Bijlage 2 - Uitvoeringsagenda Ús PLG 2025

Ús PLG Uitvoeringsagenda Landelijk Gebied 2025 CONCEPT | versie 30 oktober 2024

Inhoudsopgave 1. 2. 3.

Inleiding Opzet Inspanningen Uitvoeringsagenda 2025 3.1. 3.2. 3.3.

Gebiedsgerichte inspanningen, p. 4 Themagerichte inspanningen: experimenteren en leren, p. 10 Algemene inspanningen t.b.v. samenhangende aanpak, p. 13

1. Inleiding Voor het gemeentelijke Programma Landelijk Gebied is eind 2024 het Ús PLG 2025 opgesteld, het Visiedocument Landelijk Gebied Súdwest-Fryslân (2025-2030). In het Visiedocument worden de lijnen uitgezet om binnen het gemeentelijke programma Landelijk Gebied de komende jaren tot een aanpak te komen. Als onderdeel van deze aanpak wordt jaarlijks een uitvoeringsagenda Ús PLG opgesteld. Als eerste product binnen deze werkwijze is de Uitvoeringsagenda Ús PLG 2025 opgesteld.

2. Opzet In het visiedocument Ús PLG zijn de hoofdopgaven voor het Landelijk Gebied in Súdwest-Fryslân benoemd. We gaan uit van zowel een gebiedsgerichte als themagerichte aanpak, met aanvullend algemene inspanningen/samenhangende aanpak. Zo ontstaat het volgende beeld:

Gebiedsgericht In de provincie Fryslân wordt gewerkt met zeven regiogebieden (zie aWeelding hieronder). In Súdwest-Fryslân zijn we met name acXef binnen: • het veenweidegebied (Veenweideprogramma Fryslân), en; • het kleiweidegebied (Greidhoeke Plus). Ook is er betrokkenheid bij het Waddengebied en het IJsselmeergebied. Binnen deze regiogebieden krijgt een verdere gebiedsgerichte aanpak gestalte. We werken hier samen met de andere Friese overheden (deels ook provincie-oversXjgend) en met diverse gebiedspartners. Hier geldt dat ontwikkelingen zoveel mogelijk gezamenlijk, integraal en met parXcipaXe vanuit de gebieden plaatsvindt.

3

Themagericht Voor een deel vinden ontwikkelingen meer themagericht plaats. Bij voorkeur op basis van iniXaXeven ‘van onderop’ of op basis van actuele ontwikkelingen die er spelen. Al dan niet aangejaagd door de overheden of vanuit de sectoren, of vanuit maatschappelijke parXjen. Soms vinden ondernemers elkaar en vragen zij de gemeente om mee te denken over een vervolg. Algemene inspanningen/samenhangende aanpak Verder is het van belang om als gemeente binnen de veelheid aan ontwikkelingen, zowel Europees, landelijk als provinciaal, tot een samenhangende aanpak te komen en hier ook in strategische, tacXsche en operaXonele zin de juiste dingen te doen op een passend moment. Net als in de gebieden wordt ook hier de samenwerking gezocht met overheden en gebiedspartners. Hier speelt o.a. afstemming op naXonaal niveau in samenspraak met de VNG en de samenwerking op Fries niveau.

3. Inspanningen Uitvoeringsagenda 2025 In dit hoofdstuk wordt beschreven wat we in 2025 doen: een overzicht van de inspanningen in het landelijk gebied van Súdwest-Fryslân. Dit kunnen gebiedsgerichte inspanningen (3.1) of themagerichte inspanningen (3.2) zijn of algemene inspanningen t.b.v. een samenhangende aanpak (3.3). Bij de inspanningen wordt ingegaan op de diverse onderdelen die actueel zijn en waarop een inzet aan de orde is. Met aanvullend de beoogde resultaten 2025 en de financiële en personele inzet (zie eventueel ook hoofdstuk 6.4 ‘Financiën’ in het Ús PLG Visiedocument).

3.1. Gebiedsgerichte inspanningen A. Veenweide (Feangreide)

Veenweideprogramma Fryslân 2021-2030 Binnen het Veenweideprogramma werken de provincie, het Wegerskip en de acht Friese veenweidegemeenten samen aan het behalen van vier doelen (kort samengevat): (1) voorkomen bodemdaling, (2) CO2-opslag in de veenbodem, (3) toekomsXgbestendige landbouw en (d) waterrobuust gebied. In 2021 is het programma door de betrokken Friese overheden vastgesteld. 4

Binnen het programma worden verschillende onderzoeken en experimenten in het Friese Veenweidegebied uitgevoerd in samenwerking met betrokkenen waaronder landbouw, natuur, milieu, bewoners, gemeente en recreaXe. Ook wordt gewerkt binnen meerdere zgn. kansrijke gebieden om binnen deze gebieden tot een daadwerkelijke realisaXe van de doelen te komen. Eén van die gebieden ligt in Súdwest-Fryslân, het gebied Idzegea. Ook de funderingsaanpak Friese Veenweide is onderdeel van het programma. Betrokkenheid gemeente Súdwest-Fryslân (a) Samenwerking Veenweideprogramma Fryslân Binnen het programma zijn de gemeenten vertegenwoordigd in het Bestuurlijk Overleg Feangreide (BOF), waarin alle betrokken Friese overheden en gebiedspartners vertegenwoordigd zijn. Een wethouder van de Gemeente De Fryske Marren vertegenwoordigt de Friese veenweidegemeenten. Voorafgaand aan het BOF is er een afstemming met de betrokken wethouders van de veenweidegemeenten in het zgn. BOG (waarin wethouder De Boer van Gemeente Súdwest-Fryslân ziIng heeJ). Binnen deze overleggen vindt een overall afstemming plaats over de programma-aanpak en over de aanpak op onderdelen (en hoe de gemeenten zich hierbij opstellen).

