardering van het buitengebied”, Cultuurland Advies, Heerde, rapportnummer 1353, 4 augustus 2014, versie 1.0; − bijlage 5: Veehouderij en Gezondheid Omwonenden, Rivm-rapport 20170062; − Bijlage 6: Veehouderij en Gezondheid Omwonenden III. September 2018; − Bijlage 7: Veehouderij en Gezondheid Omwonenden III. November 2019.

Buitengebied Súdwest-Fryslân-I

5

•

bijlagen bij de regels; bijlage 1: Historische verkaveling structuren − bijlage 2: Lijst van aan huis verbonden beroepen en bedrijven − bijlage 3: Lijst met aantal kampeermiddelen etc − bijlage 4: Beplantingsplan Koaidyk 11 It Heidenskip − bijlage 5: Staat van Bedrijven − bijlage 6: Karakteristieke bouwwerken en monumenten − bijlage 7: Onherroepelijke Wnb-vergunningen − bijlage 8: Historisch- geografische inventarisatie en waardering − bijlage 9: Adviesboek De Nije Pleats in Fryslân − bijlage 10: Historische wegen en paden − bijlage 11: Toetsingskader kleine windmolens − bijlage 12: Kruinige percelen gemeente Súdwest-Fryslân −

Op de verbeelding zijn de bestemmingen van de in het plan opgenomen gronden aangegeven. De regels bepalen een juiste ontwikkeling en beheer van het plangebied. De toelichting hoort bij het plan. Hierin zijn de aan het plan ten grondslag liggende uitgangspunten en onderzoeken weergegeven. 1.3

Ligging van het plangebied

Het plangebied bestaat uit de buitengebieden van de voormalige gemeenten Nijefurd, Sneek en Wûnseradiel. Op onderstaande afbeelding wordt het plangebied globaal aangeduid. Het plangebied van het bestemmingsplan grenst voor een deel aan de Waddenzee, waarbij uitsluitend het deel van de Waddenzee is opgenomen dat tot het grondgebied van de gemeente Súdwest-Fryslân behoort. Hetzelfde geldt voor het deel van het IJsselmeer dat tot het grondgebied van de gemeente Súdwest-Fryslân behoort. Op onderstaande afbeelding is de globale ligging van het plangebied van het bestemmingsplan weergegeven. Echter in deze afbeelding is de grens van het grondgebied van de gemeente Súdwest-Fryslân in het IJsselmeer aangehouden en is geen uitzondering gemaakt voor het Rijks inpassingsplan ‘Windpark Fryslân’. Dit inpassingsplan maakt geen onderdeel uit van het bestemmingsplan ‘Buitengebied Súdwest-Fryslân-I’. Het IJsselmeer heeft op grond van het bestemmingsplan de bestemming ‘Natuur – IJsselmeer’ en is onder andere bestemd voor doeleinden van natuur en landschap, zijnde het behoud, het herstel en de ontwikkeling van het waterecosysteem IJsselmeer en de daaraan eigen natuurlijke en landschappelijke waarden. In onderstaande figuur maken de kernen die binnen het plangebied van het bestemmingsplan liggen geen onderdeel uit van het bestemmingsplan.

Uitzondering hierop zijn de agrarische percelen die binnen de kernen liggen, deze zijn in het kader van harmonisatie en eenduidigheid wel opgenomen in dit bestemmingsplan.

Buitengebied Súdwest-Fryslân-I

6

Figuur 1: Globale ligging plangebied

1.4

Huidig planologisch situatie

Voor het plangebied gelden, tot het van rechtskracht worden van dit bestemmingsplan, de volgende plannen: Naam plan

onherroepelijk

Buitengebied Súdwest-Fryslân

18-12-2019

Parapluplan parkeernormen SWF

08-11-2018

Parapluplan Kleine windturbines

03-03-2022

Dorpen Noord / West gemeente Súdwest-Fryslân

20-07-2017

Dorpen Noord /West 2

23-12-2021

Bestemmingsplan Hieslum en Gaast

02-08-2013

Stavoren – Zuid 2017

14-06-2018

In de loop van de tijd zijn delen van de genoemde bestemmingsplannen ingevuld of herontwikkeld. Hiervoor zijn ofwel nieuwe bestemmingsplannen gemaakt, of zijn uitgebreide afwijkingsprocedures of wijzigingsprocedures gevoerd. De gebieden

Buitengebied Súdwest-Fryslân-I

7

waarvoor dergelijke procedures zijn doorlopen worden in dit bestemmingsplan voorzien van een actuele regeling. Alle in het plangebied vergunde bebouwing is positief bestemd. De in voorliggend bestemmingsplan opgenomen bouw- en gebruiksmogelijkheden zijn tevens afgestemd op de huidige wet- en regelgeving. Hierdoor kan sprake zijn van enige perceelsgebonden wijzigingen ten opzichte van de ruimtelijke plannen die hiervoor van kracht waren. De perceelsgebonden wijzigingen zijn in bijlage 11 bij deze toelichting opgenomen. De geldende bestemmingsregelingen in de diverse bestemmingsplannen waren afgestemd op de toen aanwezige functies en bebouwing. 1.5

Basisuitgangspunten

De gemeenteraad heeft in zijn vergadering van 3 oktober 2019 de ‘Uitgangspuntennotitie Buitengebied Súdwest-Fryslân 2.0’ vastgesteld. In deze notitie zijn de globale uitgangspunten voor de herziening van de verschillende bestemmingen in het buitengebied opgenomen. De uitgangspuntennotitie dient als basis voor het opstellen van het noodzakelijk plan-MER ten behoeve van het bestemmingsplan voor het buitengebied van de drie voormalige gemeenten. Het plan-MER moet voorafgaande aan het bestemmingsplan worden opgesteld en gelijktijdig met het bestemmingsplan worden vastgesteld. Naar aanleiding van meerdere uitspraken van de Afdeling Bestuursrechtspraak van de Raad van State (ABRvS) is voor het opstellen van het plan-MER nader onderzoek nodig naar de mogelijke scenario’s die in het kader van het plan-MER moeten worden onderzocht. In dit bestemmingsplan heeft een vertaling plaatsgevonden van het plan-MER. Datzelfde geldt voor de door de raad op 21 juni 2012 vastgestelde uitgangspunten. 1.6

