Bijlage 9 - Toelichting bestemmingsplan BGB-II

TOELICHTING

Inhoudsopgave HOOFDSTUK 1 Inleiding ...................................................................................................................5 1.1

Aanleiding ................................................................................................................................5

1.2

Stukken bij het plan...........................................................................................................5

1.3

Ligging van het plangebied ...........................................................................................6

1.4

Huidig planologisch situatie .........................................................................................7

1.5

Basisuitgangspunten .........................................................................................................8

1.6

Plan-m.e.r. en passende beoordeling......................................................................8

1.7

Verantwoording van het onderzoek .........................................................................9

1.8

Leeswijzer..............................................................................................................................10

HOOFDSTUK 2 Gebiedsbeschrijving ........................................................................................11 2.1

Ontstaan en ontwikkeling ............................................................................................11

2.2

Occupatiegeschiedenis ..................................................................................................13

2.3

Nederzettingen ...................................................................................................................22

HOOFDSTUK 3 Planbeschrijving ................................................................................................24 3.1

Functionele structuur .......................................................................................................24

3.1.1

Landbouw ......................................................................................................................24

3.1.2

Wonen ..............................................................................................................................31

3.1.3

Hergebruik voormalige (agrarische) bedrijven ......................................32

3.1.4

Zelfstandige (bedrijfsmatige) activiteiten .................................................33

3.1.5

Detailhandel en horeca ..........................................................................................34

3.1.6

Ruimte-voor-ruimte-/saneringsregeling ....................................................35

3.1.7

Maatschappelijk en ‘Maatschappelijk – zorgboerderij’ ......................35

3.1.8

Recreatie en toerisme ............................................................................................35

3.2

Verkeersstructuur...............................................................................................................36

3.2.1

Wegen ................................................................................................................................36

3.2.2

Vaarwegen ......................................................................................................................37

3.2.3

Openbaar vervoer .......................................................................................................38

3.3

Ontstaansgeschiedenis en stedenbouwkundige opzet.................................39

3.3.1 Easterwierrum .................................................................................................................39

Buitengebied Súdwest-Fryslân-II ontwerp

1

3.3.2 Hinnaard..............................................................................................................................40 3.3.3 Iens ........................................................................................................................................40 3.3.4 Indijk.....................................................................................................................................40 3.3.5 Koufurderige.....................................................................................................................41 3.3.6 Smallebrugge ...................................................................................................................41 3.3.7 Lytsewierrum ...................................................................................................................42 3.3.8 Ypecolsgea .........................................................................................................................43 HOOFDSTUK 4 Beleidskader ........................................................................................................44 4.1

Rijksbeleid .............................................................................................................................44

4.1.1

Nationale Omgevingsvisie (NOVI)..................................................................44

4.1.2

Ladder voor duurzame verstedelijking ........................................................45

4.1.3

Besluit algemene regels ruimtelijke ordening ........................................45

4.1.4

Structuurvisie Buisleidingen 2012 - 2035..................................................46

4.1.5 Kamerbrief Water en Bodem sturend. ..............................................................47 4.1.6 4.2

Water..................................................................................................................................47

Provinciaal beleid ..............................................................................................................50

4.2.1

Omgevingsvisie 'De Romte Diele'....................................................................50

4.2.2

Grutsk op 'e Romte ..................................................................................................51

4.2.3

Verordening Romte ..................................................................................................52

4.3

Gemeentelijk beleid .........................................................................................................53

4.3.1

Omgevingsvisie 1.0 `Oars tinke yn Súdwest (2021) ..........................53

4.3.2

Agenda duurzame ontwikkeling ......................................................................54

4.3.3

Klimaatagenda 2020, thing global, act local ............................................54

4.3.4

Omgevingsprogramma Klimaatadaptatie (2021) ..................................55

4.3.5

Antennebeleid 2012 ................................................................................................56

4.3.6

Bomenbeleidsplan (2012) ...................................................................................57

4.3.7

Detailhandelsstructuurvisie................................................................................57

4.3.8

Erfgoednota ..................................................................................................................58

4.3.9

Geurverordening .......................................................................................................59

4.3.10

Ontwikkelvisie 2011-2021 ..............................................................................59

4.3.11

Ruimte voor de zon ..............................................................................................60

4.3.12

Verkeersbeleid........................................................................................................61

4.3.13

Visie Recreatie en Toerisme ...........................................................................62

Buitengebied Súdwest-Fryslân-II ontwerp

2

4.3.14 Fryslân

Ontwikkelkader logiesaccommodaties gemeente Súdwest62

4.3.15

Visie Ruimtelijke Kwaliteit (2013) .............................................................63

4.3.16

Woonvisie 2017 - 2022 .....................................................................................63

4.3.17

Woonschepenverordening 2012 ..................................................................64

4.3.18

Welstandsnota Súdwest-Fryslân 2018 ....................................................64

4.3.19

De Nije Pleats Fryslân ........................................................................................65

4.3.20

Uitgangspuntennotitie Buitengebied 2.0 (2019) ...............................66

HOOFDSTUK 5 Omgevingsaspecten ........................................................................................67 5.1

Milieu effectrapportage ...................................................................................................67

5.2

Milieuzonering ......................................................................................................................67

5.3

Bodem ........................................................................................................................................69

5.4

Cultuurhistorie inclusief archeologie ......................................................................70

5.4.3.1

Landschapsbiografie ...........................................................................................79

5.4.3.2

Onderzoek naar karakteristieke bebouwing ........................................84

5.4.3.3

Onderzoek Historische verkaveling ...........................................................84

5.4.3.4

Onderzoek Historische paden en wegen.................................................86

5.4.3.5

Overig aanvullend onderzoek ........................................................................87

5.4.3.6

Conclusie ....................................................................................................................88

5.5

Duurzame verstedelijking ..............................................................................................90

5.6

Ecologie.....................................................................................................................................91

5.6.1

Wet- en regelgeving ..................................................................................................91

5.6.2

Gebiedsbescherming .................................................................................................92

5.6.3

Soortenbescherming .................................................................................................95

5.7

Externe veiligheid ...............................................................................................................95

5.7.1

Algemeen toetsingskader ......................................................................................95

5.7.2 Toetsing ...............................................................................................................................97 5.8

Geluid .........................................................................................................................................98

5.9

Kabels en leidingen ..........................................................................................................100

5.10

Lichthinder .........................................................................................................................100

5.11

Luchtkwaliteit...................................................................................................................101

5.12

Verkeer .................................................................................................................................101

5.13

Water .....................................................................................................................................102

Buitengebied Súdwest-Fryslân-II ontwerp

3

HOOFDSTUK 6 Juridische toelichting ...................................................................................105 6.1

Inleiding .................................................................................................................................105

6.2

Planregels ..............................................................................................................................105

6.3

Procedure ..............................................................................................................................108

6.4

Toelichting op de bestemmingen ............................................................................109

HOOFDSTUK 7

Uitvoerbaarheid ............................................................................................116

7.1

Maatschappelijke uitvoerbaarheid .........................................................................116

7.2

Economische uitvoerbaarheid ...................................................................................117

Bijlagen ..................................................................................................................................................118