Binnen het Veenweideprogramma, meer specifiek binnen de aanpak in de gebied Aldeboarn-De Deelen en Idzegea is een (nadeel)compensa_esystema_ek ontwikkeld, in geval peilen op percelen zullen worden verhoogd. Binnen de aanpak kan worden berekend hoeveel compensa_egrond nodig is, of hoe er financieel kan worden gecompenseerd. Toekenning van grond is alleen mogelijk, wanneer er in het gebied ook grond beschikbaar komt. Vooralsnog is er nog geen financiële armslag om verdere stappen te ze]en. Er is ook nog geen compensa_egrond. (e) Gebiedsproces Idzegea (e1) Gebiedsplan In Idzegea is een gebiedscommissie aan de slag om op basis van de in het Veenweideprogramma gestelde doelen in de periode 2024-2025 een Gebiedsplan te maken. Daarbij wordt ook beoordeeld of er mogelijkheden zijn om aanvullend zaken mee te koppelen. Bijv. in lijn met de eerdere ideeën binnen het Gebiedsprogramma FPLG of anderszins. In voorbereiding op het Gebiedsplan wordt in 2024 gewerkt aan een (1) Landschapsecologische systeemanalyse (LESA), (2) een Landschapbiografie en (3) een Sociaaleconomische impactanalyse (SIEA). De gemeentelijke organisa_e draagt op onderdelen bij aan deze aanpak.

(b) Herijkingsdiscussie Veenweideprogramma Gelet op alle ontwikkelingen rond het NPLG/FPLG en de daarbij te behalen doelen en visievorming Fryslân Klimaatbestendig 2050+ is het nodig om te bepalen of de eerdere gestelde veenweidedoelen (uit 2021) nog voldoende actueel zijn. Er was eerder hoe dan ook al een herijking voorzien (in 2022) om te bepalen in welke gebieden een aanpak nodig zou zijn om de doelen te halen (bijv. gerelateerd aan de verschillende veenbodemtypes). Deze herijking werd toen uitgesteld, gelet op de ontwikkeling (toen) rond het NPLG. In de tussenliggende periode is er nu weer meer onzekerheid ontstaan. Ook nieuwe recente onderzoeksgegevens rond de vastlegging van CO2 in de veenbodem (aanpak SOMERS 2.o) maken het vervolg extra complex. Een discussie hierover wordt in het BOF gevoerd.

(e2) Bestuurlijke/ambteljike afstemming De gemeente Súdwest-Fryslân is nauw betrokken bij het gebiedsproces Idzegea. Wethouder De Boer is lid van de gebiedscommissie (als niet-stemmend lid). De gemeente is vertegenwoordigd in de ambtelijke projectgroep.

(c) Veenweideprogramma financieel Eerder is vanuit de provincie en het We]erskip geld beschikbaar gesteld voor grofweg de periode t/m 2025. In de afgelopen jaren was voorzien dat vanuit het NPLG (en het bijbehorende Transi_efonds) in ruime mate geld beschikbaar zou komen voor de veenweideaanpak. Met het wegvallen van het NPLG en het Transi_efonds is een vervolg hier nu onzeker geworden. Wel kan vanuit het medio 2024 door het Rijk toegekende Maatregelpakket Veenweide in Fryslân circa 45 miljoen euro worden benut. Ook is er nog een overloop van middelen uit eerdere jaren. Er kan ook nog worden gezocht naar andere meekoppelmogelijkheden (bijv. inzet van middelen vanuit het Aanvalsplan Gru]o). De periode eind 2024/begin 2025 wordt benut om meer grip op de financiële situa_e te krijgen.

(e3) Doorontwikkeling CSV De monitoring en mogelijkheden voor een vervolg van de al ontwikkelde aanpak CSV (zie hiervoor) vindt in eerste plaats binnen de gebieden Aldeboarn-De Deelen en Idzegea plaats. In die zin is Idzegea een voorlopergebied. (e4) Grondtafel Al langer wordt binnen het gebiedsproces het belang van de aankoop van vrijkomende grond nagestreefd. Dit kan op een later moment helpen bij de vervolgaanpak (ruilmogelijkheden etc.) gekoppeld aan de CSV-aanpak. Binnen Idzegea is daarom een zgn. Grondtafel ingericht. (f) Funderingsproblema_ek In 2023 is binnen Friese Veenweide-aanpak een funderingsaanpak geformuleerd. Als eerste stap is (vanaf

(d) Aanpak Compensa_e Systema_ek Veenweide (CSV)

