Bijlage 4 - Omgevingsvisie-Sudwest-Fryslan-1.0-2021

Okau) lama tandkuuw an vaadaal « a

Op gecaeArevoeu temer «adelden vaat darpan an boeren ovar de toekomst van nat gebod aat da nanette naar nabnaincfcatteve landbouw rfcartk) o.a. ook mama mtitvergíūng maanaman. Data treated# maat In iamankan( banadnrd werdan mat opgaren rondom da e«erg«tran»Be. UxniatadaptaOa, leeuw ar~eiO an geronde*). tr kan kļwbni dost gedacht werdan aan rat daalbeman Cu ontwik ka.f naar aan toekaT«tbeelevr»g gebied moet (pad aantliMen U) da kamwaťdan van kat gebed Cat vraagt am gebkedsgtnfit maatwerk. ki v.*«p dakan kjn dl «et Ktuatverpoong laidan ar in anda’i geboden past let fckaelrtrklemMg. Van belanf o dat ireewwei omgewipfcwalitelt ontlui

Aendackl voor áraoļt tn roldoanoa aamroar tan wacar. kkndar inkiknk .vg dan la kat naarwmoagataarj. maar ook Nar n aaadackt voor noc»| In *at neordwasta» n aprata vat uaw-wvk vartilpng

8. VERVOLG & VERANTWOORDING 8.1 Gesprek Mienskip en formele inspraak Met het ‘Rondje Súdwest’ legden de inwoners van Súdwest-Fryslân in het voorjaar van 2019 de basis voor de Omgevingsvisie 1.0. Deze gemeentelijke visie schetst de ontwikkelingsrichting voor de woon-, werk- en leefomgeving voor een lange periode. Klik hier voor het filmpje. De re­ sultaten zijn verwerkt in de vijf thema's (klik hier voor de thema's). In oktober 2020 is Súdwest-Fryslân met het concept van de Omgevingsvisie 1.0 teruggegaan naar de mienskip. Door de beperkingen als gevolg van de Corona-pandemie zijn de gesprekken per gebied digitaal gevoerd. In dat gesprek stond de vraag centraal of de wensen zoals die be­ noemd zijn tijdens het ‘Rondje Súdwest’ goed verwerkt zijn. Via deze link is het verslag van de gesprekken in te zien. De gesprekken hebben geleid tot een aantal wijzigingen van de Omge­ vingsvisie. Vervolgens heeft vanaf 30 oktober 2020 tot en met 11 december de formele inspraakperiode plaatsgevonden. Iedereen is uitgenodigd om de Omgevingsvisie te bekijken en eventueel een inspraakreactie in te dienen. In deze periode hebben we 13 inspraakreacties ont­ vangen. Via deze link is het inspraakverslag in te zien. Hierin zijn de ontvangen reacties samen­ gevat en van een antwoord voorzien. Ook is aangegeven welke aanpassingen voorgesteld wor­ den naar aanleiding van de reacties.

In de vastgestelde Omgevingsvisie zijn deze wijzigingen verwerkt. Súdwest-Fryslân nodigt de mensen uit om met ideeën en initiatieven te komen. Zo wordt samen gewerkt aan een Súdwest-Fryslân waar het goed wonen, werken, recreëren en genieten is! Daarna vindt de formele inspraak plaats.

8.2 Vervolg Omgevingsvisie 1.0 en relatie B&W en Raad Raad stelt de Omgevingsvisie 1.0 vast, het college de omgevingsprogramma’s De Raad stelt de Omgevingsvisie 1.0 vast. Hiermee geeft de Raad de kaders op hoofdlijnen voor toekomstige ontwikkelingen. Súdwest-Fryslân (met ketenpartners) beschrijft maatregelen in omgevingsprogramma’s. Dit om de ambities uit de Omgevingsvisie 1.0 dichterbij te brengen. Het College van B&W stelt de omgevingsprogramma’s vast. Dit heeft de wetgever expliciet zo benoemd. Reden is het ontlasten van de gemeenteraden. En daarnaast om ze te helpen om op hoofdlijnen te sturen. Zoals in de thema-onderdelen van deze Omgevingsvisie benoemd, worden de volgende omge­ vingsprogramma’s opgesteld: ^ Gezond Wonen ^ Omgevingskwaliteit ^ Vitaal landschap ^ Klimaatmitigatie ^ Klimaatadaptatie