Buitengebied Súdwest-Fryslân-II ontwerp

4

HOOFDSTUK 1 Inleiding 1.1

Aanleiding

Bestemmingsplannen moeten periodiek worden herzien. Mogelijke aanleidingen hiervoor zijn: verouderde regels van het huidige plan, veranderd gebruik van het terrein, gewijzigde wetgeving en nieuwe inzichten. Een herziening van een bestemmingsplan is dus een actualisatie van een bestemmingsplan binnen een wijk/dorp of zoals bij onderhavig bestemmingsplan het buitengebied. Het algemene uitgangspunt hierbij is dat de opzet en het beleid voor het plangebied grotendeels gehandhaafd blijft. Daarnaast wordt de wenselijkheid van bepaalde ontwikkelingen (op onderdelen) opnieuw afgewogen. Ten slotte zijn waar mogelijk, verleende afwijkingen van de oude bestemmingsplannen omgezet naar bij recht toegestane mogelijkheden. De gemeente Súdwest-Fryslân heeft besloten bij actualisatie van de bestemmingsplannen buitengebied aan te sluiten bij de plansystematiek van het bestemmingsplan ‘Buitengebied Súdwest-Fryslân-I’. Dit ter voorbereiding op de Omgevingswet, waarbij gestreefd wordt naar één omgevingsplan voor de hele gemeente. Het buitengebied van de gemeente is globaal opgedeeld in twee gebieden. Voor het westelijke deel van de gemeente is in 2017 het bestemmingsplan ‘Buitengebied Súdwest-Fryslân’. Dit bestemmingsplan is een actualisatie van de bestemmingsplannen voor de buitengebieden van de voormalige gemeenten Boansterhim (deels), Bolsward, Littenseradiel (deels) en Wymbritseradiel.

Het bestemmingsplan heeft een overwegend conserverend karakter. In dit plan zullen dan ook geen nieuwe ontwikkelingen mogelijk worden gemaakt die nog niet vervat zijn in een onherroepelijk bestemmingsplan of waarvoor anderszins een planologische procedure is afgerond of vergunning is verleend. Overigens betekent het ‘conserveren’ niet dat dit bestemmingsplan geen enkele ontwikkeling mogelijk maakt. Kleinschalige ontwikkelingen blijven op basis van diverse flexibiliteitsbepalingen mogelijk. Daarnaast is het mogelijk om op ondergeschikte onderdelen af te wijken van de bouw- en gebruiksregels. 1.2

Stukken bij het plan

Het bestemmingsplan ‘Buitengebied Súdwest-Fryslân-II’ bestaat uit de volgende stukken: • toelichting; • regels; • verbeelding; • bijlagen bij de toelichting; − bijlage 1: Historisch- geografische inventarisatie en waardering − bijlage 2: Wateradvies − bijlage 3: Beschermd gezicht

Buitengebied Súdwest-Fryslân-II ontwerp

5

− − −

− − − −

bijlage 4: Advies externe veiligheid bijlage 5: Reactienota zienswijzen bijlage 6: Veehouderij en Gezondheid Omwonenden, Rivm rapport 20170062. Bijlage 7: Veehouderij en Gezondheid Omwonenden III. September 2018. Bijlage 8: Veehouderij en Gezondheid Omwonenden III. November 2019. Bijlage 9: PlanMER voor het Buitengebied Súdwest-Fryslân – II, 20 april 2023. Bijlage 10: PlanMER aanvulling voor het Buitengebied Súdwest-Fryslân – II, 21 augustus 2023.

Bijlagen bij de regels; − bijlage 1: Kruinige percelen gemeente Súdwest-Fryslân − bijlage 2: Lijst met beroepen en bedrijven aan huis − bijlage 3: Lijst met karakteristieke en monumentale bouwwerken − bijlage 4: Lijst met aantal kampeermiddelen − bijlage 5: Staat van Bedrijven − bijlage 6: Toetsingskader kleine windmolens − bijlage 7: Onherroepelijke Wnb-vergunningen − bijlage 8: Beschermde en gemeentelijke gezichten − bijlage 9: Adviesboek De Nije Pleats in Fryslân − bijlage 10: Historische wegen en paden. Op de verbeelding zijn de bestemmingen van de in het plan opgenomen gronden aangegeven. De regels bepalen een juiste ontwikkeling en beheer van het plangebied. De toelichting hoort bij het plan. Hierin zijn de aan het plan ten grondslag liggende uitgangspunten en onderzoeken weergegeven. 1.3

Ligging van het plangebied

Het plangebied bestaat uit de buitengebieden van de voormalige gemeenten Boansterhim (deels), Bolsward, Littenseradiel (deels) en Wymbritseradiel. (zie volgende afbeelding).

Buitengebied Súdwest-Fryslân-II ontwerp

6

Figuur 1: Ligging plangebied

1.4

Huidig planologisch situatie

Voor het plangebied gelden, tot het van rechtskracht worden van dit bestemmingsplan, de volgende plannen: Naam plan

onherroepelijk

Buitengebied 2008 Boansterhim (deels)

22-12-2010

Buitengebied 2008, eerste partiële herziening

21-05-2013

Buitengebied 2008, tweede partiële herziening

21-05-2013

Buitengebied 2008, Bûtlânswei 6 Tersoal

23-01-2013

Buitengebied 2008, Bûtlânswei 8 Tersoal

26-10-2021

Bestemmingsplan Bolsward Buitengebied

07-01-2011

Bûtengebiet Littenseradiel

29-09-2015

Buitengebied-West- herziening exploratieboring Wommels

23-11-2009

Wynserdyk 23 Easterein

23-11-2021

Buitengebied Wymbritseradiel

31-08-2010

Randweg Heeg

10-01-2008

Buitengebied Súdwest-Fryslân-II ontwerp

7

Wijzigingsplan Oosthem – Nessenwei 2

14-06-2013

Easthimmerwei 23 Folsgare

31-03-2016

Scharnegoutum – Blankendalwei 3

30-06-2023

Parapluplan parkeernormen SWF

08-11-2018

Parapluplan Kleine windturbines

03-03-2022

De plangebieden van de bestemmingsplannen buitengebied van de voormalige gemeenten Boansterhim en Littenseradiel zijn deels opgenomen, voor zover het deel van het plangebied van het bestemmingsplan binnen het grondgebied van de gemeente Súdwest-Fryslân liggen. Het buitengebied van deze voormalige gemeenten is verdeeld over drie verschillende gemeenten bij de laatste herindeling. In de loop van de tijd zijn delen van de genoemde bestemmingsplannen ingevuld of herontwikkeld. Hiervoor zijn ofwel nieuwe bestemmingsplannen gemaakt, of zijn uitgebreide afwijkingsprocedures of wijzigingsprocedures gevoerd. De gebieden waarvoor dergelijke procedures zijn doorlopen worden in dit bestemmingsplan voorzien van een actuele regeling. Alle in het plangebied vergunde bebouwing is positief bestemd. De in voorliggend bestemmingsplan opgenomen bouw- en gebruiksmogelijkheden zijn tevens afgestemd op de huidige wet- en regelgeving. Hierdoor kan sprake zijn van enige perceelsgebonden wijzigingen ten opzichte van de ruimtelijke plannen die hiervoor van kracht waren. De geldende bestemmingsregelingen in de diverse bestemmingsplannen waren afgestemd op de toen aanwezige functies en bebouwing. 1.5

Basisuitgangspunten

De gemeenteraad heeft in zijn vergadering van 3 oktober 2019 de ‘Uitgangspuntennotitie Buitengebied Súdwest-Fryslân 2.0’ vastgesteld. In deze notitie zijn de globale uitgangspunten voor de herziening van de verschillende bestemmingen in het buitengebied opgenomen. De uitgangspuntennotitie dient als basis voor het opstellen van het noodzakelijk plan-MER ten behoeve van het bestemmingsplan voor het buitengebied van de drie voormalige gemeenten. Het plan-MER moet voorafgaande aan het bestemmingsplan worden opgesteld en gelijktijdig met het bestemmingsplan worden vastgesteld. Naar aanleiding van meerdere uitspraken van de Afdeling Bestuursrechtspraak van de Raad van State (ABRvS) is voor het opstellen van het plan-MER nader onderzoek nodig naar de mogelijke scenario’s die in het kader van het plan-MER moeten worden onderzocht. In dit bestemmingsplan heeft een vertaling plaatsgevonden van het plan-MER. Datzelfde geldt voor de door de raad op 21 juni 2012 vastgestelde uitgangspunten. 1.6