5

begin 2024) een Funderingsloket 2.0 ingericht. De gemeente draagt hier financieel aan bij. Provincie en We]erskip hebben in onderzoek of er eventueel in bepaalde situa_es ook kan worden meebetaald aan ontstane schade. De gemeente doet hier niet (financieel) in mee. Er wordt ook gekeken naar het Rijk. In het recent verschenen Regeerakkoord (en de daaraan gekoppelde financieel inzet) wordt landelijk incidenteel 58 miljoen euro voor de funderingsaanpak in het vooruitzicht gesteld (in totaal beschikbaar voor de komende vier jaar). Ontwikkelingen hieromtrent worden gevolgd. Vanuit het Funderingsloket 2.0. zal met enige regelmaat worden gerapporteerd over bevindingen.

november 2024 wordt bekend of subsidies al dan niet zijn toegekend. De aanvraag voor o.a. de boeren in Idzegea wordt als kansrijk ingeschat. (h) Kansen op Veen Via Wageningen University & Research (WUR) loopt het project Kansen op Veen. Melkveehouders in de Friese veenweide worden geholpen bij het opstellen van een toekomstplan voor het bedrijf. (i) Compensa_e verlies deroga_e Voor landbouwbedrijven die eerder gebruik hebben gemaakt van de deroga_eregeling (die de komende jaren wordt afgebouwd en in 2026 volledig is vervallen), kunnen de komende jaren een subsidie ontvangen om de extra kosten vanwege het nadeel op te vangen.

(g) GLB-subsidie hogere peilen in veengebied Vanuit de aanpak rond het Gemeenschappelijk Landbouwbeleid (GLB) kunnen landelijk subsidies beschikbaar komen. In 2024 is in veengebied subsidie beschikbaar om voor vier jaar het waterpeil te verhogen. Het doel is tweeledig: (1) het verminderen van de CO2 uitstoot door de grondwaterstand in het veenweidegebied te verhogen door de slootwaterstanden rondom de percelen te verhogen, en; (2) het verminderen van de uitstoot van ammoniak door extensivering van melkveehouderijen dicht bij s_kstofgevoelige Natura 2000-gebieden. Vanuit o.a. het gebied Idzegea is ruim gebruik gemaakt om tot een aanvraag te komen. De aanvraag moest gezamenlijk worden ingediend. De exper_se binnen het gebiedsproces Idzegea kon hier worden benut. In

(j) Kruidenrijk grasland Binnen het veenweidegebied worden agrarische bedrijven met een pilot ges_muleerd om meer kruidenrijkgrasland te realiseren. Mogelijk kunnen hiervoor ook de akkerranden rondom de percelen worden gebruikt die niet meer mogen worden bemest. Dit zorgt voor minder uitspoeling van mest in de aanliggende sloten. (k) Werkplan Veenweideprogramma Binnen het Veenweideprogramma wordt jaarlijks een Werkplan opgesteld. Aan het eind van het jaar komt het plan voor het daaropvolgende jaar beschikbaar.

Beoogde resultaten 2025 -

-

Veenweideprogramma Fryslân: o Binnen het Veenweideprogramma Fryslân zijn stappen gezet om te komen tot een herijking. Aanpak en tempo zijn mee ajankelijk van verdere ontwikkelingen rond het nog onzekere vervolg van de (naXonale/provinciale) NPLG/FPLG-aanpak. o Resultaten van de aanpak rond de GLB-subsidie voor peilverhoging (er vanuit gaand dat deze in november 2024 wordt toegekend) wordt stapsgewijs zichtbaar. De aanpak wordt betrokken bij de verdere planvorming. o Er is een toename zichtbaar van het aantal projecten/iniXaXeven die bijdragen aan de doelen voor ‘natuur’, ‘water’ en ‘klimaat’ en daarmee in samenhang bijdragen aan een toekomstbestendige landbouw en de sociaaleconomische vitaliteit van het gebied. o Op basis van de Friese indeling van regio’s naar grondsoort, is binnen resp. het veenweidegebied (Veenweideprogramma) en het kleiweidegebied (Greidhoeke Plus) meer duidelijkheid ontstaan over de te kiezen aanpak, wijze van samenwerking en rollen en verantwoordelijkheden van de Friese overheden. Gebiedsproces Idzegea (als onderdeel van het Veenweideprogramma Fryslân): o Het Gebiedsplan Idzegea is opgesteld (of in ieder geval in een vergevorderd stadium). o De (tot dan toe) geleerde lessen uit het gebiedsproces Idzegea zijn vertaald naar concrete en haalbare stappen en worden benut in andere gebiedsprocessen.