Omgevingsvisie Súdwest-Fryslân 1.0, 15 maart 2021

79 BÜO

De juridische vertaling van de Omgevingsvisie (en de omgevingsprogramma’s) vindt plaats in het Omgevingsplan. Het Omgevingsplan vervangt de bestemmingsplannen en veel verordenin­ gen zoals de kap- en reclameverordening. De Raad stelt het Omgevingsplan vast. Het College van B&W gaat over de afweging en besluitvorming rondom de aanvraag van omgevingsvergunningen. De wetgever ziet dit als de ‘dagelijkse uitvoering’ van het beleid. Dat heeft de Raad zo vastgelegd in de Omgevingsvisie en in het Omgevingsplan. Wat als een initiatief niet past in het Omgevingsplan? Dan vindt afweging plaats met behulp van de Omgevingsvisie 1.0 en de omgevingsprogramma’s. Het voor Súdwest-Fryslân op maat ge­ maakte SDG-Kompas voor de Omgeving speelt hierbij een belangrijke rol. Daarnaast vormt het SDG-Kompas de basis voor gesprekken om samen te zorgen voor een zo duurzaam mogelijke ontwikkeling. College B&W - gemeenteraad De nieuwe Omgevingswet kan aanleiding zijn om de relatie tussen de gemeenteraad en het College van B&W op een andere manier in te vullen. Het is niet noodzakelijk dat die relatie ver­ andert. Wel kan het helpen om tot een goede taakverdeling te komen. De Omgevingswet vormt de aanleiding om hierover met elkaar het gesprek aan te gaan. Alleen het College stelt beleidsuitwerkingen voor thema’s en gebieden (omgevingspro­ gramma’s) formeel vast. Niet de Raad.

Het College betrekt de Raad en de samenleving wel bij het opstellingsproces. Het College laat de Raad vooraf weten dat het met nieuwe beleidsopgave aan de slag gaat. De Raad geeft in een reactie aan hoe die de betrokkenheid bij het vraagstuk/de beleidsopgave wil. De raadsleden krijgen in elk geval altijd het concept-omgevingsprogramma opgestuurd. Hoe ziet de Raad zijn betrokkenheid bij de afweging rondom een Omgevingsvergunning die niet past in het Omgevingsplan? Daar denkt de Raad nog over na. Volgens de Omgevingswet ligt dit bij het College. Zonder raadsbetrokkenheid. Want de Raad heeft de inhoudelijke kaders voor de afweging al vastgelegd in de Omgevingsvisie 1.0. Het is echt denkbaar dat er bij een project een onderscheid komt naar: ^ omvang (aantal woningen/vierkante meter bedrijvigheid); ^ type (ontwikkeling in buitengebied); ^ en/of ingrijpendheid (effect op de omgeving, sloop/nieuwbouw). De afweging over de aanvraag moet er binnen 8 weken zijn.

8.3 Kostenverhaal Súdwest-Fryslân schetst met deze Omgevingsvisie 1.0 de hoofdlijnen van de toekomstige ont­ wikkeling van de gemeente. Het is het kader waarbinnen ontwikkelingen kunnen gebeuren. De gemeente is wettelijk verplicht om bij bepaalde ontwikkelingen (bouwplannen) kosten in reke­ ning te brengen. Dat geldt in elk geval voor de kosten die de gemeente voor die bouwontwikkeling maakt. Daarnaast kan de gemeente ook nog andere bijdragen vragen. Dit staat vastgelegd in de Wet ruimtelijke ordening (Wro).

Omgevingsvisie Súdwest-Fryslân 1.0, 15 maart 2021

80 BüO

Dat blijft zo onder de Omgevingswet. Het leek er op dat dit ‘kostenverhaal’ in de Omgevingswet sterk zou veranderen in vergelijking met de Wro. Maar de Aanvullingswet Grondeigendom 2019 maakt duidelijk dat de huidige werkwijze voor een belangrijk deel blijft zoals die was. Wat betekent dat als Súdwest-Fryslân hiervan gebruik wil maken? Dan moet de gemeente dit aangeven in de Omgevingsvisie en/of in een omgevingsprogramma. Het Rijk werkt de regels onder de Omgevingswet over kostenverhaal verder uit in een Algemene Maatregel van Bestuur. Zo lang die nog niet klaar is, blijft de werkwijze uit de huidige Wro gelden. De Raad stelt de Omgevingsvisie 1.0 Súdwest-Fryslân vast voordat de Omgevingswet ingaat. De Wro is de geldende wet op het gebied van ruimtelijke ordening. In de Wro heet een strategi­ sche langetermijnvisie als de Omgevingsvisie een Structuurvisie. Daarom stelt Súdwest-Fryslân deze Omgevingsvisie 1.0 ook formeel vast als een Structuurvisie. De Omgevingswet zou in­ gaan op 1 april 2020. Dat is uitgesteld tot een nader te bepalen datum. Tot dat moment geldt de Wet ruimtelijke ordening (Wro). Dat geldt dus ook voor de mogelijkheden op het gebied van het kostenverhaal. Vormen van het kostenverhaal op basis van de Wro-Grexwetgeving Gemeenten zijn verplicht om alle te maken kosten en investeringen om planontwikkeling moge­ lijk te maken te verhalen.

