Bijlage 2 - Notitie Erfgoedprogramma

Ons nummer: O25.001847

*O25.001847*

Notitie programma Erfgoed November 2025

Inhoudsopgave 1.

Inleiding...........................................................................................................3

2.

Aanleiding ontwikkeling nieuw erfgoedprogramma .......................................................3 2.1. Waarom is er een nieuw erfgoedprogramma nodig? ....................................................3 2.2 Wettelijke- en beleidskaders ................................................................................4

3.

Doel erfgoedprogramma .......................................................................................7

4.

Aanpak ............................................................................................................8

5.

Financiën .........................................................................................................9

6.

Planning ......................................................................................................... 10

1. Inleiding Súdwest-Fryslân is een bijzondere gemeente. Het is de grootste gemeente van Nederland wat qua oppervlakte aan land en water. Ze telt ruim 90.000 inwoners die wonen in 89 kernen, waaronder zes van de Friese elf steden, en kent daarnaast een enorm areaal aan agrarisch buitengebied. Hierdoor is Súdwest-Fryslân ook een gemeente die met geen enkele andere gemeente vergelijkbaar is. Ze is rijk aan erfgoed dat erkend en beschermd is en waar mensen soms al eeuwen lang zorg voor dragen. Het is een gemeente van weidse vergezichten, kusten, meren, vaarten en sloten; gedragen door scheepsbouwers, kapiteins, handelaars, boeren en waterbeheerders. Het is een gemeente met een lage horizon, uitgestrekte weilanden met kleinschalige verkaveling, dijken en terpen; gemaakt door boeren, investeerders, veenarbeiders en molenaars. En Súdwest-Fryslân is een gemeente van compacte steden, historische dorpen en karakteristieke bebouwing; onderhouden door burgers, arbeiders, kerkvoogden en bestuurders. Het is onze verantwoordelijkheid deze waarden zorgvuldig te beschermen en duurzaam te benutten. Door het cultureel erfgoed een nieuwe toekomst te bieden, waarborgen wij dat de geschiedenis en schoonheid van Súdwest-Fryslân ook voor komende generaties behouden blijven en tot hun recht komen. Ons huidige erfgoedbeleid ‘Erfgoed is geen keus’ loopt tot 2026.

Er is destijds voor gekozen, om dit beleid een ‘principe’ houdbaarheid te geven tot 2026, met de optie tot verlenging indien wenselijk. Na evaluatie is gebleken dat dit huidige beleid nog steeds actueel en houdbaar is. Het voorstel is om dit beleid te verlengen totdat het nieuwe erfgoedprogramma vastgesteld wordt. Met deze notitie wordt inzichtelijk gemaakt hoe we dit nieuwe erfgoedprogramma in twee fasen willen ontwikkelen. • •

Fase 1: Verkenning en analyse, inzicht krijgen in het erfgoedlandschap, beleidscontext en relevante trends; Fase 2: Opstellen erfgoedprogramma, het vertalen van de uitgangspunten in de omgevingsvisie naar uitvoerbare doelen acties en verantwoordelijkheden.

De notitie wordt voorgelegd aan het college met de vraag of zij in kunnen stemmen met bovenstaand traject, of dat dit wijzigingen of aanvullingen behoeft. Daarna wordt de notitie ter kennisgeving aan de raad aangeboden. Het vaststellen van deze notitie is de eerste stap om te komen tot een breed gedragen integraal erfgoedprogramma (collegebevoegdheid). De verdere uitwerking van de verankering en bescherming van ons erfgoed zal in een vervolgtraject doorgevoerd worden in het definitieve omgevingsplan (raadsbevoegdheid).