Financiële en personele inzet Financiële inzet 2025

6

Binnen de totale aanpak van het Veenweideprogramma Fryslân wordt in financiële zin samengewerkt tussen provincie, Wegerskip en de acht veenweidegemeenten, aangevuld met bijv. Europese en Rijksgelden. De financiële en personele inzet van de gemeenten is, afgezet tegen de totale aanpak, beperkt. Er is een structurele inzet vanuit Súdwest-Fryslân voor: (a) het meebetalen aan een gemeentelijke adviseur die acXef is binnen het (ambtelijke) Regieteam van Veenweideprogramma Fryslân (bijdrage 30.000 euro), en (b) het meebetalen aan de Funderingsaanpak, als onderdeel van een gezamenlijke bijdrage vanuit de Friese veenweidegemeenten (bijdrage 60.000 euro). Structureel en incidenteel gelabeld

2024

2025

2026

Structureel gelabeld Veenweide - Veenweideadvisering - Funderingsaanpak (bijdrage SWF)

30.000 60.000

30.000 60.000

30.000 60.000

Personele inzet 2025 De personele inzet binnen het eigen Ús PLG is als volgt. Dit is exclusief de bij financiële inzet aangegeven gemeentelijke adviseur die namens de acht veenweidegemeenten binnen het Veenweideprogramma acXef is. Capaciteit

Uren/week

Eigen personeel SWF Strategisch adviseur

Flexibel

Procesleider en contactpersoon landbouw

8

B. Kleiweide (Greidhoeke)

Kleiweide (Greidhoeke Plus) Greidhoeke Plus (GH+) is de interbestuurlijke samenwerking van de gemeenten Leeuwarden, Súdwest-Fryslân en Waadhoeke, Wegerskip en provincie om te komen tot een transiXe naar een meer natuurinclusief plageland in de Friese kleiweide. Op basis van de NPLG/FPLG-aanpak is ook een verdere focus op bijv. de te behalen doelen voor ‘natuur’, ‘water’ en ‘klimaat’ mogelijk. Al eerder was binnen Greidhoeke Plus de breedte gezocht om bijv. ook aspecten van Brede Welvaart binnen de aanpak op te nemen. 7

Ontwikkelingen zijn de afgelopen jaren vooral opgepakt op basis van de aanpak Regio Deal Natuurinclusieve Landbouw Noord-Nederland. Binnen Greidhoeke Plus wordt gewerkt met een aanpak van onderop. Met een inzet dáár waar energie zit, waarbij iniXaXefnemers vanuit de samenwerking zoveel mogelijk worden gefaciliteerd en ontzorgd. Er wordt geëxperimenteerd onder andere met nieuwe vormen van natuurinclusieve landbouw. Greidhoeke Plus is een mooie uitwerking van hoe gemeenten (Waadhoeke, Leeuwarden en Súdwest-Fryslân), provincie en Wegerskip op gelijkwaardige basis in een regio kunnen samenwerken. Omdat de Regio Deal formeel eind 2024 afloopt, was een doorontwikkeling van Greidhoeke Plus binnen de beoogde opzet rond de NPLG/FPLG-aanpak voorzien. Nu hier ontwikkelingen onzeker zijn, vraagt dit nog om een verdere invulling in samenhang met de vervolgaanpak in Fryslân. Vanuit de al opgedane ervaring kan Greidhoeke Plus bij het vervolg worden betrokken. Bovendien is met nog beschikbare middelen vanuit de Regio Deal-samenwerking vanuit de afgelopen jaren ook in 2025 nog een financiële inzet mogelijk. Betrokkenheid gemeente Súdwest-Fryslân (a) Greidhoeke Plus-samenwerking De (bestuurlijke) ambi_e van Greidhoeke Plus is om tot een meer natuurinclusief pla]eland te komen.

Vanuit die ambi_e was Greidhoeke Plus de logische organisa_e om in 2020 de uitvoeringsorganisa_e van de Regio Deal Natuurinclusieve Landbouw Noord Nederland op zich te nemen. De doelen zijn in het proces van de Regio Deal van onderop, opgehaald uit vier deelgebieden van Greidhoeke. Dit heeJ geleid tot een streejeeld en ac_eprogramma Friese kleiweide. (b) Streejeelden De gebieden in het Friese Kleiweidegebied: Greidhoeke Plus, zijn vanaf 2020 streejeelden opgesteld, gericht op landbouw, natuur, klimaat. Dat document heet ‘Natuurinclusief Pla]eland in de Friese Kleiweide, Streejeeld 2030 en ac_eplan 2021-2023’.

•

•

h"ps://www.regiodealnatuurinclusievelandbouw.nl/fileadmin/user_uplo ad/regiodeal-natuurinclusievelandbouw/Agendapunt_7_Stree>eeld_en_ac?eplan_Friese_kleiweide_2 021.pdf

(c) Projecten In 2024 zijn in Greidhoeke Plus meerdere projecten gestart. Deze lopen deels door in 2025: • Project Mei it ferline foarút op ‘e klaai. Een aantal par_jen zijn hiermee van start gegaan. Landschapsbeheer Friesland is de penvoerder. In dit project verkennen we hoe de blauwgroene dooradering in de Greidhoeke kan worden versterkt. • Project Korte ketens. In het project bekijken we hoe op lokale schaal de logis_ek rond korte ketens met

veel lokale producenten valt vorm te geven. De inzet is om eind 2024 een pilot te draaien met het inrichten van een logis_eke hub. Project We]er+ . Een pilot waarbij we in twee polders nabij Wommels bekijken een andere bedrijfsvoering bij landbouwers doet met de waterkwaliteit. We]erskip Fryslân is hiervan de trekker. Programma Bioregio. We laten een verkenning uitvoeren naar de mogelijkheden om in de Greidhoeke een programma Bioregio uit te rollen. In de ontwikkeling van de Bioregio wordt samen met de landbouw, natuur, gezondheidszorg, voeding en onderwijs gewerkt naar een houdbaar systeem waarin deze face]en elkaar bevorderen en versterken. Centraal staat de produc_e van gezonde voeding en een gezonde leefomgeving voor zowel mens als natuur. De bureaus Weusthuis & Partners (Kroes) en Avalon (Lankester) stellen hiervoor een programmaplan op (incl. financieringsstromen).