Dat doen ze bij de partijen die door de planontwikkeling nieuwe bouw­ rechten krijgen. Dat stellen de regels over grondexploitatie en het kostenverhaal. De gemeente moet een exploitatieplan vaststellen als het gaat om een bepaald bouwplan. Na­ melijk de bouwplannen in de zin van 6.12 lid 1 Wro in samenhang met artikel 6.17 Wro. En waarbij een bouwplan moet vallen onder de definitie van artikel 6.2.1 Bro. (Of het moet zo zijn dat het kostenverhaal op een andere manier is verzekerd. Bijvoorbeeld in een grondexploitatieovereenkomst). De gemeente is dan verplicht om de kosten te verhalen op de eigenaar van gronden waarvoor dat bouwplan geldt. De gemeente maakt daarbij onderscheid in: 1.

Gebiedseigen kosten. Dat zijn de kosten die nodig zijn om het gebied bouwrijp te maken. Dat is inclusief de inrichting en de plan- en procedurekosten. De gemeente is verplicht om deze kosten te verhalen. En om ze bindend op te leggen in een exploitatieplan en exploitatieovereenkomst.

2.

Bovenwijkse voorzieningen. Dat zijn ook de kosten die nodig zijn om het gebied bouwrijp te maken. En ook inclusief de inrichting-, plan- en procedurekosten. Maar hier gaat het om kosten die de gemeente over meerdere plannen kan verdelen. De gemeente is verplicht om deze kosten te verhalen. En om ze bindend op te leggen in een exploitatieovereenkomst.

3.

Bovenplanse kosten/bovenplanse verevening. Bovenplanse kosten moeten samenhan­ gende ontwikkelingen op verschillende locaties mogelijk maken zonder dat die in één grondexploitatie staan opgenomen. Dit is een vorm van verevening. Je verevent een plan met een negatief planexploitatieresultaat met een bijdrage uit een plan dat een positief planexploitatieresultaat heeft. Voorbeelden van samenhangende ontwikkeling: ^ de ontwikkeling van een nieuw bedrijventerrein; ^ de herstructurering van bestaande bedrijventerreinen.

Omgevingsvisie Súdwest-Fryslân 1.0, 15 maart 2021

81 BüO

Het staat de gemeente hierbij vrij om voor dit te kiezen. Zo ja, dan kan zij hiervoor de fonds­ bijdrage bindend opleggen. Dat kan in een exploitatieplan én in een exploitatieovereenkomst. 4. Daarnaast kan de gemeente bij anterieure overeenkomsten ‘bijdragen ruimtelijke ontwikke­ lingen’ vragen. Dat is geld voor ruimtelijke ontwikkelingen ergens anders in de gemeente. Die ontwikkelingen hebben een kwalitatieve meerwaarde voor het plan. Het gaat vaak om ‘extra’ projecten buiten de investeringen die normaal nodig zijn. Zoals projecten die de kwa­ liteit versterken. Of leuke extra's zoals de aankleding van de openbare ruimte. Ook voor deze kosten geldt dat de gemeente vrij is om te kiezen voor dit instrument. De Wro en het Bro* bepalen welke typen kosten de gemeente moet maken als gebiedseigen kosten of als bovenwijkse verhalen. *Wet ruimtelijke ordening en Besluit ruimtelijke ordening. Keuze gemeente Súdwest-Fryslân over de in te zetten kostenverhaalinstrumenten Natuurlijk past de gemeente vorm 1 toe: zij verhaalt de gebiedseigen kosten. Dat is verplicht. Súdwest-Fryslân is een ontwikkelgemeente. Het aantal woningen, bedrijfsgebouwen en andere gebouwen neemt de komende jaren toe. Er zijn soms nieuwe ‘bovenwijkse voorzieningen’ nodig of aanpassingen in bestaande voorzieningen. Dit om de gemeente leefbaar te houden.