2. Aanleiding ontwikkeling nieuw erfgoedprogramma 2.1. Waarom is er een nieuw erfgoedprogramma nodig? Cultureel erfgoed speelt een grote rol in de identiteit van Súdwest-Fryslân en vervult daarmee een belangrijk maatschappelijk doel. Naast de sociale en maatschappelijke waarde wijst onderzoek op de economische meerwaarde van erfgoed: het draagt bij aan een aantrekkelijke leef- en werkomgeving. Cultureel erfgoed verhoogt dan ook de omgevingskwaliteit. Actuele maatschappelijke vraagstukken vragen om een heldere visie op het gebruik en behoud van erfgoed. Denk aan de herbestemming van agrarisch erfgoed, veranderende woonbehoeften en de toenemende leegstand van kerkgebouwen. Ook staan de kwaliteiten van cultureel erfgoed onder druk door bijvoorbeeld ontwikkelingen als de woningbouw- en de verduurzamingsopgave. Het is dan ook zoeken naar de juiste balans tussen ontwikkeling en behoud. Een balans waarbij de gemeente meegaat met de tijd, maar ook de cultuurhistorische kernkwaliteiten als fundament gebruikt voor toekomstige keuzes.

Om de juiste toekomstige keuzes te kunnen maken is er de noodzaak om ons erfgoed beter in beeld te krijgen en de karakteristieken van onze gemeente nog beter vast te stellen. Juist om de stap voorwaarts op een goede manier te kunnen zetten. De Omgevingswet stimuleert gemeenten om bij nieuwe ontwikkelingen (zoals bouwplannen) een vroegtijdige, integrale afweging te maken van alle belangen in de leefomgeving. Hierdoor moet cultuurhistorie al in een vroege fase worden meegenomen en niet pas later in het proces. Om erfgoed goed mee te kunnen nemen bij deze integrale afweging moeten we weten welke cultuurhistorische waarden we in onze gemeente hebben. Het definitieve omgevingsplan moet een brede inventarisatie bevatten en de bescherming gebiedsgericht aanpakken, met aandacht voor samenhang tussen verschillende erfgoedsoorten. In de beleidsperiode ‘Cultureel erfgoed is geen keus’ was de basis op orde een belangrijk thema.

In de afgelopen jaren zijn er al diverse inventarisaties naar cultuurhistorische elementen uitgevoerd zoals: • landschapsbiografie • karakteristieke panden (lopend) • landschapsverkaveling • kruinige percelen • greppelland • historische paden en wegen • gemeentelijk funerair erfgoed (grafzerken e.d.) • WO2 archeologie • Verdiepingsslag archeologie (lopend) • Erfgoed van de toekomst (met name post 65) In de afgelopen beleidsperiode hebben we ons in eerste instantie gericht op het bebouwde erfgoed en daarna op de cultuurlandschappelijke elementen in het buitengebied. Toch zijn er ook nog diverse aspecten die nog verder onderzocht moeten worden om een goed beeld te krijgen van al het aanwezige cultureel erfgoed in onze gemeente. Denk hierbij bijvoorbeeld aan de kernenbiografie1, groen erfgoed2, wederopbouwwijken, varend erfgoed en militair erfgoed. Vanwege de omvang van ons grondgebied, dat maar liefst 89 dorpen en steden omvat, zijn cultuurhistorische onderzoeken per definitie grootschalig. Gezien de beschikbare capaciteit en budgetten dienen deze onderzoeken over een langere periode te worden gespreid om haalbaar te blijven. In de planning die bij de notitie hoort, zal hiermee rekening worden gehouden. Beleid over immaterieel erfgoed zoals bijvoorbeeld ambachten en tradities, valt daarom vooralsnog niet onder het erfgoedprogramma.

Hiervoor is er reeds een soort beschermingsregime waardoor gemeentelijk beleid niet direct nodig is. Het rijk heeft een kenniscentrum voor immaterieel erfgoed opgezet (KIEN), die ook als kerntaak heeft om het zogenaamde Inventaris Immaterieel Erfgoed bij te houden. 2.2 Wettelijke- en beleidskaders Omgevingswet De erfgoedopgaven zijn sterk in ontwikkeling. Gemeenten krijgen steeds meer taken, vooral ingegeven door de Omgevingswet. Eén van de kerndoelen van de Omgevingswet is het waarborgen van een goede omgevingskwaliteit. Cultureel erfgoed is een belangrijk onderdeel van een goede omgevingskwaliteit. Meer aandacht en respect voor de aanwezige cultuurhistorie draagt bij aan een kwalitatief hoogwaardige leefomgeving. Het gaat hierbij niet enkel om het gebouwde erfgoed maar ook om grotere structuren die het karakter van een gebied mede bepalen zoals historische groen, waterwegen, buitenplaatsen, wederopbouwwijken en het weidse cultuurlandschap. Omgevingsvisie 1 2

waardering en ontwikkelingsrichtingen van de kernen in deze gemeente zoals tuinen, parken, boomstructuren e.d.,