(d) Uitvoeringsplan Friese Kleiweide Greidhoeke Plus stelt onder ander voor de in 2025 nog beschikbare middelen een (eigen) Uitvoeringsplan 2025 op, waarin voor de hierboven genoemde projecten wordt bepaald op welke wijze hier in 2025 nog een ondersteuning plaatsvindt. Zie ook aanvullend bij “Financiële en personele inzet”.

Beoogde resultaten 2025 • •

Er is een toename zichtbaar van het aantal projecten/iniXaXeven die bijdragen aan de doelen voor ‘natuur’, ‘water’ en ‘klimaat’ en daarmee in samenhang bijdragen aan een toekomstbestendige landbouw en de sociaaleconomische vitaliteit van het gebied. Er is een overzicht van de iniXaXeven die we in 2025 verder gebracht hebben op het gebied van o.a. natuurinclusieve landbouw, korte keten, Bioregio en blauwgroene dooradering. De iniXaXeven zijn zichtbaar een stap verder gekomen of gerealiseerd. 8

•

Op basis van de Friese indeling van regio’s naar grondsoort is binnen resp. het veenweidegebied (Veenweideprogramma) en het kleiweidegebied (Greidhoeke Plus) meer duidelijkheid ontstaan over de te kiezen aanpak, wijze van samenwerking en rollen en verantwoordelijkheden van de Friese overheden.

Financiële en personele inzet Financiële inzet 2025 Middelen komen t/m 2024 vanuit Regio Deal Natuurinclusieve Landbouw Noord Nederland. Omdat we in de beginfase bij de iniXaXefnemers in de regio ontdekten dat er naast de ontwikkeling van natuurinclusiviteit in de landbouw ook behoese bestond om op het plageland natuurinclusief breder te ontwikkelen, hebben de vijf overheden gezamenlijk besloten tot een eigen cofinancieringsbudget, dit naast de middelen uit de Regio Deal. Veel projecten hebben een integraal karakter, waardoor deze breder inzetbare middelen ook ten goede komen aan gemeentelijke nevendoelstellingen (gezond eten, korte ketens, onderwijs en educaXe, voorlichXng, relaXe boer-burger en dergelijke). De bijdrage aan de cofinanciering door Súdwest-Fryslân is t/m 2024 € 56.000 per jaar (2022 t/m 2024), gezamenlijk legden de vijf overheden ongeveer € 140.000 per jaar in, naar rato van het grondgebied. Vanaf 2025 worden deze bedragen niet meer aangevuld, omdat hier specifiek een koppeling met de Regio Deal-periode lag. Op een later moment valt hier wellicht met een nieuwe blik naar te kijken. Los daarvan kan via de nog niet gelabelde bedragen binnen het jaarbudget van het Ús PLG eventueel ook nog een inzet van middelen binnen de Kleiweide plaatsvinden.

Aanvullend hierop: vanuit het cofinancieringsbudget resteert in 2025 nog een bedrag van waarschijnlijk ruim €200.000 (voor het totale Kleiweide-gebied), wat met de gezamenlijke overheden nog ingezet kan worden binnen de Friese Kleiweide. Incidenteel gelabeld Bijdrage SWF aan Regiodeal NIL (in lijn met het begrote bedrag)

2024 56.000

2025 0

2026 0

Personele inzet 2025 Capaciteit

Uren/week

Eigen personeel SWF Procesleider en contactpersoon landbouw

4

C. Overige (Waddengebied en IJsselmeergebied) De aanpak in deze gebieden is zodanig anders van aard, dat de aanpak hier elders in de organisaXe is belegd. Dit vindt plaats binnen de Gebiedsaanpak “IJsselmeerkust en De Wadden”. De aanpak is hier meer specifiek gekoppeld aan bijv. het Deltaprogramma (en daaruit voortvloeiende onderdelen) of anderszins (bijv. havenproblemaXek, bereikbaarheid eilanden, visserij, baggeren vaargeulen). Terwijl het gemeentelijke Programma Landelijk Gebied tot dusver meer is gerelateerd aan de aanpak rond het NPLG/FPLG (en een in lijn hiermee te verwachten aangepaste vervolgaanpak). Uiteraard vindt voor zover dit wenselijk is over en weer afstemming plaats. Zie ook bij 3.3. Algemene inspanningen t.b.v. samenhangende aanpak. Ook inhoudelijk liggen er uiteraard dwarsverbanden, zoals de inlaat van water vanuit het IJsselmeer t.b.v. de landbouwsector, zowel in kwanXtaXeve als kwalitaXeve zin. 9