Denk daarbij aan: ^ wegen; ^ voorzieningen voor duurzaamheid en energie; ^ groen; ^ waterberging; ^ en andere openbare voorzieningen waarvan meerdere woon-, werk of recreatielocaties pro­ fiteren. Op dit moment betaalt de gemeente deze openbare voorzieningen. Daarmee komen deze kos­ ten voor rekening van de belastingbetaler. Grondexploitanten (marktpartijen die bouwlocaties ontwikkelen) betalen niet mee. Het is wenselijk dat marktpartijen ook hun verantwoordelijkheid nemen. De Raad kan marktpartijen naar rato mee laten betalen aan bovenwijkse voorzieningen. Dit kan door het koppelen van bovenwijkse investeringen aan nieuwe bouwlocaties. Feitelijk is dit ook een richtlijn vanuit de Wet ruimtelijke ordening (Wro): kostenverhaal vorm 2. Klik hier voor de factsheet voor meer uitleg over het bovenwiiks kostenverhaal Voor de analoge versie: zie de bijlage voor meer uitleg over het bovenwijks kostenverhaal. Het voornemen om de kosten van bovenwijkse voorzieningen te verhalen, komt nu in beeld. Want de gemeente heeft het programma voor woningbouw voor de komende jaren scherper ge­ definieerd. Súdwest-Fryslân besloot tot uitwerking en vaststelling van de benodigde documen­ ten voor het toepassen van het bovenwijks kostenverhaal. Dat gebeurde op 22 oktober 2019. Het College overweegt aanvullend om aan derden een ‘bijdrage ruimtelijke ontwikkeling’ te vra­ gen.

Dat is kostenverhaal vorm 4. Hiervoor moet er een fonds komen, bijvoorbeeld een Fonds Omgevingskwaliteit. Daarin komen de te vragen bijdragen ruimtelijke ontwikkeling aan bouw­ projecten. De gemeente kan en mag die alleen vragen als dat project daardoor geen verlies gaat lijden. Ze komen in op te stellen anterieure overeenkomsten, niet in een exploitatieplan.

Omgevingsvisie Súdwest-Fryslân 1.0, 15 maart 2021

82 BüO

De gemeente kan zo'n fonds gebruiken voor investeringen in projecten die goed zijn voor: ^ de groen- en waterstructuur in de kernen en het buitengebied; ^ recreatieve routes in de kernen en het buitengebied; ^ het verhogen van de leefbaarheid in de kernen, dorpen en wijken*. Deze investeringen doen heel Súdwest-Fryslân en de bewoners goed. *Denk aan voorzieningen voor ontmoeting en inrichting van de openbare ruimte.

8.4 Afweging milieueffectrapportage en toepassen milieubeginselen De gemeente kan besluiten om al vóór de Omgevingsvisie een milieueffectrapportage (m.e.r.) op te stellen. Bijvoorbeeld als: ^ een plan (Omgevingsvisie) de concrete kaders geeft voor een activiteit; ^ een project ingrijpende effecten heeft voor het milieu; ^ op projectniveau als de planuitwerking voor een project gaat gebeuren. Wanneer moet de gemeente al voor de Omgevingsvisie een plan-m.e.r.-procedure doorlopen? Als: ^ die kaderstellend is voor m.e.r.-(beoordelings)-plichtige besluiten; ^ of als er een passende beoordeling moet komen op grond van de Wet natuurbescherming. Dat geldt nu én straks onder de Omgevingswet. Klik hier voor een lijst met de activiteiten die m.e.r.-plichtig zijn Voor de analoge versie: zie bijlage D van het Besluit m.e.r voor een lijst met de activiteiten die m.e.r.-plichtig zijn. Súdwest-Fryslân koos ervoor om geen plan-m.e.r.-procedure te doorlopen. Dit omdat bestaand beleid de basis is van de Omgevingsvisie 1.0 Súdwest-Fryslân. Er zijn bijna geen nieuwe ont­ wikkelingen die niet eerst ook al als onderdeel bij ander beleid speelden. Wanneer koppelt de gemeente de plan-m.e.r.-procedure aan de planvorming voor een concreet project of ontwikke­ ling? Dat gebeurt als de inhoud daarvan erom vraagt.

Dat ligt ook in het verlengde van het ge­ dachtengoed van de Omgevingswet: zoveel mogelijk onnodige onderzoekslasten voorkomen. Bij het uitwerken van deze Omgevingsvisie 1.0 heeft Súdwest-Fryslân meteen al veel oog voor het milieu. Dat blijkt onder meer uit het toepassen van de milieubeginselen uit Omgevingswet (art. 3.3.). Dat zijn: ^ het voorzorgsbeginsel; ^ preventief handelen; ^ bestrijding aan de bron; ^ de vervuiler betaalt. Natuurlijk maakt de gemeente hierbij telkens keuzes in relatie tot andere factoren. Zoals de maatschappelijke urgentie van sommige ontwikkelingen.