Plan-m.e.r. en passende beoordeling

Buitengebied Súdwest-Fryslân-II ontwerp

8

Dit bestemmingsplan is kaderstellend voor een aantal m.e.r.-(beoordelings)plichtige activiteiten. Bij de voorbereiding van het bestemmingsplan moet derhalve een planm.e.r.-procedure worden doorlopen. Een plan-m.e.r. is een in de Wet milieubeheer (Wm) vastgelegde procedure waarmee voor de m.e.r.-(beoordelings)plichtige onderdelen van het plan op basis van een zekere bandbreedte de milieugevolgen worden beoordeeld. De uitkomsten van het MER moeten bij de vaststelling van het bestemmingsplan worden betrokken. Voor dit bestemmingsplan is een plan-MER opgesteld. Deze is als separate bijlage1 bij deze toelichting opgenomen. Voor de resultaten wordt op deze plaats naar het plan-MER verwezen. In het navolgende is kort de procedure weergegeven en is ingegaan op de passende beoordeling. De plan-m.e.r.-procedure is gestart door middel van het uitbrengen van de Notitie Reikwijdte en detailniveau. In deze notitie is aangegeven hoe het planMER zal worden opgesteld en tot welke onderwerpen het is beperkt. Vervolgens is het planMER opgesteld. De uitkomsten van het planMER zijn bij het opstellen van het voorontwerpbestemmingsplan betrokken. Bij de terinzagelegging van het voorontwerp-bestemmingsplan is het planMER toegevoegd. De notitie Reikwijdte en detailniveau is als bijlage bij het planMER opgenomen.

Naast de plan-m.e.r.-procedure moet in het kader van de Wet natuurbescherming een passende beoordeling worden uitgevoerd. Dit vanwege verwachte effecten van het bestemmingsplan op Natura 2000-gebieden. De passende beoordeling is als bijlage bij het planMER opgenomen. 1.7

Verantwoording van het onderzoek

Het Besluit ruimtelijke ordening (Bro) bepaalt in artikel 3.1.6 dat het bestemmingsplan vergezeld gaat van een toelichting, waarin onder meer de uitkomsten van het met toepassing van artikel 3:2 van de Algemene wet bestuursrecht (Awb) verrichte onderzoek zijn vermeld. Het gaat hier om het onderzoek naar de bestaande situatie in het plangebied. In het kader van deze onderzoeksplicht is een bureaustudie gedaan naar alle bebouwde percelen in het plangebied. Hiertoe zijn de digitale bestanden bestudeerd die binnen de gemeentelijke organisatie beschikbaar zijn en voor dit doel gebruikt mogen worden. Het betreft de gegevens voor zover die in begin 2014 bekend waren, uit: • •

• •

de Gemeentelijke Basisadministratie (GBA); de milieuvergunningen die in het kader van de Wet milieubeheer of de Wet algemene bepalingen omgevingsrecht (Wabo) voor de activiteit milieu zijn verleend en de meldingen op grond van het Besluit landbouw milieubeheer; gegevens uit de administratie die in het kader van de Wet onroerende zaakbelasting (Woz) zijn verzameld; de geldende bestemmingsplannen en beheersverordeningen;

1 “PlanMER bestemmingsplan buitengebied Súdwest-Fryslân 2022”, Tauw bv, Deventer, projectnummer 1211027, april 2023.

Buitengebied Súdwest-Fryslân-II ontwerp

9

• • •

1.8

de Grootschalige Basiskaart Nederland (GBKN); het kadaster; de luchtfoto die de actuele situatie van het buitengebied van Súdwest-Fryslân weergeeft.

Leeswijzer

De plantoelichting geeft een toelichting op het bestemmingsplan, maar maakt geen juridisch onderdeel uit van het bestemmingsplan. De plantoelichting bevat achtereenvolgens de volgende hoofdstukken: Hoofdstuk 1 Hoofdstuk 2 Hoofdstuk 3 Hoofdstuk 4 Hoofdstuk 5 Hoofdstuk 6 Hoofdstuk 7

Inleiding Gebiedsbeschrijving Planbeschrijving Beleidskader Omgevingsaspecten Juridische vormgeving Uitvoerbaarheid

Buitengebied Súdwest-Fryslân-II ontwerp

10

HOOFDSTUK 2 Gebiedsbeschrijving 2.1

Ontstaan en ontwikkeling

Geologische ontstaanswijze van het gebied De ondergrond voor het huidige landschap in het plangebied is gelegd in de voorlaatste ijstijd toen het landijs vanuit Scandinavië over Noord- en MiddenNederland trok, waardoor er een stuwwallandschap ontstond. Tijdens de laatste ijstijd werd er dekzand in het gebied afgezet. In het plangebied is in de ondergrond nog een dekzandrug aanwezig tussen Hommerts richting Sandfirden. Na de periode van de ijstijden raakte deze dekzandrug, maar ook het overige stuwwal- en dekzandlandschap overdekt met jongere lagen, die dateren uit de laatste 10.000 jaar. In deze laatste geologische periode van het Holoceen deden water, veen en zeeklei hun intrede en zorgden ervoor dat het plangebied een gevarieerder landschap kreeg. Na de ijstijden is langzaam een milder klimaat ontstaan. De zeespiegel steeg en de contouren van de huidige kustlijn van Nederland ontstonden. Tot diep in het Holoceen, zeker tot zo’n 6000 jaar geleden, lag het dekzand dat tijdens de laatste ijstijd was afgezet, nog aan het oppervlak. Zo’n 1000 jaar later was het meeste ijs van de ijskappen gesmolten en nam de zeespiegelstijging af. Er ontstond een eventwicht tussen het langzamer stijgende zeewater en de afzetting van klei en zand door de zee. Achter de lijn van de huidige Waddeneilanden ontstond een dynamisch kweldergebied met getijdengeulen en karakteristieke wadden en slikken.

Aan de randen van dit kustgebied vormde zich lage kwelders die vaak drooglagen en slechts periodiek overstroomden. De randzone of lustlijn lag in deze periode in de omgeving van Bolsward – Sneek. Ten noorden daarvan was een kwelderlandschap ontstaan, vergelijkbaar met de huidige Waddenzee. Veenlandschap Door de zeespiegelstijging kwam in het achterland ook de grondwaterspiegel opzetten en werd het landschap natter. Door de kustuitbouw van de kwelders stagneerde de afwatering van het achterland en kon er landinwaarts uitgestrekte laag- en hoogveenmoerassen ontstaan. Laagveen ontwikkelde zich onder invloed van de voedselrijke oppervlakte en grondwater, hoogveen uitsluitend door voedselarm regenwater. In grote gedeeltes van het achterland ontwikkelde zich laagveen met rietveen, later overgaand in rietzeggeveen en zeggeveen, en uiteindelijk veenmosveen. Veenmosveen heeft als eigenschap dat het zeer goed water kan vasthouden, waardoor er binnen een veenpakket een hoge schijngrondwaterspiegel ontstaat. Door deze eigenschap kunnen veenkoepels ontstaan die boven de eigenlijke grondwaterspiegel uitstijgen. Op vele plaatsen in het landschap vormden zich van deze hoogveenkoepels. Bijvoorbeeld op plaatsen waar regenwater stagneerde. De gewelfde veenkussens breidden zich zowel verticaal als horizontaal uit en groeiden zelfs over de hoger gelegen dekzandruggen heen.