Plan-m.e.r. en passende beoordeling

Bij de voorbereiding van een kaderstellend bestemmingsplan moet een plan-m.e.r.procedure worden doorlopen. Een plan-m.e.r. is een in de Wet milieubeheer (Wm) vastgelegde procedure waarmee voor de m.e.r.-(beoordelings)plichtige onderdelen van het plan op basis van een zekere bandbreedte de milieugevolgen worden beoordeeld. De uitkomsten van het MER moeten bij de vaststelling van het bestemmingsplan worden betrokken. Onderhavig bestemmingsplan is een actualisatie van het geldende bestemmingsplan ‘Buitengebied Súdwest-Fryslân’, zoals vastgesteld door de gemeenteraad op 5 oktober 2017. In dit bestemmingsplan zijn de gevolgen van de uitspraak van de Raad van State opgenomen, zijn nieuwe beleidsstukken toegevoegd en verleende uitgebreide omgevingsvergunning opgenomen. Deze actualisatie heeft niet tot gevolg dat er nieuwe ontwikkelingen mogelijk worden gemaakt die niet in het geldende bestemmingsplan waren opgenomen. Ten aanzien van het geldende bestemmingsplan ‘Buitengebied Súdwest-Fryslân’, onherroepelijk sinds 18-12-2019’, zijn er geen ontwikkelingen mogelijk die niet eerder zijn ‘bemerd’. Ten behoeve van het vigerende bestemmingsplan is een plan-

Buitengebied Súdwest-Fryslân-I

8

MER opgesteld. De cie-MER heeft advies gegeven op de plan-MER en vervolgens heeft de gemeenteraad de plan-MER op 5 oktober 2017 gelijktijdig met het bestemmingsplan ‘Buitengebied Súdwest-Fryslân’ vastgesteld. In het onderhavige bestemmingsplan ‘Buitengebied Súdwest-Fryslân-I’ is ten behoeve van de agrarische bedrijven artikel 3 aangevuld met een verbod op het vestigen en/of uitbreiden van geitenhouderijen en is een nieuwe stikstofregeling opgenomen. Zowel op grond van de bestaande – als op grond van de nieuwe stikstofregeling mogen er geen uitbreidingen van agrarische bedrijven plaatsvinden waarbij sprake is van een toename van de stikstofdepositie op beschermde natuurgebieden waarbij recht wordt gedaan aan de bestaande natuurtoestemmingen. De stikstofregeling zoals deze in het nu geldende bestemmingsplan is opgenomen is gebaseerd op de Programmatische aanpak (PAS). Sinds de uitspraak van 29 mei 2019 is de PAS niet meer van toepassing. In het onderhavige bestemmingsplan is een stikstofregeling opgenomen die voldoet aan de meest recente jurisprudentie en recht doet aan de verleende natuurtoestemmingen op basis van de Wet natuurbescherming. Het bestemmingsplan sluit aan bij bestaande en toekomstige regelgeving rondom stikstof en is niet bedoeld om extra beperkingen op te leggen aan agrarische bedrijven.

Ook ten aanzien van Cultuurhistorie of de nabij gelegen Natura 2000-gebieden maakt het onderhavige bestemmingsplan geen ontwikkelingen mogelijk die niet eerder zijn onderzocht of tot eventuele significante negatieve effecten voor de Natura 2000-gebieden leidt. Ter informatie is de vastgestelde plan-MER (05-10-2017) als bijlage bijgevoegd. Het college heeft ten behoeve van dit onderhavige bestemmingsplan een aanmeldnotitie vastgesteld. 1.7

Verantwoording van het onderzoek

Het Besluit ruimtelijke ordening (Bro) bepaalt in artikel 3.1.6 dat het bestemmingsplan vergezeld gaat van een toelichting, waarin onder meer de uitkomsten van het met toepassing van artikel 3:2 van de Algemene wet bestuursrecht (Awb) verrichte onderzoek zijn vermeld. Het gaat hier om het onderzoek naar de bestaande situatie in het plangebied. In het kader van deze onderzoeksplicht is een bureaustudie gedaan naar alle bebouwde percelen in het plangebied. Hiertoe zijn de digitale bestanden bestudeerd die binnen de gemeentelijke organisatie beschikbaar zijn en voor dit doel gebruikt mogen worden. Het betreft de gegevens voor zover die in begin 2023 bekend waren, uit: • •

• • •

de Gemeentelijke Basisadministratie (GBA); de milieuvergunningen die in het kader van de Wet milieubeheer of de Wet algemene bepalingen omgevingsrecht (Wabo) voor de activiteit milieu zijn verleend en de meldingen op grond van het Besluit landbouw milieubeheer; gegevens uit de administratie die in het kader van de Wet onroerende zaakbelasting (Woz) zijn verzameld; de geldende bestemmingsplannen en beheersverordeningen; de Grootschalige Basiskaart Nederland (GBKN);

Buitengebied Súdwest-Fryslân-I

9

• •

1.8

het kadaster; de luchtfoto die de actuele situatie van het buitengebied van de gemeente Súdwest-Fryslân weergeeft.

Leeswijzer

De plantoelichting geeft een toelichting op het bestemmingsplan, maar maakt geen juridisch onderdeel uit van het bestemmingsplan. De plantoelichting bevat achtereenvolgens de volgende hoofdstukken: Hoofdstuk 1 Hoofdstuk 2 Hoofdstuk 3 Hoofdstuk 4 Hoofdstuk 5 Hoofdstuk 6 Hoofdstuk 7

Inleiding Gebiedsbeschrijving Planbeschrijving Beleidskader Omgevingsaspecten Juridische vormgeving Uitvoerbaarheid