Omgevingsvisie Súdwest-Fryslân 1.0, 15 maart 2021

83 BüO

Omgevingsvisie Súdwest-Fryslân 1.0, 15 maart 2021

84 BüO

BIJLAGE 1: HOOFDLIJNEN OPBRENGST RONDJE SÚDWEST

3.1

Opbrengst Rondje Súdwest thema ‘Gezonde vitale mensen in een ge­ zonde en veilige omgeving’

Wens: behoud van een gezonde en veilige leefomgeving Aandachtspunten: ^ rol overheid bij aanpak van veiligheidsproblematiek, zoals hangjongeren en drugsoverlast; ^ behoud sociale controle in dorpen, wat de veiligheid positief beïnvloedt; ^ iedereen doet mee: voorzieningen, werk, zingeving en toegankelijkheid; ^ bescherming en bevordering van de gezondheid ^ de gemeente heeft de ambitie om de gezondste gemeente van Nederland te worden; ^ veiligheid op het gebied van verkeer, sociaal, criminaliteit en water.

3.2

Opbrengst Rondje Súdwest thema ‘Sterke kernwaarden: cultureel erf­ goed, natuur, weids en waterrijk landschap’

Wens: beter gebruik maken van de krachten, parels op de kaart! Aandachtspunten: ^ meer bekendheid geven aan het erfgoed richting inwoners en toeristen; ^ breed toeristisch aanbod bieden, meer dan alleen in relatie tot water; ^ aandacht hebben voor de culturele, fietsende/wandelende en rustzoekende toerist; ^ compleet en aantrekkelijk wandel- en fietspadennetwerk bieden met goede informatie. Wens: één gemeente, waarin elke dorp/kern een eigen ‘identiteit’ heeft Aandachtspunten: ^ energie steken in dorpen en kleine kernen, niet alleen in steden; ^ onderzoeken wat belangrijk is voor het behoud van de identiteit en pak dat samen op; ^ de toeristische sector sterker maken (vitaliteit) ^ voorkomen aantasten leefbaarheid door overmaat; ^ werken aan de balans tussen cultuurhistorie en leefbaarheid van de dorpen, zoals bij: - behoud versus herbestemmen monumentale panden met nieuwe functies; - geld voor monumentale panden versus geld voor vitale wijken. Wens: behoud en versterken van het landschap (groen, blauw en cultuurhistorie) Aandachtspunten: ^ koesteren van het unieke karakter, niet ten koste van alles, en van het open landschap; ^ voorkomen van de aantasting van het landschap met maatregelen voor duurzaamheid; ^ milieuaspecten.

Omgevingsvisie Súdwest-Fryslân 1.0, 15 maart 2021

85 BüO

3.3 Opbrengst Rondje Súdwest thema ‘veerkrachtige en leefbare wijken, dorpen en steden’ Wens: behoud van evenwichtigere bevolkingssamenstelling en van jeugd en gezinnen Aandachtspunten: ^ voldoende betaalbare (sociale huur)woningen (starterswoningen en tiny houses); ^ scholen, dorpshuizen en andere voorzieningen blijven: ^ er is voldoende te doen voor ouderen en voor de jeugd in de regio en dorpen; ^ speciale aandacht voor voorzieningen voor kinderen boven tien jaar, zoals een hal om te skaten, klimmen en gamen; ^ ‘nieuwe aanwas’ vrijwilligers door de vergrijzing voor de leefbaarheid; ^ gemengde samenleving stimuleren: jong en oud wonen door elkaar. Wens: zo lang mogelijk thuis wonen in de eigen, vertrouwde omgeving Aandachtspunten: ^ toegesneden voorzieningen, mantelzorg/vrijwilligers, openbare ruimte die makkelijk bereik­ baar is; ^ in kleine kernen voldoende voorzieningen, zoals een plek om elkaar te ontmoeten; ^ woonvormen die passen en hulp om in de eigen omgeving te kunnen wonen; ^ kansen voor kangoeroewoningen en hofjes met eventueel gezamenlijke voorzieningen; ^ soepelere regels rondom het aanpassen van woningen (levensloopbestendig); ^ werk aan menselijke netwerken om eenzaamheid tegen te gaan, organiseer ‘mienskip’; ^ voorkom splitsing van partners door verschillende zorgbehoeften.