Vrijwel het gehele landschap ten zuiden en zuidoosten van Bolsward-Sneek tot aan de Drents-Overijsselse grens raakte op deze wijze bedolven door veenkoepels. Soms konden deze koepels wel vier tot vijf meter hoog worden, dat was echter over

Buitengebied Súdwest-Fryslân-II ontwerp

11

een afstand van vele kilometers. Gezien deze zwakke helling zullen de koepels niet als heuvels zijn ervaren. Het veenlandschap binnen het plangebied was een kaal en weids landschap dat hoofdzakelijk uit hoogveenkoepels bestond. Naast veenmossen groeiden er mogelijk ook planten zoals wollegras, eenarig veenpluis, kleine veenbes, dopheide en struikheide. Doordat het gebied in ontginning is gebracht zijn de voormalige hoogveenkoepels uit het landschap verdwenen. Aan de hand van het historische verkavelingspatroon kan nog wel gereconstrueerd worden waar de voormalige veenkoepels lagen. In de ondergrond zijn nog restanten van het veen te vinden. Tussen de veenkoepels werd het zure veenwater afgevoerd door kleine veenriviertjes. Deze transporteerden het water naar het Almere (de latere Zuiderzee) of in de richting van de kwelders. Vooral langs de wat grotere riviertjes zal de vegetatie wat rijker zijn geweest zegge, riet of zelfs elzenbroekbos. Er zijn veel van deze veenriviertjes geweest, vaak zijn het de voorgangers van de huidige (rechtgetrokken) waterlopen, zoals It Ges bij Oppenhuizen/Uitwellingerga en de Ie die door IJlst stroomt. Veel van de veenriviertjes zijn echter ook verdwenen of alleen nog in de bodem of aan het verkavelingspatroon te herkennen. Zo vormde een kronkelige kavelsloot tussen Heeg en Hommerts ooit het verlengde van de Ie in IJlst.

Kleilandschap Tussen 1.500 en 500 v. Chr. veranderde het kustgebied opnieuw, waarschijnlijk door een versnelling in de zeespiegelstijging. Ten noorden van de lijn Bolsward – Sneek werden kweldergeulen steeds breder. In deze periode ontstaat de aanzet voor twee getijdengeulen die later een belangrijke rol zullen spelen in de kustzone: de Marneslenk (ontstaan rond 1500 v. Chr.) en de slenk van de Middelzee (ontstaan rond 1000 v. Chr.). De toegenomen activiteit van de zee leidde bovendien tot de grootschalige afslag van veen in het aangrenzende veenlandschap. Rond 800 v. Chr. Lag de kustlijn nog altijd ter hoogte van Bolsward – Sneek, maar getijdengeulen staken veel dieper het achterliggende veenlandschap in. Zo kreeg de zee ook vat op het al reeds eerder genoemde veenriviertje De Ie bij IJlst en Hommerts. In de ondergrond is hier nog een getij-inversierug aanwezig. Door de zee werd zand afgezet in dit voormalige veenriviertje. Door het inklinken van het omliggende veengebied werd het omringende gebied lager, terwijl het zand niet inklonk. Hierdoor werd de voormalige diepe geul in latere tijden hoger dan het omringende gebied. Door het repeterende proces van eb en vloed ontstonden ook in het kustgebied hoger gelegen platen die alleen nog bij hoge waterstanden onderliepen: de kwelders.

Een kwelder bestaat uit een lagergelegen deel (kwelderbekken) dat als eerste onderloopt en waar kleine prielen en kreken zorgen voor de af- en aanvoer van water. De hoger gelegen delen van de kwelder overstroomden nog slechts sporadisch, waarbij vaak grovere zanden werden afgezet. Hierdoor ontstonden de op de hoger gelegen delen kwelderkwallen; en langs geulen de oeverwallen. Deze zijn nog aanwezig in het gebied ten noorden van de lijn Bolsward – Sneek.

Buitengebied Súdwest-Fryslân-II ontwerp

12

Klei-op-veenlandschap Niet alleen in het kwelderlandschap, maar ook in het veenlandschap werd met enige regelmaat zeeklei afgezet. In eerste instantie alleen bij bijzonder hoog water, maar door het voortdurend stijgen van de zeespiegel nam de frequentie van de overstromingen in het binnenland steeds verder toe. De kust was destijds grotendeels gesloten en natuurlijke ontwatering van het veen was nog maar beperkt mogelijk. Dit was vooral in de winter het geval wanneer er een neerslagoverschot heerste. Tegelijkertijd werd zo nu en dan vanuit de grote getijdengeulen zout water aangevoerd. Met name bij hoog tij en aanlandige wind werden grote hoeveelheden zout water ingelaten. Gedurende de winter kwamen daardoor grote delen van de lage kwelder en het laagveen dat het dichtst bij de kust lag langdurig onder water te staan. Onder rustige omstandigheden konden daardoor fijne kleideeltjes op het veen worden afgezet en ontstond een klei-op-veenbodem. In sommige gevallen bestond deze klei uit zware tot zeer zware en meestal kalkloze klei zonder gelaagdheid en met een lichte olijfgroene kleur. Deze zeer zware klei wordt met ‘knipklei’ aangeduid en komt zowel in het kwelderlandschap als in het klei-op-veenlandschap voor. Binnen het plangebied ligt dit gebied tussen de noordelijke grens van het plangebied (ten noorden van Sneek) tot en met voorbij Sandfirden. 2.2

Occupatiegeschiedenis

Terpenlân (IJzertijd - 850) In het kweldergebied werden de omstandigheden rond 600 voor Christus inmiddels voor de mens zo gunstig dat men deze gebieden kan gaan bewonen, mogelijk eerst seizoensgebonden, later ook permanent. Als bescherming tegen hoge vloeden moest men de woonplaatsen verhogen; men legt terpen aan. Dit waren woonpodia die beschutting moesten bieden tegen (periodieke) overstromingen. De exemplaren die plaats boden aan slechts één boerderij, worden ook wel aangeduid als huisterpen. In een grotere nederzetting konden dergelijke individuele podia door verdere ophoging en uitbreiding samengroeien. Voor het opwerpen van de podia werden zoden gebruikt. Latere ophogingslagen konden ook nederzettingsafval bevatten. Rond de terpnederzettingen en in de directe omgeving hiervan werden sloten gegraven voor het droog houden van de nederzetting. Rond het begin van de jaartelling kwam Fryslân binnen de Romeinse invloedssfeer te liggen. Vanaf de 1ste eeuw v. Chr. worden vanuit de kleistreek de randen van de venen ontgonnen. Het aanleggen van sloten voor de ontwatering van het gebied was een voorwaarde voor het bewerkbaar worden van dit type landschap. De ontginningswerkzaamheden leidden aanvankelijk tot de gewenste daling van het grondwaterpeil. Door het uitdrogen van de bovenste veenlagen daalde echter vervolgens ook het maaiveld met alle gevolgen van dien.