10

3.2. Themagerichte inspanningen: experimenteren en leren A. Thema’s waar al aan wordt gewerkt (a) Sluiten nutriëntenkringloop (SNuK)1 Binnen Fryslân is een samenwerking van overheden, onderwijs- en kennisinstellingen en ondernemers, o.a. samen met Circulair Friesland, ontstaan om tot aanpak en een opzet te komen voor het sluiten van alle nutriëntenkringlopen, waarbij deze nutriënten bij voorkeur weer beschikbaar komen voor landbouwgrond (bodemstructuur, biodiversiteit). O.a. kan het dan (op termijn) ook gaan om menselijke fecaliën (mensenmest). Het sluit ook aan bij de aanpak Composteren bij de boer, zoals dat door meerdere Friese gemeenten, waaronder Súdwest-Fryslân, in samenwerking met Agricycling plaatsvindt. Waarbij bermgras en maaisel van de gemeenten via de CMCmethode wordt gecomposteerd op het boerenerf en binnen het desbetreffende bedrijf weer wordt ingezet als bodemverbeteraar. O.a. ook ten gunste van het watervasthoudend vermogen van de grond.

NL (regenera_eve of kringlooplandbouw)3. Ook ligt er een rela_e met de inzet vanuit Súdwest-Fryslân binnen LIFE IP Klimaatadapta_e4. (e) Insectennetwerk/aangepast maaibeheer Al enige jaren wordt er gewerkt met een aangepast maaibeheer dat beter is afgestemd op het behoud en de inzet op meer biodiversiteit. Eerder heeJ de gemeenteraad hiervoor ook extra geld beschikbaar gesteld. (f) Weidevogelbeheer Binnen Fryslân is er een breed draagvlak voor weidevogelbeheer. De te behalen resultaten staan de afgelopen jaren onder druk. Ondersteuning van ondernemers en ini_a_even gebeurt vanuit de provincie en op basis van het Gemeenschappelijk Landbouwbeleid (GLB). De gemeente ondersteunt en s_muleert waar mogelijk aanvullend. Bijv. in aanslui_ng op het Aanvalsplan Gru]o met een prak_sche invulling rond beheer en onderhoud, preda_ebeleid, samenwerking, etc. O.a. vindt ook ondersteuning van Vogelwachten plaats met de mogelijkheid tot aanschaf van weidevogeldrones.

(b) Mestaanpak/mestvergis_ng Ontwikkelingen inzake de mestmarkt, in Fryslân met name ingegeven door het wegvallen van de deroga_e, zorgt voor extra belangstelling voor mestvergis_ng. Hoewel bestaande regelingen in het buitengebied vergis_ng bij agrarische bedrijven mogelijk maakt (met in hoofdzaak mest van eigen bedrijf), roept dit ook vragen op. Onder andere over de te realiseren businesscase en verzoeken om tot collec_eve oplossingen te komen. Aanvullende kaders hiervoor zijn in onderzoek.

(g) Biodiversiteitscampagne Binnen een Friese samenwerking wordt door meerdere Friese partners een jaarlijkse campagne opgezet. De gemeente ondersteunt dit met beperkte financiële bijdrage (5.000 euro).

(c) Nieuwe teelten/verdienmodellen We werken nauw samen met gemeentelijke Programma Circulaire Economie en Innova_e, om dit onderdeel uit Regiodeal Zuidwest-Friesland2 verder uit te werken. Met een inzet op een teelt van gewassen voor voedsel of bouwmaterialen, waarmee ook wordt bijgedragen aan CO2 opslag, +gezond water, bodem, lucht.

(h) Samenwerking/ondersteuning Agrofood Het belang van de brede sociaaleconomische impact van agrofood en aanverwante bedrijvigheid voor SúdwestFryslân vraagt ook de nodige aandacht en afstemming. O.a. is het Agrofoodfes_val Frisian Foodture (in oktober 2024) ondersteund.

(d) Klimaatadapta_e/verdienmodellen Ac_ef meewerken aan het ontwikkelen van verdienmodellen door andere externe of interne par_jen. Hier is een link met de gemeentelijke programma’s Klimaatadapta_e en Circulaire Economie & Innova_e: kennisontwikkeling, informeren en inspireren. We zoeken bijvoorbeeld de samenwerking met RUG/Campus Frylân, wat betreJ het programma Re-Ge-

(i) Datame_ng/monitoring Binnen de interbestuurlijke samenwerking wordt het belang van kennisuitwisseling en digitalisering, zoals datame_ng, monitoring, etc. onderkend. O.a. wordt gezocht naar een meer decentrale kennisuitwisseling, bijv. in eerste instan_e gericht op de Friese veenweide. Er vindt afstemming plaats met o.a. de VNG, Planbureau Fryslân en andere Friese partners.