In de Omgevingsvisie is aangegeven: ‘Cultureel erfgoed, natuur, water en het open, veelal agrarisch, landschap zijn de belangrijkste kernwaarden van Súdwest-Fryslân. Die bepalen de identiteit. Bij ontwikkelingen wil Súdwest-Fryslân deze kernwaarden in een goede staat doorgeven aan toekomstige generaties. Ze vormen het natuurlijk kapitaal en ook in de toekomst de basis voor een krachtig en uniek Súdwest-Fryslân’. Programma erfgoed Om alle (wettelijke) taken voor erfgoed zo goed mogelijk te kunnen uitvoeren maakt de gemeente keuzes waar de komende jaren op wordt ingezet. Die keuzes zijn op hoofdlijnen al genoemd in de omgevingsvisie, maar worden nu verder uitgewerkt en omgezet in haalbare maatregelen in het programma erfgoed. Naast de veranderingen die de Omgevingswet met zich meebrengt, zijn er thema's die erfgoed raken en om sturing vragen, zoals duurzaamheid, wederopbouw en militair erfgoed.

In het Erfgoedprogramma worden afwegingen gemaakt ten aanzien van opgaven als: • de omgang met archeologische verwachtingsgebieden; • de bescherming van ons cultuurlandschap; • de waardering en inzet van inwoners voor (de identiteit van) hun leefomgeving; • de energietransitie en klimaatadaptatie in relatie tot bijvoorbeeld groen erfgoed en archeologische vindplaatsen; • de bescherming van militair erfgoed; • het verduurzamen van monumenten en de ondersteuning van eigenaren daarbij; • de toekomst van (monumentale) kerken. Het instrument omgevingsprogramma staat tussen de omgevingsvisie en het omgevingsplan in. Het is een uitwerking (met uitvoeringsmaatregelen) van de ambities uit de omgevingsvisie. De ambities uit het programma worden vervolgens juridisch verankerd in het omgevingsplan.

Omgevingsplan Gemeenten moeten in het omgevingsplan rekening houden met het belang en behoud van cultureel erfgoed en werelderfgoed. Dit gebeurt door inventariseren en analyseren van het erfgoed dat binnen de gemeente aanwezig is. Op basis daarvan neemt de gemeente een toereikend beschermingsregime in het omgevingsplan op.

Cultureel erfgoed als onderdeel van de fysieke leefomgeving bestaat uit vijf elementen: • Monumenten (zoals (bouw)werken, tuinen en parken) (rood), • Bekende of verwachte archeologische monumenten (donkerrood), • Stads- en dorpsgezichten (blauw), • Cultuurlandschappen (groen), • Roerend of immaterieel cultureel erfgoed, wanneer dat verbonden is aan specifieke locaties in het Omgevingsplan (geel).

Onder de Omgevingswet is de verplichting opgenomen voor gemeenten om een erfgoedkaart op te stellen die de belangrijke elementen van cultureel erfgoed in de gemeente in kaart brengt. De gemeente moet na deze inventarisatie en waardering van al het cultureel erfgoed zoals bebouwd erfgoed, cultuurlandschap, archeologie en groen erfgoed, een keuze maken hoe ze dit erfgoed wil beschermen, rekening houdend met de instructieregels en algemene regels die de bescherming van rijksmonumenten waarborgen. Door deze integrale aanpak kan het cultureel erfgoed een wezenlijk onderdeel worden van de ruimtelijke ordening. Nieuw programma erfgoed Het doel van deze notitie is het ontwikkelen van een concreet erfgoedprogramma. De omgevingsvisie geeft richting aan het erfgoedbeleid op de lange termijn. Het erfgoedprogramma vertaalt de uitgangspunten in de omgevingsvisie naar uitvoerbare doelen, acties en verantwoordelijkheden voor de middellange termijn. Bevoegdheden Programma's onder de Omgevingswet worden vastgesteld door het college.