Dit leidde tot wateroverlast en een grotere invloed van de zee in deze gebieden. In de late 3de eeuw raakte het Friese kustgebied nagenoeg ontvolkt, om in de laat 4de eeuw nieuwe bewoners te ontvangen. Dit was in een periode dat NoordwestEuropa een onrustige periode doormaakte. In de vroege Middeleeuwen ligt de Nederlandse delta internationaal gezien gunstig. Het gebied profiteert hiervan: in de

Buitengebied Súdwest-Fryslân-II ontwerp

13

6de en 7de eeuw werkt de elite zich op en neemt deel aan de internationale handel. De veenranden worden in de 7de of 8ste eeuw (opnieuw) ontgonnen. In de 8ste eeuw wordt Fryslân veroverd door de Franken waarbij het christendom werd geïntroduceerd. Agrarische nederzettingen kregen verder vorm. Al was de Friese elite actief in de langeafstandshandel in luxegoederen, de meeste handel en nijverheid maakten in de vroege Middeleeuwen een integraal onderdeel uit van de agrarische nederzettingen. Huidig gebied krijgt vorm (850 - 1150) In de volle Middeleeuwen konden de bewoners van het terpengebied het kwelder- en veenlandschap steeds meer naar hun hand zetten, onder meer door middel van bedijking en ontwatering. Eerst door moederpolders aan te leggen, vervolgens door de zeeboezems in te polderen en daarna de veengebieden systematisch in gebruik te nemen. Processen die vaak onafhankelijk van elkaar werden opgestart en in een tijdsbestek van ruim drie eeuwen de aanblik van het zuidwesten van Fryslân daarmee zeer ingrijpend veranderden. Karakteristieke typen verkavelingen ontstonden er. In deze periode kregen de huidige dorpen vorm, afhankelijk van de lokale landschappelijke omstandigheden. Vanaf de 8ste eeuw waren de eerste kerken gebouwd. Aanvankelijk bedienden deze kerken grote gebieden. Deze gebieden werden steeds kleiner naarmate er meer kerken gebouwd werden.

Súdwest-Fryslân werd een regio met vele kerken. Er ontstaan de eerste in nijverheid en handel gespecialiseerde dorpen, de hoofddorpen, waarvan enkele rond 1000 na Chr. regionale centra worden. Ordening en strijd (1150 - 1550) Met het bedijken van de moederpolders en de inpoldering van het zuidelijk gedeelte van de Middelzee hadden de bewoners het kwelderlandschap en de invloed van de zee behoorlijk onder controle gekregen. Om ook het binnenwater onder controle te krijgen, werd wederom een stelsel van dijken aangelegd, ditmaal van binnendijken. Beschermd door de Middelzeedijken in het noorden en de nieuwe dijken in het zuiden ontstonden zo – langs de voormalige begrenzing van de Middelzee – een reeks afzonderlijke binnenpolders, die ook wel de Hempolders worden genoemd. Bijna alle Hempolders liggen binnen het plangebied. Naast een strijd tegen het zeewater heeft men in het gebied voortdurend geworsteld met de binnenwaterhuishouding. In de periode van vóór de bedijkingen was er sprake van een goede natuurlijke afwatering. Om de afwatering te verbeteren, werden talloze vaarten gegraven en natuurlijke waterlopen aangepast. Het gebied is in deze periode formeel gezien onderdeel van het Duitse Rijk, maar het daarmee samenhangende grafelijke en ook het bisschoppelijke gezag konden zich, op enkele acties na, niet handhaven in onze regio. Er golden voortdurend andere allianties.

Er was in de praktijk sprake van een machtsvacuüm wat leidde tot vetes. Gevolg is onder andere de aanleg van stinsen. Voortvarend en welvarend (1550 - 1800)

Buitengebied Súdwest-Fryslân-II ontwerp

14

De periode tussen 1550 en 1800 was in heel Nederland een dynamische periode. De economische bloei en welvaart tijdens de 17e eeuw – de Gouden Eeuw – waren ook in deze regio merkbaar. Daartegenover stond de zware crisis van 1650-1750. Het is tevens de periode van de Reformatie. Het gebied maakte in deze periode deel uit van de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden. De regio’s kregen de politieke macht in eigen handen. Fryslân was onderverdeeld in grietenijen. Aan het hoofd van elke grietenij stond een grietman die zorgde voor het lokale bestuur. Dorpen en steden begonnen te groeien en de vraag naar natuurlijke hulpbronnen steeg voortdurend. Tot ver in de 19de eeuw vormden waterwegen de belangrijkste transportroutes in het gebied. Het land beschikte van nature al over een dicht netwerk van geulen, prielen en kreken. Door de tijd heen zijn de vaarwegen voortdurend heringericht om te voldoen aan de eisen van de tijd. Zo werden de vaarten in de 17de eeuw grondig verbeterd en aangepast voor de trekschuit. Opvaarten zorgden voor de ontsluiting van dorpen en boerderijen die niet aan hoofdverkeersaders lagen. Als gevolg van de bloeiende handel over het water kon de economie in deze regio sterk groeien. De economische vooruitgang in de 16e en 17e eeuw hangt nauw samen met de ontwikkelingen binnen de landbouw. Door de toenemende bevolking was er steeds meer vraag naar levensmiddelen.

Het belang van de landbouw nam daarom sterk toe. Om meer landbouwgrond te creëren vindt in deze periode de eerste inpoldering van binnenlandse meren plaats. Door de introductie van de windmolen werd het mogelijk om land in te polderen. Binnen het plangebied werd het Sens- en het Atsebuurtsermeer bij Blauwhuis ingepolderd. Het waterrijke, dunbevolkte gebied leende zich ook bij uitstek voor het aanleggen van eendenkooien, waarmee met een waterplas en in grote vangpijpen eenden werden gelokt en gevangen. Binnen het plangebied hebben meerdere eendenkooien gelegen, maar deze zijn allemaal nu niet meer aanwezig. Landbouw, straatwegen en spoorlijnen (1800 - 1900) Met het aanleggen van nieuwe dijken, de eerste inpoldering van de grote meren en het verbeteren van het vervoer door middel van trekvaarten en opvaarten hadden de bewoners van het gebied het middeleeuwse landschap definitief achter zich. De grote landschappelijke veranderingen stonden echter pas op het punt van beginnen. De economie in het gebied was in de 19e eeuw grotendeels afhankelijk van de landbouw en het transportnetwerk over land en water. De eerste helft van de 19e eeuw was voor de bewoners een zware periode. Ten tijde van de Franse overheersing was de internationale handel flink gekrompen en het ging slecht met de economie.

Vanaf het midden van de eeuw kwam de landbouw en met name de veehouderij opnieuw tot grote bloei. Vooral boter was een belangrijk exportproduct van de regio. De groei van de agrarische sector heeft de inrichting van het landschap sterk bepaald. Hoewel de landschappelijke structuren voor een deel zijn verdwenen door de ruilverkavelingen in de 20ste eeuw, zijn er wel veel boerderijen bewaard gebleven die in de 19e eeuw zijn gebouwd. In de periode van 1850-1870 was de boterhandel op zijn hoogtepunt en waren de boeren dan ook zeer welvarend. Typerend zijn de statige kop-hals-rompboerderijen met een verhoogd, geheel onderkelderd voorhuis. Zo ontstond er in de schuur meer plek voor koeien en was er

Buitengebied Súdwest-Fryslân-II ontwerp

15

ook meer ruimte voor de zuivelbereiding. In de tweede helft van de 19e eeuw werden in deze regio ook veel stelpboerderijen gebouwd. Een aantal stelpen kregen een bijzondere voorgevel om te laten zien hoe welvarend de bewoners waren. Omdat de terpen in de het kleigebied eeuwenlang waren opgehoogd met zoden, mest en afval was daar in de ondergrond een vruchtbaar mengsel ontstaan. Vanaf 1840 werden op grote schaal terpen afgegraven vanwege deze vruchtbare grond en geëxporteerd naar elders. Er zijn in deze periode een aantal kleine opvaarten gegraven om het vervoer van terpaarde te versnellen. Niet iedere terp was namelijk via het water bereikbaar. Door de terpafgravingen zijn veel terpen blijvend vernield, alleen het terrein rond de kerken en begraafplaatsen werd gespaard. Het hoogtepunt van de terpafgravingen lag in het begin van de 20ste eeuw. De kruiwagens waren toen vervangen door kiepkarren op rails waardoor het proces versneld werd. Naar schatting is zo’n 60 procent van de terpgronden in de 19e en 20ste eeuw verdwenen door afgraving Verkeer over land heeft zich tot halverwege de 19de eeuw beperkt tot wegen over dijken, jaagpaden en de hoger gelegen kwelderwallen. De wegen gelegen op het oorspronkelijke maaiveld waren grote delen van het jaar onbegaanbaar omdat het te drassig was.