1

Ambi?etafel Sluiten Nutriënten Kringlopen (Bodem): h"ps://circulairfriesland.frl/snuk/

3

2

Regiodeal Zuidwest-Friesland: h"ps://www.streekwurk.frl/regiodealaanvraag-grutsk-foarut-van-de-regio-zuidwest-fryslan/

4

LIFE IP Klimaatadapta?e: h"ps://klimaatadapta?enederland.nl/beleid/programma-netwerken/lifeip-klimaatadapta?e/

Re-Ge-NL: h"ps://www.na?onaalgroeifonds.nl/overzicht-lopendeprojecten/thema-landbouw-voedsel-en-land-en-watergebruik/re-ge-nl

11

B. Thema’s die we samen met stakeholders willen oppakken Binnen de afstemming met de Stakeholders Landelijk Gebied SWF, een samenwerking die bij paragraaf 3.3. wordt toegelicht, zijn ideeën ingebracht om op een aantal specifieke thema’s tot een verdieping te komen. Dit vraagt nog nadere afstemming. Het gaat dan, als suggesXes, om de volgende onderdelen: • Mestaanpak/gebiedsderogaXe • Kringloop en gezondheid • Korte keten-aanpak • Biodiversiteit en gezonde grond/bodem • BeleeWaar landschap/sociaaleconomisch perspecXef We lichten de onderdelen puntsgewijs toe: (a) Mestaanpak/gebiedsderoga_e Door het wegvallen van de landelijk mestderoga_e (stapsgewijze ajouw en vanaf 2026 defini_ef) worden met name melkveehouderijbedrijven geconfronteerd met een noodzakelijke afvoer van mest. Dit treJ met name ook een gebied als Fryslân (en meer specifiek Súdwest-Fryslân) met veel melkveehouderijbedrijven, vaak ook nog rela_ef beperkt in omvang en met een grote mate van grondgebondenheid. Dierlijke mest kan veel minder dan voorheen worden uitgereden op eigen grond; daardoor zal het gebruik van kunstmest juist toenemen. Vanwege de urgen_e is, met enkele stakeholders, in de tweede helJ van 2024 gestart met de verkenning/uitwerking van een mogelijk idee om te komen tot een gebiedsderoga_e (binnen een nog nader te bepalen gebied).

Het idee wordt onderzocht in samenhang met een verdere verkenning rond mestvergis_ng en de daarbij passende mogelijkheden voor monomestvergis_ng, bijv. eventueel ook binnen een collec_eve opzet. Ook ontwikkelingen rond het mogelijk toestaan van kunstmestvervanger Renure worden hierbij betrokken. Uitgangspunt bij de aanpak/verkenning is dat wordt beoordeeld hoe zo op_maal mogelijk dierlijke mest binnen het eigen bedrijf kan worden gebruikt, zonder dat dit ten koste gaat van de waterkwaliteit van aanliggende sloten en vaarten etc. Met de inten_e om de bodemkringloop te bevorderen en het gebruik van kunstmest zo laag mogelijk te houden.

Binnen de aanpak Greidhoeke Plus, en meer specifiek binnen de aanpak Bioregio zijn hier al eerder kleinere ini_a_even ontplooid. Daarom wordt hier een verbinding mee gezocht. (c) Kringloop en gezondheid Binnen dit thema kan worden gezocht naar de waarde van een landbouw binnen een kringloopaanpak, waarbij ook het belang van gezondheid, gezond voedsel, etc. een plek krijgt. Het beredeneert oplossingen vanuit een breed gezondheidsperspec_ef en raakt ook diverse aspecten rond Brede Welvaart. (d) Biodiversiteit en gezonde grond/bodem Het gaat hier om onderwerpen die binnen de eerdere NPLG/FPLG-aanpak met name in verband zijn te brengen met de natuuropgaven. Maar juist hier liggen er ook verbindingen met een goede landbouwprak_jk, met het oog op het belang van gezonde landbouwbodems. (e) Beleejaar landschap/sociaaleconomisch perspec_ef Wat kan de inzet zijn van vrijkomende gronden en hoe kan dit leiden tot een voldoende sociaaleconomisch perspec_ef. Binnen deze aanpak is met name het landschap en de mogelijkheden voor func_oneel gebruik van gronden het vertrekpunt. Desgewenst kan met de stakeholders nog tot een aanscherping of uitbreiding van thema’s worden gekomen. Of zijn er over en weer verbanden te leggen. Uiteraard vraagt dit ook een scherpe blik voor wat betreJ de inzet die dit nodig maakt vanuit de partners en de overheden.

(b) Korte keten-aanpak

A en B in samenhang Resultaten eind 2025 -

Wij hebben een belangrijke stap gezet als experimenteergemeente: de gemeente is op weg om koplopergebied (coaliXon of the willing) te worden. We hebben meerdere stakeholdersoverleggen landelijk gebied SWF met diverse gebiedspartners, minimaal 4x per jaar. We benugen de specifieke gebiedskennis vanuit de landbouw om tot een werkbaar perspecXef te komen. Met de stakeholders werken we aan onderdelen uit Ús PLG 2025. 12

-

-

Enkele concrete projecten uit het Ús PLG 2025 zijn opgestart. De collecXeven zijn aangehaakt bij het stakeholdersoverleg landelijk gebied SWF, meer specifiek via collecXef Súdwestkust. Waar gewenst vindt ook afzonderlijk afstemming met de collecXeven plaats. Gelet op hun belangrijke rol binnen het agrarisch natuurbeheer; vanaf 2026 komen hiervoor extra middelen beschikbaar. Ook vindt een doorontwikkeling van het Gemeenschappelijk Landbouwbeleid (GLB) plaats met een aanvullende inzet op duurzaamheid. We hebben enkele projecten voor weidevogelbeheer gefaciliteerd. Provinciale monitoring van weidevogelbeleid is waar mogelijk doorvertaald naar het SWFgrondgebied met specifieke aandacht voor predaXebeleid.