Buitengebied Súdwest-Fryslân-I

10

HOOFDSTUK 2 Gebiedsbeschrijving 2.1

Ontstaan en ontwikkeling

Geologische ontstaanswijze van het gebied De ondergrond voor het huidige landschap in het plangebied is gelegd in de voorlaatste ijstijd toen het landijs vanuit Scandinavië over Noord- en MiddenNederland trok, waardoor er een stuwwallandschap ontstond. Tijdens de laatste ijstijd werd er dekzand in het gebied afgezet. In het plangebied is in de ondergrond nog een dekzandrug aanwezig tussen Hommerts richting Sandfirden. Na de periode van de ijstijden raakte deze dekzandrug, maar ook het overige stuwwal- en dekzandlandschap overdekt met jongere lagen, die dateren uit de laatste 10.000 jaar. In deze laatste geologische periode van het Holoceen deden water, veen en zeeklei hun intrede en zorgden ervoor dat het plangebied een gevarieerder landschap kreeg. Na de ijstijden is langzaam een milder klimaat ontstaan. De zeespiegel steeg en de contouren van de huidige kustlijn van Nederland ontstonden. Tot diep in het Holoceen, zeker tot zo’n 6000 jaar geleden, lag het dekzand dat tijdens de laatste ijstijd was afgezet, nog aan het oppervlak. Zo’n 1000 jaar later was het meeste ijs van de ijskappen gesmolten en nam de zeespiegelstijging af. Er ontstond een eventwicht tussen het langzamer stijgende zeewater en de afzetting van klei en zand door de zee. Achter de lijn van de huidige Waddeneilanden ontstond een dynamisch kweldergebied met getijdengeulen en karakteristieke wadden en slikken.

Aan de randen van dit kustgebied vormde zich lage kwelders die vaak drooglagen en slechts periodiek overstroomden. De randzone of lustlijn lag in deze periode in de omgeving van Bolsward – Sneek. Ten noorden daarvan was een kwelderlandschap ontstaan, vergelijkbaar met de huidige Waddenzee. Stuwwal- en dek zandlandschappen Tijdens het grootste deel van de voorlaatste ijstijd lag Fryslân dus onder het landijs. Toch zijn er duidelijk verschillende perioden binnen de voorlaatste ijstijd te onderscheiden. In iedere periode lag de grens van het landijs ergens anders in Nederland. De meest zuidelijke uitbreiding was ongeveer op de plaats waar nu de Rijn en Maas stromen. In een eerder stadium, zo rond 170.000 voor Chr., lag het landijsfront ter hoogte van Gaasterland. Aan de voor- en zijkanten van dit landijsfront werden lokale afzettingen opgestuwd. Bij Gaasterland werden niet alleen de oudere rivierafzettingen opgestuwd, maar ook de keileemlaag die onder het landijs lag. Keileem bestaat uit klei, zand en stenen en vormt een dichte, ondoorlaatbare laag. In de meeste delen van de provincie bevindt zich dat meer dan 2 m onder het maaiveld, maar in de omgeving van Gaasterland komt de keileemlaag aan het oppervlak. De stuwwalophogingen van Koudum, Hemelum, Warns Skarl, Roode Klif en Oude Mirdumerklif zijn daarmee een uitwerking van het landijs uit de voorlaatste ijstijd.

Al deze stuwwallen samen vormen een halfronde boog. In het midden van die boog lag indertijd een grote ijslob. Tegenwoordig zijn deze stuwwalophogingen – met een hoogte van 3,7 m bij Skarl, 6,8 m bij Hemelum en 10,0 m bij Roode Klif – de hoogste punten van de gemeente.

Buitengebied Súdwest-Fryslân-I

11

In de laatste ijstijd (Weichselien, 115.000 - 10.000 jaar geleden) bereikte het landijs Fryslân niet meer. Wel heerste er tot ongeveer 10.000 jaar geleden een zeer koud klimaat en zag de provincie er als een toendra uit. Tijdens deze laatste ijstijd werd het zwak golvende toendralandschap aangetast door erosie. Grote pakketten met zand werden door de wind verplaatst en weer afgezet. Het gehele grondgebied van de gemeente Súdwest-Fryslân kwam daardoor onder een dikke laag fijn zand te liggen: het zogenoemde dekzand. Aan het einde van de geologische tijdsperiode van het Pleistoceen (10.000 jaar geleden) kon het grondgebied van de gemeente Súdwest-Fryslân dan ook in twee onderdelen worden opgedeeld: de stuwwallen van Gaasterland in het zuiden met daaromheen een uitgestrekt dekzandlandschap. Op de drogere dekzandruggen en stuwwallen vindt de eerste bewoning plaats in de loop van de Steentijd (vanaf circa 13.000 jaar geleden) en Bronstijd (2000-800 voor Christus). Kleilandschap In de millennia hierna stonden grote landschappelijke veranderingen op stapel. Langzamerhand ontstond een milder klimaat. De zeespiegel steeg en aan de kustzijde van de provincie werd een kwelderlandschap gevormd. Het door de zee gevormde landschap met getijgeulen, zandplaten, slik, kwelders, kwelderwallen, kweldervlaktes, prielen, kreken en oeverwallen won terrein ten koste van het veengebied.

Ongeveer 2.600 jaar geleden kwamen de kwelders boven gemiddeld hoog water te liggen. In de gemeente Súdwest-Fryslân betekende dit dat in die periode het kwelderlandschap zich uitstrekte van de noordgrens tot aan de lijn van het huidige Bolsward en Sneek. Tussen 1.500 en 500 v. Chr. veranderde het kustgebied opnieuw, waarschijnlijk door een versnelling in de zeespiegelstijging. Ten noorden van de lijn Bolsward – Sneek werden kweldergeulen steeds breder. In deze periode ontstaat de aanzet voor twee getijdengeulen die later een belangrijke rol zullen spelen in de kustzone: de Marneslenk (ontstaan rond 1500 v. Chr.) en de slenk van de Middelzee (ontstaan rond 1000 v. Chr.). De toegenomen activiteit van de zee leidde bovendien tot de grootschalige afslag van veen in het aangrenzende veenlandschap. Rond 800 v. Chr. Lag de kustlijn nog altijd ter hoogte van Bolsward – Sneek, maar getijdengeulen staken veel dieper het achterliggende veenlandschap in. Door het repeterende proces van eb en vloed ontstonden ook in het kustgebied hoger gelegen platen die alleen nog bij hoge waterstanden onderliepen: de kwelders. Een kwelder bestaat uit een lagergelegen deel (kwelderbekken) dat als eerste onderloopt en waar kleine prielen en kreken zorgen voor de af- en aanvoer van water. De hoger gelegen delen van de kwelder overstroomden nog slechts sporadisch, waarbij vaak grovere zanden werden afgezet.

Hierdoor ontstonden de op de hoger gelegen delen kwelderkwallen; en langs geulen de oeverwallen. Deze zijn nog aanwezig in het gebied ten noorden van de lijn Bolsward – Sneek.