Halverwege de 19de eeuw werd echter de kwaliteit van de bestaande landwegen sterk verbeterd en nieuwe verharde wegen aangelegd. Naast de landwegen kwam er eind 19de eeuw een nieuwe manier van vervoer over land toen de spoorwegen en tramlijnen werden aangelegd. Bestemming Súdwest (vanaf 1900 ) De 20ste eeuw was nog meer dan de 19e eeuw een periode van economische en technologische vooruitgang. Bovendien was er sprake van een sterke internationalisering. Om vooruitgang mogelijk te maken was er behoefte aan betere bereikbaarheid van de steden en dorpen. De 19e -eeuwse netwerken volstonden in de moderne maatschappij niet meer. De snelle opkomst van de personenauto's en het transport per vrachtwagen vanaf de jaren twintig betekende dat er behoefte was aan nieuwe wegen. Het betekende tevens het einde van de tramdiensten. Na de oorlog steeg het particuliere autobezit, waardoor meer mensen buiten de stad gingen wonen en er steeds meer verkeer op de wegen kwam. Bestaande wegen werden geschikt gemaakt voor het autoverkeer en nieuwe wegen werden aangelegd. Snelle verkeersroutes die in de 20ste eeuw zijn aangelegd zijn onder andere de A7 en de N359, die samen voor een betere ontsluiting van de regio hebben gezorgd. In de 20ste eeuw liep een groot gedeelte van de Nederlandse landbouw tegen haar grenzen aan.

Dit kwam door een slechte ontsluiting van het gebied, versnippering van het grondeigendom en de slechte waterhuishouding. Om deze problemen het hoofd te bieden werd daarom overgegaan op ruilverkavelingen. Hierdoor zijn voor een deel oude kavelstructuren verloren gegaan, maar voor het belangrijkste deel is de historische blijven bestaan. Ook zijn er in deze periode historische kerkenpaden e.d. hersteld. Het plangebied kent een rijke geschiedenis, waarvan de meeste sporen nog volop aanwezig zijn in het gebied.

Buitengebied Súdwest-Fryslân-II ontwerp

16

2.2

Landschappelijke kernkwaliteiten

Inleiding Súdwest-Fryslân is met een oppervlakte van ruim 907 km² de grootste gemeente van Nederland. Met 89.000 inwoners die wonen in 89 kernen, waaronder zes van de Friese elf steden, is het ook een gemeente die met geen enkele andere gemeente vergelijkbaar is met een bijzonder divers landschap. Het is een gemeente van weidse vergezichten en lage horizon, een indrukwekkend waterpanorama met daarin een lange kustlijn en meren met uitgestrekte weilanden, met daarin vaarten, dijken en terpen. Ons (cultuur)landschap wordt zeer gewaardeerd door de mienskip en toeristen. Dit blijkt ook duidelijk uit de Omgevingsvisie 1.0 SWF (2021), die tot stand is gekomen op basis van participatie. Het landschap raakt alle thema’s die in de omgevingsvisie 1.0 zijn omschreven: 1. 2. 3. 4. 5.

Gezonde vitale mensen in een gezonde en veilige omgeving Sterke kernwaarden: cultureel erfgoed, natuur, weids en waterrijk landschap Veerkrachtige en leefbare wijken, dorpen en steden Vitaal en aantrekkelijk landschap Duurzaam, energieneutraal en klimaatadaptief

Bij enkele thema’s is de link met het landschap heel duidelijk. Met andere thema’s is de link minder direct. Zo is indirect ook cultuurlandschap onderdeel van thema 3: veerkrachtige en leefbare wijken, dorpen en steden, als wezenlijk onderdeel van de bijzondere woonkwaliteiten en is ze zelfs indirect te linken aan thema 5: duurzaam, energieneutraal en klimaatadaptief. Analyse Binnen de gemeente Súdwest-Fryslân kunnen meerdere hoofdlandschapstypen worden onderscheiden. Voor elk type landschap zijn hieronder de kernkwaliteiten in de “Mei soarch foar ús lânskip - Visie Ruimtelijke Kwaliteit Gemeente SúdwestFryslân” uit 2013 benoemd en daar waar nodig aangevuld met relevante passages uit Grutsk op ‘e Romte (Provinciale Structuurvisie 2014). Thans is de gemeente bezig met een actualisering van de visie op Ruimtelijke kwaliteit. Anno 2022 is een tijd waarin veel vraagstukken ons prachtige (cultuur) landschap raken. We zullen de komende tijd zorgvuldige en goed overwogen keuzes moeten maken om een goede , koers uit te zetten hoe het lânskip door te ontwikkelen. We willen daarbij wel het verhaal van SWF kunnen blijven vertellen en daar waar mogelijk versterken. Dit geldt met name voor waar wel, beperkt of juist geen opgaande beplanting wenselijk is. Ons lânskip is uniek, elk stukje verteld zijn eigen verhaal.

De wijze waarop wordt omgegaan met beplanting moet een bijdrage leveren aan dat verhaal en zal neerkomen op maatwerk.

Buitengebied Súdwest-Fryslân-II ontwerp

17

Kleigebied Kernkwaliteiten Het kleigebied is een open en grootschalig landschap met structurerende elementen als dijken, terpen, oude paden en wegen, verkaveling en vaarten. Het grondgebruik bestaat voor het overgrote deel uit grasland. Boerderijen en gehuchten liggen omlijst met beplanting als groene eilanden in het weidse landschap. Karakteristiek is het Marne- en Middelzeegebied, gekenmerkt door kwelder- en oeverwallen aan weerszijden van de oude geulen van de Marne en de Middelzee. Heel kenmerkend voor het kleigebied zijn ook de Hemmen met de Hemdijken. Deze vormen een halve cirkel krans rondom de voormalige Middelzee. Het open kleiterpengebied met een hoge dichtheid aan terpen en terpdorpen en vaak verhoogde boerderijerven met een lage horizon en veel lucht is van grote waarde voor SWF. Elementen en structuren Belangrijke elementen en structuren in het gebied zijn: 1. 2. 3. 4. 5. 6.

Terpen en boerderijplaatsen Dijken Verkavelingen Vaarten en meren Droogmakerijen Dorpen en steden

Zie voor een beschrijving van deze elementen en structuren paragraaf x.xx Ontstaan en ontwikkeling over de ontstaansgeschiedenis van het gebied en paragraaf x.xx Cultuurhistorie inclusief archeologie. Kansen voor versterking Open houden hemdijken, behouden historisch profiel De hemdijken hebben een karakteristiek historisch profiel. Ze zijn laag en smal, een nuancering in het open landschap. Op een aantal plekken zijn er verdichtingen door houtig opslag. Deze verdichtingen dienen in balans te zijn met de zichtbaarheid van het cultuurhistorische profiel en de kwaliteit van het open landschap. De verschillende hemdijken samen vormen een landschappelijke eenheid. Bepalen waar het behouden van aanwezige beplanting wenselijk is, is dan ook maatwerk. Uitgangspunt is hierbij dat het wel moet passen binnen de uitstraling van de landschappelijke eenheid. Indien aanpassing van de dijk noodzakelijk is, bijvoorbeeld vanuit oogpunt van verkeersveiligheid, dan moeten de kenmerken van de dijkbiotoop worden gerespecteerd. Het cultuurhistorisch profiel van de dijk dient te allen tijde intact te blijven en bij voorkeur te worden versterkt. Hierbij is ook de helderheid van de landschappelijke context van een dijk van belang voor de beleving. Het is daarom van belang de directe omgeving van de dijk zoveel mogelijk vrij te houden van ontwikkelingen die de dijk vertroebelen.