Wens: behoud en versterken van de kwaliteit van de woon- en leefomgeving Aandachtspunten: ^ het wonen in Súdwest-Fryslân onderscheidt zich met groen en betaalbaar en rust; ^ versterk het groene karakter: natuurlijke tuinen, groen op daken en voldoende parkjes; ^ meer groen is nodig voor de gezondheid, klimaatadaptatie, CO2-reductie en identiteit. Wens: goede fysieke én digitale verbindingen tussen dorpen en daarbuiten Aandachtspunten: ^ verbeteren van de verkeersveiligheid; ^ goede bereikbaarheid van voorzieningen en werk elders met de auto, fiets en het openbaar vervoer; ^ goede internetverbinding is een voorwaarde voor een vitale kern; ^ aantrekkelijke en toereikende fietsverbindingen; ^ zorg dat bij digitalisering (en individualisering) de sociale verbindingen blijven. Wens: economisch vitale kernen Aandachtspunten: ^ voldoende gebieden om te werken en mogelijkheden om thuis te werken; ^ voldoende gelegenheid voor bedrijven;

Omgevingsvisie Súdwest-Fryslân 1.0, 15 maart 2021

86 BüO

^

ontspanning en vermaak in de dorpen is mogelijk, maar wel in balans met de leefbaarheid.

3.4 Opbrengst Rondje Súdwest thema ‘Vitaal en aantrekkelijk landschap’ Wens: landbouw in balans met het landschap Aandachtspunten: ^ ontwikkelingen in balans met draagkracht en behoud kwaliteiten van het landschap; ^ tijdig met de landbouwsector inspelen op kansen door stoppende agrarische bedrijven; ^ goede samenwerking tussen boer als ondernemer, gemeente en samenleving; ^ bevorderen toekomstbestendige landbouw; ^ de boer is essentieel voor het behoud van het landschap; ^ meer zorg vanuit de landbouw voor natuurbehoud en biodiversiteit; ^ mogelijkheden stadslandbouw, volkstuinen, verticale landbouw en voedseltuinen; ^ balans vinden tussen actief sturen op behoud landschap en ‘loslaten & vrij ondernemen’. Wens: omslag duurzame landbouw: duurzame en biologische boeren, teelt dichtbij Aandachtspunten: ^ omslag in de landbouw is noodzakelijk, maar zorg hierbij goed voor de boer; ^ kringloop en biologische landbouw aanmoedigen (overheid maakt onderwijs mogelijk); ^ duurzame energievoorziening: zonnepanelen op daken van boerderijen en agrarische bijge­ bouwen; ^ werken aan gezonde, kwalitatieve voeding, gedragsverandering consument aanmoedigen.

3.5 Opbrengst Rondje Súdwest thema ‘Duurzaam, energieneutraal en klimaatadaptief’ Wens: aanpakken opgave duurzaamheid en een duurzame leefomgeving Aandachtspunten: ^ energie besparen én zorgen dat wat we opwekken, duurzaam is; ^ bewustzijn groter maken over onder meer klimaatverandering, duurzaamheid en energietransitie; ^ bij duurzaamheidsmaatregelen gebiedsgericht maatwerk én inwoners laten meedoen; ^ zorgen voor betaalbaarheid van de duurzaamheidsmaatregelen, dorpen kunnen elkaar hel­ pen; ^ voldoen aan de wens voor een afwegingskader voor duurzaamheidsinitiatieven. Wens: bij alle handelingen geen onevenredig beslag leggen op toekomst Aandachtspunten: ^ aansluiten bij Sustainable Development Goals (SDG-doelen); ^ bewoners en ondernemers hebben veel innovatieve ideeën, betrek ze erbij; ^ tegengaan van (zwerf)afval: stimuleren recycling en minder gebruik plastic; ^ consuminderen.

Omgevingsvisie Súdwest-Fryslân 1.0, 15 maart 2021

87 BÜO

Wens: erfgoed en duurzaamheid verbinden Aandachtspunten: ^ verduurzamen van monumentale en historische panden zonder aantasting van het karakter; ^ andere duurzaamheidsmaatregelen ontwikkelen die het landschap niet aantasten. Wens: gemeente moet regierol pakken voor stimuleren van duurzame ontwikkeling Aandachtspunten: ^ ervoor zorgen dat inwoners leren wat klimaatadaptatie en duurzaamheidsopgaven zijn ^ de urgentie duidelijk maken met kaders vanuit de overheid ^ aandacht voor verdroging, hittestress en wateroverlast; ^ voldoen aan de wens naar goede voorbeelden; ^ verschillende aanpakken tegelijk laten gelden: handhaven ‘vervuiler betaalt’ en zelf klein be­ ginnen; ^ jongeren in actie laten komen, onder meer via het Jongerenpanel Duurzaam Fryslân.