Veenlandschap Door de zeespiegelstijging kwam in het achterland ook de grondwaterspiegel opzetten en werd het landschap natter. Door de kustuitbouw van de kwelders

Buitengebied Súdwest-Fryslân-I

12

stagneerde de afwatering van het achterland en kon er landinwaarts uitgestrekte laag- en hoogveenmoerassen ontstaan. Veenvorming kwam in meerdere periodes voor in Fryslân en is dan ook in verschillende ondergrondlagen nog terug te vinden. Voor het huidige landschap van de gemeente Súdwest-Fryslân is vooral de laatste grote veenvorming van laag- en hoogveen van belang. Deze uitgestrekte veengebieden besloegen een groot deel van het laaggelegen Nederland en binnen de gemeente Súdwest-Fryslân voornamelijk het gebied dat nu als het Lage Midden bekend staat. Het strekte zich uit van grofweg de lijn Bolsward en Sneek – waar het kwelderlandschap begon – tot ver ten zuiden van de stuwwallen van Gaasterland. Laagveen ontwikkelde zich onder invloed van de voedselrijke oppervlakte en grondwater, hoogveen uitsluitend door voedselarm regenwater. In grote gedeeltes van het achterland ontwikkelde zich laagveen met rietveen, later overgaand in rietzeggeveen en zeggeveen, en uiteindelijk veenmosveen. Veenmosveen heeft als eigenschap dat het zeer goed water kan vasthouden, waardoor er binnen een veenpakket een hoge schijngrondwaterspiegel ontstaat. Door deze eigenschap kunnen veenkoepels ontstaan die boven de eigenlijke grondwaterspiegel uitstijgen. Op vele plaatsen in het landschap vormden zich van deze hoogveenkoepels. Bijvoorbeeld op plaatsen waar regenwater stagneerde.

De gewelfde veenkussens breidden zich zowel verticaal als horizontaal uit en groeiden zelfs over de hoger gelegen dekzandruggen heen. Vrijwel het gehele landschap ten zuiden en zuidoosten van Bolsward-Sneek tot aan de Drents-Overijsselse grens raakte op deze wijze bedolven door veenkoepels. Soms konden deze koepels wel vier tot vijf meter hoog worden, dat was echter over een afstand van vele kilometers. Gezien deze zwakke helling zullen de koepels niet als heuvels zijn ervaren. Het veenlandschap binnen het plangebied was een kaal en weids landschap dat hoofdzakelijk uit hoogveenkoepels bestond. Naast veenmossen groeiden er mogelijk ook planten zoals wollegras, eenarig veenpluis, kleine veenbes, dopheide en struikheide. Doordat het gebied in ontginning is gebracht zijn de voormalige hoogveenkoepels uit het landschap verdwenen. Aan de hand van het historische verkavelingspatroon kan nog wel gereconstrueerd worden waar de voormalige veenkoepels lagen. In de ondergrond zijn nog restanten van het veen te vinden. Tussen de veenkoepels werd het zure veenwater afgevoerd door kleine veenriviertjes. Deze transporteerden het water naar het Almere (de latere Zuiderzee) of in de richting van de kwelders. Vooral langs de wat grotere riviertjes zal de vegetatie wat rijker zijn geweest zegge, riet of zelfs elzenbroekbos.

Er zijn veel van deze veenriviertjes geweest, vaak zijn het de voorgangers van de huidige (rechtgetrokken) waterlopen, Veel van de veenriviertjes zijn echter ook verdwenen of alleen nog in de bodem of aan het verkavelingspatroon te herkennen.

Klei-op-veenlandschap Niet alleen op de kwelders, maar ook in het veenlandschap werd met enige regelmaat zeeklei afgezet. In eerste instantie alleen bij bijzonder hoog water, maar door het voortdurend stijgen van de zeespiegel nam de frequentie van de overstromingen in het binnenland steeds verder toe. De kust was destijds grotendeels gesloten en natuurlijke ontwatering van het veen was nog maar beperkt

Buitengebied Súdwest-Fryslân-I

13

mogelijk. Dit was vooral in de winter het geval wanneer er een neerslagoverschot heerste. Tegelijkertijd werd zo nu en dan vanuit de grote getijdengeulen zout water aangevoerd. Met name bij hoog tij en aanlandige wind werden grote hoeveelheden zout water ingelaten. Gedurende de winter kwamen daardoor grote delen van de lage kwelder en het laagveen dat het dichtst bij de kust lag langdurig onder water te staan. Onder rustige omstandigheden konden daardoor fijne kleideeltjes op het veen worden afgezet en ontstond een klei-op-veenbodem. In sommige gevallen bestond deze klei uit zware tot zeer zware en meestal kalkloze klei zonder gelaagdheid en met een lichte olijfgroene kleur. Deze zeer zware klei wordt met ‘knipklei’ aangeduid en komt zowel in het kwelderlandschap als in het klei-op-veenlandschap voor. Binnen het plangebied ligt langs de gehele westkust een strook met klei-op-veen. Deze begint al in de driehoek van de stuwwallen van Bakhuizen, Warns en Koudum en gaat dan noordwaarts ten westen van de stuwwal van Koudum richting Workum en Nijhuizum. Het klei-op-veenlandschap eindigt bij de Workumermeerpolder en de Parregaastermeerpolder. De klei-opveenlandschappen hebben lang niet allemaal een natuurlijke genese. Er zijn ook veel middeleeuwse veenontginningslandschappen, die als gevolg van klink en oxidatie sterk zijn gedaald en vervolgens door de zee zijn overstroomd.

De zeekleilaag kan dus ook erg jong zijn. Zie voor een uitgebreide beschrijving van de bodemkundige kartering ook de publicaties van de Stichting voor Bodemkartering (1965, 1970 en 1974).