Versterking van de visuele en fysieke relatie

Buitengebied Súdwest-Fryslân-II ontwerp

18

tussen het dijklichaam en het (gebouwde en natuurlijke) landschap er omheen dient altijd uitgangspunt te zijn. Droogmakerijen als eenheid in het landschap bewaren Net als de hemdijken zijn de droogmakerijen een subtiele laag in het landschap. Ze liggen iets lager dan de omgeving, de bodem is net iets vlakker. De overgang van de droogmakerijen naar de klei ligt als een groene golf in het landschap. Van belang is het bewaren van de landschappelijke eenheid en de nog aanwezige details in de voormalige meeroeversen de slingerende ringdijken erom heen. De invulling kan verschillend zijn en afhankelijk van toekomstige wensen. De invulling kan gewoon landbouw blijven, maar er kan ook worden gedacht aan (een kruisbestuiving met) waterberging, (natte) natuurontwikkeling en/of weidevogelbeheer. Vrije ruimte rond de terpen bewaren De terpen zijn groene punten in het doorlopende open kleilandschap. Het is van belang voldoende vrije ruimte er omheen te garanderen zodat ze los blijven liggen in het landschap. Het is goed denkbaar een systeem te hanteren voor ontwikkelingen in en rondom terpdorpen waarbij binnen een nader te bepalen terpcontour slechts beperkt kan worden gebouwd. Dat bouwen aan een terp moet dan wel aansluiten op typische lokale karakteristieken en structuren.

In een nader te bepalen ruimere zone rondom de terp is dan slechts beperkte puntvormige bebouwing (zoals bijvoorbeeld de schuurvergroting van een boerderij of vergroting van een aanwezig loods) mogelijk. Op die manier blijft de terp vrij in de ruimte liggen. Vaarten Het watersysteem was van oudsher het belangrijkste vervoersysteem. In het kleien veengebied was een fijnmazig stelstel van vaarten en opvaarten aanwezig, allemaal onderdeel van het boezemsysteem waarvan ook de meren deel uitmaken. In de loop der jaren is het transport over water steeds minder belangrijk geworden en zijn met name veel opvaarten in onbruik geraakt en van de boezem afgesloten. Door (op)vaarten bevaarbaar te houden en routes aan te leggen ontstaan er watersportmogelijkheden in het gebied. In combinatie hiermee ontstaan er ook kansen voor het realiseren van meer boezemcapaciteit en natuurontwikkelingen als natuurvriendelijke oevers en ecologische verbindingen. Een voorbeeld hiervan is de Reidmarroute die al reeds is aangelegd. Veen- en merengebied Kernkwaliteiten Het veengebied wordt gekenmerkt door een grootschalige openheid en weidsheid. Binnen deze weidsheid liggen puntvormige of lineaire verdichtingen, zoals dorpen, gehuchten en boerderijen met erfbeplanting. Juist deze kleinschaligheid van gehuchten en dorpjes binnen het grootschalige landschap is karakteristiek voor het veengebied.

Het grondgebruik bestaat voor het grootste deel uit grasland, met afwisselend water en natuur van uiteenlopende omvang. De randen van de meren en vaarten worden omzoomd door brede rietkragen. De veengronden zijn ontgonnen in een opstrekkende verkaveling.

Buitengebied Súdwest-Fryslân-II ontwerp

19

Elementen en structuren • • • • • •

Veenstroompjes Opstrekkende verkaveling Meren en vaarten Wegen Dorpsstructuren Kerkhoven met klokkenstoelen

Zie voor een beschrijving van deze elementen en structuren de paragraaf over de ontstaansgeschiedenis van het gebied en/of bij de beschrijving van de cultuurhistorische waarden die in het gebied aanwezig zijn. Kansen voor versterking Grootschalig water: open maken randen Het grootschalige water, de grote meren zijn onlosmakelijk met het open veenlandschap verbonden; een plas doorsnijdt vaak een ontginningsblok. Het is een geweldige kwaliteit om van de ene kant naar de andere kant te kunnen kijken of vanuit een zeilboot over de oneindige vlakte te turen. Opgaande elementen kunnen belemmerend werken: bomen en struiken zijn daarom zeer beperkt gewenst. De meren grenzen vaak aan natte graslanden die voor weidevogels aantrekkelijk zijn. Opgaande beplanting vermindert die aantrekkelijkheid. Brede rietkragen verstoren de openheid van het landschap aanzienlijk minder. Het toevoegen van andere elementen, zoals nieuwe eilanden, die de openheid verminderen, zal een zeer overwogen keus moeten zijn. Een toevoeging zal een nieuwe landschappelijke kwaliteit moeten zijn die draagvlak heeft en het verlies van openheid zal compenseren. Kleinschalig water: randen deels laten begroeien Aan de randen van de kleinschalige meren bij Oudega en Sneek is iets meer ruimte voor opgaande beplanting, passend bij het kleinschalige karakter.

Te denken valt aan rietkragen of ontwikkeling tot struikniveau met hier en daar een verdwaalde els of wilg. . Het beperkt toestaan van bomen wordt ook vanuit de natuur gedragen vanwege de weidevogel- en ganzendoelstellingen voor de aangrenzende open graslanden. Grens ontginningsblokken versterken In hoofdstuk 1 van de visie ruimtelijke kwaliteit is omschreven hoe vroeger de oude veenstroompjes de oorsprong vormden van de verschillende ontginningsblokken in het veengebied. Door de verkavelingsrichtingen zijn de verschillende ontginningsblokken in het landschap te herkennen. Op een tweetal plekken zijn er kansen de grenzen tussen twee ontginningsblokken te versterken. Een verbreding van de Fokkesleat, een eventuele opwaardering tot boezemwater en het verbinden van de Sleattemer Mar en de Fluessen via die Fokkesleat, kan deze grens tussen twee ontginningsblokken duidelijker maken. Eveneens zou de Nauwe Wimerts verlengd kunnen worden richting de Geau ten zuiden van Sneek, zodat de verbinding van de Wite en Swarte Brekken richting IJlst verbetert. Er wordt geen

Buitengebied Súdwest-Fryslân-II ontwerp

20

zwaar accent gelegd op de nog in het landschap aanwezige restanten van veenriviertjes omdat ze vaak weinig aanknopingspunten bieden voor ruimtelijke ontwikkelingen en vaak lastig gesitueerd zijn. Het is wel van belang de afwijkende verkaveling in de vorm van kromme sloten zoveel mogelijk te handhaven. Verkavelingspatroon versterken De opstrekkende verkaveling van het veengebied is gebaat bij handhaving van de aanwezige sloten en zou nog duidelijker leesbaar kunnen worden als het waterpeil zou worden verhoogd. In plaats van de nu gangbare ontwatering van 90 tot 110 cm kan een ontwateringsdiepte van 60 cm volstaan. Het water staat dichter op het maaiveld en is daardoor beter zichtbaar. De klink van het veen wordt afgeremd en het gebied wordt door zijn hogere vochtigheid meer geschikt voor weidevogels. Verbeteren waterfronten Voor de watersportkernen in dit gebied: Heeg, Woudsend IJlst en Oudega, zijn in het kader van het Friese Merenproject masterplannen vastgesteld. Voor een aantal van deze kernen geldt dat het waterfront eenzijdig gebaseerd is op de watersport en daardoor eenvormige, uniforme werelden ontstaan. In de recent vastgestelde masterplannen zijn voorstellen gedaan voor het verbeteren van de ruimtelijke kwaliteit.