Omgevingsvisie Súdwest-Fryslân 1.0, 15 maart 2021

88 BüO

BIJLAGE 2: KOSTENVERHAAL

Omgevingsvisie Súdwest-Fryslân 1.0, 15 maart 2021

89 BüO

BIJLAGE 3: BRONNENOVERZICHT & DEFINITIES Definities van enkele vaak voorkomende begrippen Omgevingskwaliteit: Omgevingskwaliteit omvat volgens de Memorie van Toelichting van de Omgevingswet ‘aspec­ ten als cultureel erfgoed, architectonische kwaliteit van bouwwerken, stedenbouwkundige kwali­ teit en kwaliteit van natuur en landschap. Het gaat daarbij zowel om de menselijke beleving van de fysieke leefomgeving als om de intrinsieke waarden die de maatschappij toekent aan de identiteit van gebieden en aan dier- en plantensoorten’ Kernwaarden: Kernwaarden (of kernkwaliteiten) zijn de herkenbare en afleesbare fysieke kwaliteiten van een gebied, plus de immateriële waarden zoals stilte, duisternis, dynamiek, sociale kwaliteit (andere benamingen komen ook voor, zoals, identiteitsdragers of DNA).

Bronnen (op alfabetische volgorde) De cursieve bronnen zijn gelinkt in de Omgevingsvisie 1.0 website www.omgevingsvisiesudwestfryslan.nl ^ Achtergronddocument bouwsteen Veiligheid in Omgevingsvisies, provincie Friesland, de­ cember 2019 ^ Afwegingskader Woningbouw, gemeente Súdwest-Fryslân, 26 maart 2019 ^ Agenda Duurzame Ontwikkeling 2018-2022, gemeente Súdwest-Fryslân ^ Agenda Global Goals in het gemeentelijk beleid, VNG, 2018 ^ Agenda IJsselmeergebied 2050, Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat ^ Ambitiedocument wonen SWF 219, gemeente Súdwest-Fryslân, 2019 ^ Bedrijventerreinenplan regio Zuidwest Fryslân, Regionale opgave en afspraken, Provincie Fryslân, 19 januari 2011 ^ Beleidsnota speelvoorzieningen 2013-2018, gemeente Súdwest-Fryslân ^ Beleidsnotitie intensieve veehouderij, Provinciale Staten van Fryslân, 25 juni 2014 ^ Beleidsplan Openbaar groen Fase 4 Beleid Kapitaalgoederen, gemeente Súdwest-Fryslân, 27 augustus 2013 ^ Beleidsplan Veerkracht in het Sociaal Domein, Veranderingen in werk, zorg, jeugd, en pas­ send onderwijs, oktober 2014 ^ Bomenbeleidsplan gemeente Súdwest-Fryslân ^ Bouwsteen Fries Platteland, Omgevingslab Fryslân ^ Bouwsteen Friese Energiestrategie, Omgevingslab Fryslân, oktober 2017 ^ Bouwsteen Gezondheid in Omgevingsvisie, werkgroep Gezondheid van de Friese Aanpak, april 2019 ^ Bouwsteen Omgevingsveiligheid in de Omgevingsvisie, gemeente

Súdwest-Fryslân, 29 mei 2018 ^ Dashboard monitor arbeidsmarkt Súdwest-Fryslân 2019 Q1 ^ Detailhandelsstructuurvisie Súdwest-Fryslân, herijking 2019 ^ Economische analyse en advies gemeente Súdwest-Fryslân, E&E Advies, juli 2018 ^ Erfgoednota Súdwest-Fryslân 2013-2016, De basis op orde, oktober 2012 ^ Erfgoedverordening gemeente Súdwest-Fryslân, februari 2013 ^ Erfgoedvisie Súdwest-Fryslân, Silhouet, april 2012