2.2

Occupatiegeschiedenis

Terpenlân (IJzertijd - 850) In het kweldergebied werden de omstandigheden rond 600 voor Christus inmiddels voor de mens zo gunstig dat men deze gebieden kan gaan bewonen, mogelijk eerst seizoensgebonden, later ook permanent. Als bescherming tegen hoge vloeden moest men de woonplaatsen verhogen; men legt terpen aan. Dit waren woonpodia die beschutting moesten bieden tegen (periodieke) overstromingen. De exemplaren die plaats boden aan slechts één boerderij, worden ook wel aangeduid als huisterpen. In een grotere nederzetting konden dergelijke individuele podia door verdere ophoging en uitbreiding samengroeien. Voor het opwerpen van de podia werden zoden gebruikt. Latere ophogingslagen konden ook nederzettingsafval bevatten. Rond de terpnederzettingen en in de directe omgeving hiervan werden sloten gegraven voor het droog houden van de nederzetting. Rond het begin van de jaartelling kwam Fryslân binnen de Romeinse invloedssfeer te liggen. Vanaf de 1ste eeuw v. Chr. worden vanuit de kleistreek de randen van de venen ontgonnen. Het aanleggen van sloten voor de ontwatering van het gebied was een voorwaarde voor het bewerkbaar worden van dit type landschap. De ontginningswerkzaamheden leidden aanvankelijk tot de gewenste daling van het grondwaterpeil. Door het uitdrogen van de bovenste veenlagen daalde echter vervolgens ook het maaiveld met alle gevolgen van dien.

Dit leidde tot wateroverlast en een grotere invloed van de zee in deze gebieden.

Buitengebied Súdwest-Fryslân-I

14

In de late 3de eeuw raakte het Friese kustgebied nagenoeg ontvolkt, om in de laat 4de eeuw nieuwe bewoners te ontvangen. Dit was in een periode dat NoordwestEuropa een onrustige periode doormaakte. In de vroege Middeleeuwen ligt de Nederlandse delta internationaal gezien gunstig. Het gebied profiteert hiervan: in de 6de en 7de eeuw werkt de elite zich op en neemt deel aan de internationale handel. De veenranden worden in de 7de of 8ste eeuw (opnieuw) ontgonnen. In de 8ste eeuw wordt Fryslân veroverd door de Franken waarbij het christendom werd geïntroduceerd. Agrarische nederzettingen kregen verder vorm. Al was de Friese elite actief in de langeafstandshandel in luxegoederen, de meeste handel en nijverheid maakten in de vroege Middeleeuwen een integraal onderdeel uit van de agrarische nederzettingen. Huidig gebied krijgt vorm (850 - 1150) In de volle Middeleeuwen konden de bewoners van het terpengebied het kwelder- en veenlandschap steeds meer naar hun hand zetten, onder meer door middel van bedijking en ontwatering. Eerst door moederpolders aan te leggen, vervolgens door de zeeboezems in te polderen en daarna de veengebieden systematisch in gebruik te nemen. Processen die vaak onafhankelijk van elkaar werden opgestart en in een tijdsbestek van ruim drie eeuwen de aanblik van het zuidwesten van Fryslân daarmee zeer ingrijpend veranderden.

Karakteristieke typen verkavelingen ontstonden er. In deze periode kregen de huidige dorpen vorm, afhankelijk van de lokale landschappelijke omstandigheden. Vanaf de 8ste eeuw waren de eerste kerken gebouwd. Aanvankelijk bedienden deze kerken grote gebieden. Deze gebieden werden steeds kleiner naarmate er meer kerken gebouwd werden. Súdwest-Fryslân werd een regio met vele kerken. Er ontstaan de eerste in nijverheid en handel gespecialiseerde dorpen, de hoofddorpen, waarvan enkele rond 1000 na Chr. regionale centra worden. Ordening en strijd (1150 - 1550) Met het bedijken van de moederpolders en de inpoldering van het zuidelijk gedeelte van de Middelzee hadden de bewoners het kwelderlandschap en de invloed van de zee behoorlijk onder controle gekregen. Om ook het binnenwater onder controle te krijgen, werd wederom een stelsel van dijken aangelegd, ditmaal van binnendijken. Beschermd door de Middelzeedijken in het noorden en de nieuwe dijken in het zuiden ontstonden zo – langs de voormalige begrenzing van de Middelzee – een reeks afzonderlijke binnenpolders, die ook wel de Hempolders worden genoemd. Bijna alle Hempolders liggen binnen het plangebied. Naast een strijd tegen het zeewater heeft men in het gebied voortdurend geworsteld met de binnenwaterhuishouding. In de periode van vóór de bedijkingen was er sprake van een goede natuurlijke afwatering.

Om de afwatering te verbeteren, werden talloze vaarten gegraven en natuurlijke waterlopen aangepast. Het gebied is in deze periode formeel gezien onderdeel van het Duitse Rijk, maar het daarmee samenhangende grafelijke en ook het bisschoppelijke gezag konden zich, op enkele acties na, niet handhaven in onze regio. Er golden voortdurend andere

Buitengebied Súdwest-Fryslân-I

15

allianties. Er was in de praktijk sprake van een machtsvacuüm wat leidde tot vetes. Gevolg is onder andere de aanleg van stinsen. Voortvarend en welvarend (1550 - 1800) De periode tussen 1550 en 1800 was in heel Nederland een dynamische periode. De economische bloei en welvaart tijdens de 17e eeuw – de Gouden Eeuw – waren ook in deze regio merkbaar. Daartegenover stond de zware crisis van 1650-1750. Het is tevens de periode van de Reformatie. Het gebied maakte in deze periode deel uit van de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden. De regio’s kregen de politieke macht in eigen handen. Fryslân was onderverdeeld in grietenijen. Aan het hoofd van elke grietenij stond een grietman die zorgde voor het lokale bestuur. Dorpen en steden begonnen te groeien en de vraag naar natuurlijke hulpbronnen steeg voortdurend. Tot ver in de 19de eeuw vormden waterwegen de belangrijkste transportroutes in het gebied. Het land beschikte van nature al over een dicht netwerk van geulen, prielen en kreken. Door de tijd heen zijn de vaarwegen voortdurend heringericht om te voldoen aan de eisen van de tijd. Zo werden de vaarten in de 17de eeuw grondig verbeterd en aangepast voor de trekschuit. Opvaarten zorgden voor de ontsluiting van dorpen en boerderijen die niet aan hoofdverkeersaders lagen. Als gevolg van de bloeiende handel over het water kon de economie in deze regio sterk groeien.