De uitwerking van de op basis van de masterplannen voorgestelde projecten zullen steeds worden getoetst op het verbeteren van de ruimtelijke kwaliteit en het verbreden van de functionele ontwikkeling c.q. recreatieve mogelijkheden. De in dit kader door de provincie ontwikkelde bouwstenen voor ruimtelijke kwaliteit en duurzaamheid vormen hiervoor een goed basis. Opwaarderen en uitbreiden waterverbindingen, verbeteren langzaam verkeersnetwerk Voor het merengebied liggen er kansen voor een opwaardering en uitbreiding van waterroutes voor met name sloepen en kano’s. In het gebied is wel een spanning tussen ecologie en waterrecreatie. In geval van waardevolle natuurgebieden zijn mitigerende maatregelen gewenst. Daarnaast kan naar aanvullende routes vanuit het noordelijker gelegen hemmen gebied en naar afwisselender routes in het gebied worden gekeken. In combinatie hiermee ontstaan er tevens kansen voor de ontwikkeling van natuurvriendelijke oevers langs vaarten en opvaarten; voor natte graslanden in de boezemlanden en zomerpolders; voor het realiseren van ecologische verbindingszones en het versterken van de waterstructuur. Mogelijk kan er een combinatie worden gezocht met het (historische) wandelroutes.

Buitengebied Súdwest-Fryslân-II ontwerp

21

2.3

Nederzettingen

Kleigebied Karakteristiek voor het kleigebied zijn de terpdorpen. Verreweg de meeste nederzettingen die in dit kleigebied liggen, zijn van oorsprong terpdorpen. Door verdere ophoging en uitbreiding konden kleinere huisterpen samengroeien tot uiteindelijk buurtschappen, dorpen of zelfs steden (Bolsward). De meeste terpdorpen liggen buiten het plangebied, maar de dorpen Iens, Hinnaard, Lytsewierrum en de historische kern van Easterwierrum liggen wel binnen het plangebied. Bebouwing in terpdorpen is van oudsher georiënteerd op de terp. De terpdorpen hadden vaak een radiale structuur. De terp vormt vaak een centrale plek in de nederzetting, waar de bebouwing meestal een verdichting kent in de vorm van een terpbuurt. Veel van de terpen zijn afgegraven en als zodanig niet meer in het landschap herkenbaar. Alleen de plaats wordt nog gemarkeerd door de dorpskerk en de omliggende woonbebouwing. Bijzonder is de situatie in Easterwierrum. Hier heeft het dorp zich ontwikkeld op en bij de terp, maar in de 18de en 19de eeuw is de bebouwing opgeschoven naar het zuiden, naar de huidige dorpskern. Veengebied De nederzettingen in het veengebied die binnen het plangebied liggen (Indijk en Ypecolsga) hebben een heel eigen ontstaansgeschiedenis. Vanaf het begin van de 11de eeuw zijn in de Súdwesthoeke de veenontginningen van start gegaan.

Voor het in cultuur brengen van nieuwe geschikte gronden ging men steeds verder het veen in. In de ontginningsblokken ontstonden langwerpige percelen doordat de sloten steeds verder het onontgonnen veen in werden verlegd. Het opschuivingsproces ging razendsnel. In zo’n 150 jaar tijd zijn de ontginners vanaf de rand van het terpengebied helemaal opgeschoven tot aan de rand van het Slotermeer. Vanuit het terpengebied van Abbega en Oosthem werd het veengebied in ontginning gebracht. Hierbij ontstond eerst Heeg. Door verder het veengebied in te gaan ontstonden Indijk en Ypecolsga. De (voormalige) kerkkavels in deze dorpen liggen op dezelfde lijn. De nederzetting Smallebrugge is ontstaan bij de ontginning rond 1100 van het veengebied dat afwaterde op het veenriviertje de Ee. Het ligt aan deze voormalige veenrivier. In de periode 1000 – 1300 stond hier al een kerk, de Nicolaaskerk. Deze is nu verdwenen. De verklaring voor de naam Smallebrugge is nog onduidelijk. Het kan naar twee verschillende zaken verwijzen: naar een oude naam voor ‘moeras’ of naar een brug die mogelijk over het oude veenriviertje heeft gelegen.

Koufurderrige is een zeer jong agrarisch streekdorp dat pas in 1951 formeel een dorp werd. Deze nederzetting is ontstaan nadat in 1843 de straatweg van Sneek naar Lemmer is aangelegd. Verdwenen nederzettingen Er zijn meer nederzettingen geweest die onderdeel hebben uitgemaakt van de opschuivende bewoning. Zoals bij het ontginningsblok dat begint bij De Geau ten

Buitengebied Súdwest-Fryslân-II ontwerp

22

zuidwesten van Sneek en vandaar via Langweer en Sint Nicolaasga helemaal doorloopt tot aan het Tsjûkemar. Het ontginningsblok is wel 16,5 halve kilometer lang. Na ongeveer vijf kilometer is er een veenmeertje met de sprekende naam Aldhôf. In dit meer ligt op een klein eilandje het oud kerkhof van de verdwenen plaats Wolbrandskerk. Vanaf het terpdorp Goënga zijn ook meerdere opschuivende nederzettingen te herkennen tot aan Goingarijp dat aan de andere kant van het Sneekermeer ligt. Een van deze nederzettingsassen die nog binnen het plangebied ligt is Goëngamieden.

Buitengebied Súdwest-Fryslân-II ontwerp

23

HOOFDSTUK 3 Planbeschrijving Het plangebied bestaat uit de plangebieden van de buitengebieden van de voormalige gemeenten Boarnsterhim (deels), Bolsward, Littenseradiel (deels) en Wymbritseradiel. Het buitengebied van de gemeente Súdwest-Fryslân heeft een groot agrarisch gebied met verspreid liggende kernen die niet in het plan zijn opgenomen. In dit deel van de gemeente zijn in hoofdzaak veehouderijbedrijven gevestigd en komt praktisch geen akkerbouw voor. Voor het plangebied van onderhavig bestemmingsplan zijn de belangrijkste uitgangspunten vast gelegd in de ‘Uitgangspuntennotitie Buitengebieden 2.0’. Dit document vormt de belangrijkste planuitgangspunten. Dit hoofdstuk licht het zo veel mogelijk toe. Enkele opvallende aspecten worden daarbij nadrukkelijk besproken.

3.1 Functionele structuur De binnen het plangebied gelegen gronden en gebouwen hebben overwegend een agrarische functie. De verspreid liggende woonbebouwing heeft een woonfunctie, al dan niet in combinatie met een aan-huis-verbonden beroep of bedrijf. Daarnaast zijn ook een aantal andere functies aanwezig. Deze zijn hierna toegelicht. 3.1.1 Landbouw 3.1.1.1 Ontwikkelingen Landbouw is in het buitengebied van de gemeente Súdwest-Fryslân tot op de dag van vandaag een zeer belangrijke functie. Daarbij is de rundveehouderij bepalend. De ontwikkelingen in de landbouw in de naoorlogse decennia hebben een sterke samenhang vertoond met de economische groei die destijds optrad. De Nederlandse landbouw is daarbij geconfronteerd met tal van technische en marktontwikkelingen. In dit kader en door het voortgaande mechanisatieproces is uit bedrijfseconomische overwegingen een toenemende drang naar expansie, intensivering, productiviteits- en bedrijfsvergroting van de agrarische bedrijven ontstaan. Binnen de agrarische sector komt dientengevolge een voortschrijdend proces van schaalvergroting voor, dat ertoe leidt dat bedrijven verdwijnen, maar ook dat er bedrijven doorgroeien.