Omgevingsvisie Súdwest-Fryslân 1.0, 15 maart 2021

90 BüO

ž

ž

ž ž

ž

ž ž

ž ž ž ž ž

ž ž ž ž

ž ž

ž

ž ž ž ž ž

ž ž ž ž

ž ž ž

ž

ž ž

Factsheet Bovenwijkse kosten verhalen, Principe en een voorbeeld, gemeente SúdwestFryslân Gemeentelijk Verkeer- en Vervoerplan, gemeente Súdwest-Fryslân, afdeling Ruimtelijke Ontwikkeling en Economische Zaken, maart 2013 Horecabeleid Súdwest-Fryslân, 1 november 2014 Integraal Veiligheidsplan 2019-2022, ‘de kreft fan de Mienskip’, gemeente Súdwest-Fryslân, december 2018 Jaaruitvoeringsplan Integrale Veiligheid 2019, Team Juridische Veiligheidszaken, cluster Openbare Orde en Veiligheid Kadernota 2020, gemeente Súdwest Fryslân Karakterisering en positionering gemeente Súdwest-Fryslân aan de hand van regionale en gemeentelijke buurtkenmerken, Invisor, 8 april 2019 Kenniscentrum sport, De waarde van sport en bewegen in Súdwest-Fryslân, maart 2019 Klimaatstresstest gemeente Súdwest-Fryslân, 3 oktober 2018 Koersdocument Omgevingsvisie Provincie Fryslân, juni 2018 Landbouwagenda Zuidwest Fryslân 2012-2022, september 2012 Mei soarch foar ús lânskip, Visie Ruimtelijke Kwaliteit Gemeente Súdwest-Fryslân, april 2013 Nota Grondbeleid 2015-2019, gemeente Súdwest-Fryslân, d.d. 26 augustus 2015 Notitie Clusteragenda 2015-2016, Proces, uitkomsten en vervolg Omgevingsvisie ‘De romte diele’, provincie Fryslân, mei 2020.

Ontwerp-Agenda voor het Waddengebied 2050, Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat, 2020 Ontwikkelagenda 2019-2023, gemeente Súdwest-Fryslân, oktober 2019 Ontwikkelvisie Gemeente Súdwest-Fryslân 2011-2021, gemeente Súdwest-Fryslân, maart 2012 Op-stap nei duorsumens, Duurzaamheidsvisie van de gemeente Súdwest-Fryslân, augus­ tus 2012 Parkeervisie, gemeente Súdwest-Fryslân, afdeling Ruimtelijke ordening, april 2013 Praktijkproef Afwegingskader Omgevingsvisie, VNG, 11 februari 2019 Regioprojecten Bodem en Ondergrond in de Omgevingsvisie Friese Gemeenten, 2018 Ruimte voor de Zon, gemeente Súdwest-Fryslân, 2016 Samen doen, samen gezond Súdwest-Fryslân. Preventie akkoord. Gemeente SúdwestFryslân.

Samen werken aan cultuur, Cultuurbeleid Súdwest-Fryslân 2017-2021 Sport in beweging, Sport- en Beweegbeleid 2017-2020 Startnotitie Agenda Klimaatadaptatie Súdwest-Fryslân, gemeente Súdwest-Fryslân SWF ontwikkelt en verduurzaamt, Hoofdlijnenakkoord Bestuursperiode 2018-2022, 29 de­ cember 2017 Steenbreek: Tegel eruit, plant erin, gemeente Súdwest-Fryslân, 2019 Transitie-agenda Biomassa & voedsel 2018 Uitgangspuntennotitie Buitengebied Súdwest-Fryslân, gemeente Súdwest-Fryslân, vast-gesteld 21 juni 2012 Van leegstand naar herbestemmen, Evaluatie en beleid herbestemmen, gemeente Súd­ west-Fryslân, 2019 Verordening Wet Geurhinder en Veehouderij gemeente Súdwest-Fryslân, november 2015 Verslag Rondje Súdwest: Samen verbindend werken aan een gezonde leefomgeving in 2040

Omgevingsvisie Súdwest-Fryslân 1.0, 15 maart 2021

91 BüO

ž ž ž ž ž

Visie Toerisme Å Recreatie, gemeente Súdwest-Fryslân (2012-2022), mei 2013 Welstandsnota gemeente Súdwest-Fryslân, november 2018 Werk en ondernemen 2018-2021, gemeente Súdwest-Fryslân Woononderzoek 2018 Gemeente Súdwest-Fryslân, Companen, januari 2019 Woonvisie Súdwest-Fryslân 2017-2022, gemeenteraad d.d. 20 juli 2017

Aanvullend gebruikt voor de IDeekaarten Ambitiedocument Het Friese IJsselmeerkustgebied, Rust, Ruimte & Reuring in een verande­ rende wereld, 2019 Structuurvisies voormalige gemeenten ž Structuurvisie Sneek + Wymbrits ž Structuurvisie Wunseradiel ž Structuurvisie Boarnsterhim ž Structuurvisie Littenseradiel ž Structuurvisie Nijefurd Visie Het Waddenpark Afsluitdijk, gemeente Súdwest-Fryslân, december 2013.

Omgevingsvisie Súdwest-Fryslân 1.0, 15 maart 2021

92 BüO

BRO heeft vestigingen in Boxtel | Amsterdam | Venlo www.bro.nl