De economische vooruitgang in de 16e en 17e eeuw hangt nauw samen met de ontwikkelingen binnen de landbouw. Door de toenemende bevolking was er steeds meer vraag naar levensmiddelen. Het belang van de landbouw nam daarom sterk toe. Om meer landbouwgrond te creëren vindt in deze periode de eerste inpoldering van binnenlandse meren plaats. Door de introductie van de windmolen werd het mogelijk om land in te polderen. Het waterrijke, dunbevolkte gebied leende zich ook bij uitstek voor het aanleggen van eendenkooien, waarmee met een waterplas en in grote vangpijpen eenden werden gelokt en gevangen. Binnen de gemeente Súdwest-Fryslân het plangebied hebben meerdere eendenkooien gelegen, maar hiervan zijn nog maar 3 aanwezig, waarvan twee bij Piaam. Landbouw, straatwegen en spoorlijnen (1800 - 1900) Met het aanleggen van nieuwe dijken, de eerste inpoldering van de grote meren en het verbeteren van het vervoer door middel van trekvaarten en opvaarten hadden de bewoners van het gebied het middeleeuwse landschap definitief achter zich. De grote landschappelijke veranderingen stonden echter pas op het punt van beginnen. De economie in het gebied was in de 19e eeuw grotendeels afhankelijk van de landbouw en het transportnetwerk over land en water. De eerste helft van de 19e eeuw was voor de bewoners een zware periode.

Ten tijde van de Franse overheersing was de internationale handel flink gekrompen en het ging slecht met de economie. Vanaf het midden van de eeuw kwam de landbouw en met name de veehouderij opnieuw tot grote bloei. Vooral boter was een belangrijk exportproduct van de regio. De groei van de agrarische sector heeft de inrichting van het

Buitengebied Súdwest-Fryslân-I

16

landschap sterk bepaald. Hoewel de landschappelijke structuren voor een deel zijn verdwenen door de ruilverkavelingen in de 20ste eeuw, zijn er wel veel boerderijen bewaard gebleven die in de 19e eeuw zijn gebouwd. In de periode van 1850-1870 was de boterhandel op zijn hoogtepunt en waren de boeren dan ook zeer welvarend. Typerend zijn de statige kop-hals-rompboerderijen met een verhoogd, geheel onderkelderd voorhuis. Zo ontstond er in de schuur meer plek voor koeien en was er ook meer ruimte voor de zuivelbereiding. In de tweede helft van de 19e eeuw werden in deze regio ook veel stelpboerderijen gebouwd. Een aantal stelpen kregen een bijzondere voorgevel om te laten zien hoe welvarend de bewoners waren. Omdat de terpen in de het kleigebied eeuwenlang waren opgehoogd met zoden, mest en afval was daar in de ondergrond een vruchtbaar mengsel ontstaan. Vanaf 1840 werden op grote schaal terpen afgegraven vanwege deze vruchtbare grond en geëxporteerd naar elders. Er zijn in deze periode een aantal kleine opvaarten gegraven om het vervoer van terpaarde te versnellen. Niet iedere terp was namelijk via het water bereikbaar. Door de terpafgravingen zijn veel terpen blijvend vernield, alleen het terrein rond de kerken en begraafplaatsen werd gespaard. Het hoogtepunt van de terpafgravingen lag in het begin van de 20ste eeuw.

De kruiwagens waren toen vervangen door kiepkarren op rails waardoor het proces versneld werd. Naar schatting is zo’n 60 procent van de terpgronden in de 19e en 20ste eeuw verdwenen door afgraving Verkeer over land heeft zich tot halverwege de 19de eeuw beperkt tot wegen over dijken, jaagpaden en de hoger gelegen kwelderwallen. De wegen gelegen op het oorspronkelijke maaiveld waren grote delen van het jaar onbegaanbaar omdat het te drassig was. Halverwege de 19de eeuw werd echter de kwaliteit van de bestaande landwegen sterk verbeterd en nieuwe verharde wegen aangelegd. Naast de landwegen kwam er eind 19de eeuw een nieuwe manier van vervoer over land toen de spoorwegen en tramlijnen werden aangelegd. Bestemming Súdwest (vanaf 1900 ) De 20ste eeuw was nog meer dan de 19e eeuw een periode van economische en technologische vooruitgang. Bovendien was er sprake van een sterke internationalisering. Om vooruitgang mogelijk te maken was er behoefte aan betere bereikbaarheid van de steden en dorpen. De 19e -eeuwse netwerken volstonden in de moderne maatschappij niet meer. De snelle opkomst van de personenauto's en het transport per vrachtwagen vanaf de jaren twintig betekende dat er behoefte was aan nieuwe wegen. Het betekende tevens het einde van de tramdiensten.

Na de oorlog steeg het particuliere autobezit, waardoor meer mensen buiten de stad gingen wonen en er steeds meer verkeer op de wegen kwam. Bestaande wegen werden geschikt gemaakt voor het autoverkeer en nieuwe wegen werden aangelegd. Snelle verkeersroutes die in de 20ste eeuw zijn aangelegd zijn onder andere de A7 en de N359, die samen voor een betere ontsluiting van de regio hebben gezorgd. In de 20ste eeuw liep een groot gedeelte van de Nederlandse landbouw tegen haar grenzen aan. Dit kwam door een slechte ontsluiting van het gebied, versnippering van het grondeigendom en de slechte waterhuishouding. Om deze problemen het hoofd te bieden werd daarom overgegaan op ruilverkavelingen. Hierdoor zijn voor

Buitengebied Súdwest-Fryslân-I

17

een deel oude kavelstructuren verloren gegaan, maar voor het belangrijkste deel is de historische blijven bestaan. Ook zijn er in deze periode historische kerkenpaden e.d. hersteld. Het plangebied kent een rijke geschiedenis, waarvan de meeste sporen nog volop aanwezig zijn in het gebied.

Buitengebied Súdwest-Fryslân-I

18

2.3

Landschappelijke kernkwaliteiten

Inleiding Súdwest-Fryslân is met een oppervlakte van ruim 907 km² de grootste gemeente van Nederland. Met 89.000 inwoners die wonen in 89 kernen, waaronder zes van de Friese elf steden, is het ook een gemeente die met geen enkele andere gemeente vergelijkbaar is met een bijzonder divers landschap. Het is een gemeente van weidse vergezichten en lage horizon, een indrukwekkend waterpanorama met daarin een lange kustlijn en meren met uitgestrekte weilanden, met daarin vaarten, dijken en terpen. Ons (cultuur)landschap wordt zeer gewaardeerd door de mienskip en toeristen. Dit blijkt ook duidelijk uit de Omgevingsvisie 1.0 SWF (2021), die tot stand is gekomen op basis van participatie. Het landschap raakt alle thema’s die in de omgevingsvisie 1.0 zijn omschreven: 1. 2. 3. 4. 5.