Financiële inzet 2025 Op de diverse thema’s is nog een beperkte labeling van bedragen aan de orde. Wel is er ruimte binnen nog vrij inzetbare middelen. Incidenteel gelabeld

2024

2025

2026

Biodiversiteitscampagne

5.000

5.000

Structureel en incidenteel vrij inzetbaar

2024

2025

2026

Totaal

89.001

34.000

55.000

Personele inzet 2025 Los van de financiële inzet zal met name op de themaXsche inzet een slimme personele inzet moeten worden gekomen, om hier tot de juiste prioritering te komen. Capaciteit

Uren/week

Eigen personeel SWF Programmamanager

4

Strategisch adviseur

Flexibel

Procesleider en contactpersoon landbouw

8

13

3.3. Algemene inspanningen t.b.v. samenhangende aanpak Onder algemene inspanningen verstaan we de werkzaamheden, die het hele jaar door plaatsvinden en bijdragen aan het behalen van de doelen van het gemeentelijke programma Landelijk Gebied. Met als inzet te komen tot een effecXeve samenhangende aanpak. (a) Brede advisering Het gaat hier om de technische, poli_eke, ruimtelijke, sociale en economische aspecten in rela_e met elkaar te brengen. Het bijhouden en het signaleren van trends en ontwikkelingen en dit vertalen naar effec_eve visie- en beleidsvoorstellen. O.a. speelt hier op na_onaal niveau een goede wisselwerking met advisering vanuit de VNG.

(d) Samenwerking intern Ook intern binnen de gemeente vraagt samenwerking de nodige inzet. Bijv. door interdisciplinair te werken om een integrale planvorming (en uitwisseling van ideeën) te bevorderen. (e) Lobby Rijk, Europa, provincie (o.a. financiële inzet) We kunnen kansen benu]en via lobbywerkzaamheden op verschillende niveaus. Bijv. om meer beleids-, juridische of financiële ruimte te krijgen. Zoals toegelicht in het visiedocument Ús PLG is de financiële armslag bij gemeenten binnen vraagstukken in het landelijk gebied voor dit moment beperkt. Wel kan de gemeente een proac_eve rol spelen om kansen vanuit EU, Rijk of provincie te benu]en. Voor de aanpak in de komende jaren is bijv. inzet vanuit het regeerakkoord (september 2024) relevant. Er komen financiële middelen beschikbaar voor agrarisch natuurbeheer (structureel 5oo miljoen euro per jaar, bovenop de nu beschikbare 120 miljoen euro) en innova_egeld voor de landbouwsector (5 miljard euro). Door voor te sorteren kan mogelijk _jdig een beroep worden gedaan op deze gelden vanuit een Fries perspec_ef.

(b) Interbestuurlijke samenwerking Adviseren over regionale poli_ek-bestuurlijke ontwikkelingen en daaruit voortvloeiende , consequen_es voor interbestuurlijke samenwerking en de governance-aanpak. Met samenwerking op interbestuurlijk vlak zoals in de afgelopen jaren binnen het FPLG en aanverwante trajecten (zoals bijv. het Veenweideprogramma Fryslân). Binnen deze opzet denken we ook mee over de (door)ontwikkeling van de samenwerking. (c) Samenwerking met stakeholders en gebiedspartners We ondersteunen daarbij ook gebiedspartners om te komen tot een duurzamer landgebruik. We hebben een ac_eve houding ter invulling van ‘experimenteergemeente’. We zijn in contact met alle betrokkenen in het landelijk gebied, zoals inwoners, ondernemers en externe adviseurs en vertalen informa_e en kennis naar oplossingen. We werken samen met onze stakeholders via stakeholdersoverleggen. Zo’n vier keer per jaar hebben we overleg met onze stakeholders (zie hoofdstuk ‘betrokken spelers’). Onder ‘themagerichte inspanningen’ is te lezen hoe wij omgaan met de input die we krijgen _jdens deze overleggen.

(f) Bewustwording Ac_ef inze]en op bewustwording rond diverse actuele aspecten die in het landelijk gebied spelen. Een voorbeeld van een bewustwordingscampagne is de videoreeks die in samenwerking met collec_ef Sudwestkust gemaakt is om inwoners en boeren bewust te maken wat de mogelijkheden zijn van natuurinclusief boeren en weidevogelbeheer.

Resultaten eind 2025 - Er is helderheid over de wijze waarop een gezamenlijke integrale en gebiedsgerichte Friese aanpak gestalte krijgt, in samenhang met landelijke kaders die in de plaats komen van de NPLGaanpak. Voor de Friese aanpak is aansluiXng gezocht bij de eerdere werkwijze binnen het Fries Programma Landelijk Gebied (FPLG). - Ús PLG 2025 is in afstemming met onze landbouw, natuur/milieu en recreaXe stakeholders opgesteld en vastgesteld door de raad. In Ús PLG staat welke bijdrage SWF levert aan het behalen van de landelijke en provinciale doelen op het gebied van natuur, water en klimaat met een volhoudbaar funcXegebruik en met sociaaleconomisch perspecXef. Personele inzet 2025 Capaciteit

Uren/week

Eigen personeel SWF Programmamanager

28

Strategisch adviseur

Flexibel

Procesleider en contactpersoon landbouw

4

14