Gezonde vitale mensen in een gezonde en veilige omgeving Sterke kernwaarden: cultureel erfgoed, natuur, weids en waterrijk landschap Veerkrachtige en leefbare wijken, dorpen en steden Vitaal en aantrekkelijk landschap Duurzaam, energieneutraal en klimaatadaptief

Bij enkele thema’s is de link met het landschap heel duidelijk. Met andere thema’s is de link minder direct. Zo is indirect ook cultuurlandschap onderdeel van thema 3: veerkrachtige en leefbare wijken, dorpen en steden, als wezenlijk onderdeel van de bijzondere woonkwaliteiten en is ze zelfs indirect te linken aan thema 5: duurzaam, energieneutraal en klimaatadaptief. Analyse Binnen de gemeente Súdwest-Fryslân kunnen meerdere hoofdlandschapstypen worden onderscheiden. Voor elk type landschap zijn hieronder de kernkwaliteiten in de “Mei soarch foar ús lânskip - Visie Ruimtelijke Kwaliteit Gemeente SúdwestFryslân” uit 2013 benoemd en daar waar nodig aangevuld met relevante passages uit Grutsk op ‘e Romte (Provinciale Structuurvisie 2014). Thans is de gemeente bezig met een actualisering van de visie op Ruimtelijke kwaliteit. Anno 2022 is een tijd waarin veel vraagstukken ons prachtige (cultuur) landschap raken. We zullen de komende tijd zorgvuldige en goed overwogen keuzes moeten maken om een goede , koers uit te zetten hoe het lânskip door te ontwikkelen. We willen daarbij wel het verhaal van SWF kunnen blijven vertellen en daar waar mogelijk versterken. Dit geldt met name voor waar wel, beperkt of juist geen opgaande beplanting wenselijk is. Ons lânskip is uniek, elk stukje verteld zijn eigen verhaal.

De wijze waarop wordt omgegaan met beplanting moet een bijdrage leveren aan dat verhaal en zal neerkomen op maatwerk. Kleigebied Kernkwaliteiten

Buitengebied Súdwest-Fryslân-I

19

Het kleigebied is een open en grootschalig landschap met structurerende elementen als dijken, terpen, oude paden en wegen, verkaveling en vaarten. Het grondgebruik bestaat voor het overgrote deel uit grasland. Boerderijen en gehuchten liggen omlijst met beplanting als groene eilanden in het weidse landschap. Karakteristiek is het Marne- en Middelzeegebied, gekenmerkt door kwelder- en oeverwallen aan weerszijden van de oude geulen van de Marne en de Middelzee. Heel kenmerkend voor het kleigebied zijn ook de Hemmen met de Hemdijken. Deze vormen een halve cirkel krans rondom de voormalige Middelzee. Het open kleiterpengebied met een hoge dichtheid aan terpen en terpdorpen en vaak verhoogde boerderijerven met een lage horizon en veel lucht is van grote waarde voor SWF. Stuwwallen Kern kwaliteiten Een heel karakteristiek landschap binnen het Nationaal Landschap Zuidwest Fryslân is het Stuwwallenlandschap. Slechts een paar uitlopers van dit landschapstype vallen binnen de grenzen van de gemeente Súdwest-Fryslân maar verdienen desondanks toch aandacht. Het stuwwallenlandschap is door de afwisseling in reliëf een bijna on-Nederlands landschap en is als een complex van zandeilanden tussen veen en IJsselmeer te beschouwen. Het reliëf is een belangrijk kenmerk van het stuwwallenlandschap.

Heel karakteristiek zijn de klifkusten, hoewel deze met het afsluiten van het IJsselmeer minder steil zijn geworden. Verder zijn er op de hoge delen (gaasten) in het landschap ook enkele esdekken aanwezig. Elementen en structuren De kustverdediging bestaande uit kliffen en dijken (in de tussengelegen lagere delen) langs de IJsselmeerkust vormt een zeldzaam beeld voor Nederland. Tot e afsluiting van de Zuiderzee in 1932 heeft de zee steeds stukken land weggevreten en door de werking van de zee op de keileem zijn erosieplekken ontstaan en steile hellingen van keileem. Het Roode Klif is een 10 m hoge erosierestant. De Friese esstructuren (of gaasten) in dit gebied onderscheiden zich van overige soortgelijke structuren in Nederland. Deze voormalige kleinschalige akkercomplexen, met een dikkere voedselrijke bovengrond, liggen veelal op de hoogste delen van de stuwwallen. Kenmerkend en bijzonder is de bolle ligging en het open karakter van de essen in samenhang met de bebouwing langs of om de es. Hemelum, Scharl, Warns en Koudum worden beschouwd als esdorp. Vooral de bebouwde smalle ruggen van Koudum en Warns zijn kenmerkend. Vanuit de open ruimte in het veengebied is bijvoorbeeld de bebouwde hoge rug van Koudum goed herkenbaar. Andersom is er vanaf de stuwwal een waardevol uitzicht op het lager gelegen open merengebied (de Morra en De Fluessen).

De helling van het gebied zorgt ervoor dat de afwatering naar het noorden toe plaatsvindt. In het gebied bevindt zich een patroon van verschillende typen vaarten in het klei- op veengebied. Deze vaarten zijn als basis voor de ontginning van het meren- en laagveengebied gebruikt en daarmee van een relatief hoge ouderdom. Kansen voor versterking • Herkenbaar houden; • Door middel van beplanting langs randen de hoogte benadrukken van gaast of es (bijvoorbeeld Koudum);

Buitengebied Súdwest-Fryslân-I

20

• Waardevolle uitzichten van hoog naar laag en vice versa open houden of open maken. IJsselmeerkust Kern kwaliteiten De kust wordt gekenmerkt door een afwisselend kustbeeld van waterkeringen, ondiepe en soms bekade voorlanden, waardevolle stedelijke waterfronten, havens, oude zeeweringen en vergezichten op het achterland en waterpanorama’s op het IJsselmeer. De circa 5 m hoge voormalige Zuiderzeedijk is langs het IJsselmeer in de 13de eeuw tot stand gekomen en heeft het 19de -eeuwse profiel voor het merendeel behouden. Binnendijks wordt de groene dijk veelal begeleid door de Dyksfeart. Ter hoogte van het stuwwallenlandschap, waar de heuvels hoog genoeg waren en de dijken ontbraken, ontstonden door de werking van de golven van de Zuiderzee op de stugge keileemgrond plaatselijk steile kliffen, zoals het Roode Klif en het net buiten onze gemeente liggende Mirnser Klif en Oudemirdummer Klif. De stedelijke waterfronten van achtereenvolgens Makkum, Workum, Hindeloopen en Stavoren hebben elk hun eigen karakteristiek. Elementen en structuren De IJsselmeerdijk heeft over de gehele lengte een eenduidig beeld. Het is een grasdijk met aan de buitendijkse voet stenen en soms houten versterkingen. Tussen de hoge kliffen in het zuidwesten van de gemeente, liggen stukken oude zeeweringen versterkt met paalwerken en stenen glooiingen.

Binnendijks komen op verschillende plaatsen dijksputten voor. Deze zijn ontstaan door het opgraven van klei ten behoeve van de verzwaring en ophoging van de dijk. Door de eroderende werking van de golven van de Zuiderzee op de stugge keileemgrond ontstonden plaatselijk steile kliffen. In onze gemeente ligt één van die kliffen, het Roode Klif. Het zijn voor Nederland zeer bijzondere aardkundige elementen. Na de aanleg van de Afsluitdijk is de werking van de golven sterk afgenomen en zijn de kliffen groener en minder steil geworden. De Makkumer Noord- en Zuidwaard zijn buitendijkse platen die na de aanleg van de Afsluitdijk zijn ontstaan. Polder Geele Strand is een buitendijkse polder, die na de aanleg van de Afsluitdijk is ingepolderd. Het zijn waardevolle natuurgebieden, opgenomen in de provinciale ecologische hoofdstructuur en tevens onderdeel van het Natura 2000-gebied. Kansen voor versterking • Overgang tussen zeedijk en stad of dorp scherp houden; • Overgang kliffen en zeedijk herkenbaar houden; • Contrast binnen- en buitendijks vergroten; • Eigen karakteristiek behouden door stedenbouwkundige en architectonische kwaliteit.

Buitengebied Súdwest-Fryslân-I

21

Kleigebied Kernkwaliteiten Het kleigebied is een open en grootschalig landschap met structurerende elementen als dijken, terpen, oude paden en wegen, verkaveling en vaarten. Het grondgebruik bestaat voor het overgrote deel uit grasland. Boerderijen en gehuchten liggen omlijst met beplanting als groene eilanden in het weidse landschap. Karakteristiek is het Marnegebied, gekenmerkt door kwelderwallen aan weerszijden van de oude geul van de Marne. Kenmerkend in dit gebied is de Pingjumer Gulden Halsband als onderdeel van het historische dijkensysteem rondom de Marneslenk. Heel kenmerkend voor het kleigebied zijn ook de Hemmen met de Hemdijken. Deze vormen een halve cirkel krans rondom de voormalige Middelzee. Het open kleiterpengebied met een hoge dichtheid aan terpen en terpdorpen en vaak verhoogde boerderijerven met een lage horizon en veel lucht is van grote waarde voor SWF. Elementen en structuren Belangrijke elementen en structuren in het gebied zijn: 1. 2. 3. 4. 5. 6.

Terpen en boerderijplaatsen Dijken Verkavelingen Vaarten en meren Droogmakerijen Dorpen en steden

Zie voor een beschrijving van deze elementen en structuren paragraaf 2.1 en 2.2 x Ontstaan en ontwikkeling en occupatiegeschiedenis van het gebied en paragraaf 5.4 Cultuurhistorie inclusief archeologie. Kansen voor versterking Open houden hemdijken, behouden historisch profiel De hemdijken hebben een karakteristiek historisch profiel. Ze zijn laag en smal, een nuancering in het open landschap. Op een aantal plekken zijn er verdichtingen door houtig opslag. Deze verdichtingen dienen in balans te zijn met de zichtbaarheid van het cultuurhistorische profiel en de kwaliteit van het open landschap. De verschillende hemdijken samen vormen een landschappelijke eenheid. Bepalen waar het behouden van aanwezige beplanting wenselijk is, is dan ook maatwerk. Uitgangspunt is hierbij dat het wel moet passen binnen de uitstraling van de landschappelijke eenheid. Indien aanpassing van de dijk noodzakelijk is, bijvoorbeeld vanuit oogpunt van verkeersveiligheid, dan moeten de kenmerken van de dijkbiotoop worden gerespecteerd. Het cultuurhistorisch profiel van de dijk dient te allen tijde intact te blijven en bij voorkeur te worden versterkt. Hierbij is ook de helderheid van de landschappelijke context van een dijk van belang voor de beleving. Het is daarom

Buitengebied Súdwest-Fryslân-I

22

is aangelegd. Veen- en merengebied van belang de directe omgeving van de dijk zoveel mogelijk vrij te houden van ontwikkelingen die de dijk vertroebelen. Versterking van de visuele en fysieke relatie tussen het dijklichaam en het (gebouwde en natuurlijke) landschap er omheen dient altijd uitgangspunt te zijn. Droogmakerijen als eenheid in het landschap bewaren Net als de hemdijken zijn de droogmakerijen een subtiele laag in het landschap. Ze liggen iets lager dan de omgeving, de bodem is net iets vlakker. De overgang van de droogmakerijen naar de klei ligt als een groene golf in het landschap. Van belang is het bewaren van de landschappelijke eenheid en de nog aanwezige details in de voormalige meeroevers en de slingerende ringdijken erom heen. De invulling kan verschillend zijn en afhankelijk van toekomstige wensen. De invulling kan gewoon landbouw blijven, maar er kan ook worden gedacht aan (een kruisbestuiving met) waterberging, (natte) natuurontwikkeling en/of weidevogelbeheer. Vrije ruimte rond de terpen bewaren De terpen zijn groene punten in het doorlopende open kleilandschap. Het is van belang voldoende vrije ruimte er omheen te garanderen zodat ze los blijven liggen in het landschap. Het is goed denkbaar een systeem te hanteren voor ontwikkelingen in en rondom terpdorpen waarbij binnen een nader te bepalen terpcontour slechts beperkt kan worden gebouwd.