3. Doel erfgoedprogramma Er is behoefte aan een actueel erfgoedprogramma. Het programma zal zich in elk geval richten op het bebouwde erfgoed, de cultuurlandschappelijke waarden en de archeologische waarden. Hierbij gaat het over de instandhouding en ontwikkeling van het gebouwde en groene erfgoed, maar ook over de stedenbouwkundige- en landschappelijke elementen en structuren, en de samenhang die er tussen de verschillende onderdelen van het erfgoed is. Het verhaal van Súdwest-Fryslân en de betekenis ervan krijgt een centrale plek in het programma. De eigen identiteit van de plek als uitgangspunt en inspiratiebron, biedt de juiste balans voor leefbare en duurzame oplossingen voor ruimtelijke ontwikkelingsopgaven. Factoren zoals de geschiedenis van de plek, de gebouwde en ongebouwde monumenten en de levende cultuur, (zoals tradities en verhalen) kunnen een fysieke vertaling krijgen, waardoor het verhaal van de plek blijvend wordt verteld. Het maakt zichtbaar hoe het de identiteit van Súdwest-Fryslân onderstreept en versterkt. Daarbij is het van belang dat de verhalen over erfgoed zo veel mogelijk mensen (en vooral ook jongeren) bereiken, dat die verhalen eigentijds zijn en aansluiten bij de belangstelling van de inwoners, toeristen en bedrijven in het nu.

Erfgoed fungeert als een culturele drager omdat het verhalen, waarden en identiteit doorgeeft van de ene generatie op de andere, en zo verbinding en houvast biedt in de samenleving. Bewustwording van de waarde van het erfgoed is van belang. Door te investeren in het ontsluiten van kennis over het erfgoed krijgt erfgoed meer betekenis. Hiermee wint het erfgoed aan waarde, wordt de betrokkenheid ten aanzien van het erfgoed vergroot en het draagvlak voor behoud ervan gestimuleerd. Ook de ontsluiting van onze archieven is hierbij van belang. Archieven geven samen met monumenten, archeologie en cultuurlandschap een volledig beeld van cultureel erfgoed. Ze geven inzicht in de geschiedenis, identiteit en ontwikkeling van de gemeente en haar kernen. Archieven bevatten zowel documenten, kaarten en foto’s als digitale bestanden en audiovisueel materiaal. Deze bronnen zijn van onschatbare waarde voor historisch onderzoek, educatie en het behoud van collectieve herinneringen. Het erfgoedprogramma geeft inzicht in de gemeentelijke rol en wat er verwacht wordt van andere partijen bij de instandhouding van cultureel erfgoed. Het beschrijft ambities en doelen voor hoe erfgoed bijdraagt aan een hoogwaardige leefomgeving. Dit sluit aan bij de Omgevingswet, die benadrukt dat een integrale benadering nodig is om te werken aan een kwaliteitseconomie en een duurzame samenleving in de breedste zin.

Het doel is om duidelijk te maken hoe cultureel erfgoed bijdraagt aan een aantrekkelijk woon- en werkklimaat en kansen biedt voor economie, recreatie en toerisme. Daarbij wordt ingezet op samenwerking (zowel met inwoners, stichtingen, verenigingen, musea e.d., en binnen de gemeentelijke organisatie), het benutten van erfgoed voor economische stimulering en het vergroten van het bewustzijn van inwoners en bezoekers over de waarde van erfgoed op een toegankelijke manier. Door een samenhangend beeld te schetsen van het cultureel erfgoed in relatie tot andere beleidskaders (cultuurbeleid, visie gastvrijheidseconomie, duurzaamheid, verdrag van Faro3 etc.) worden stapeling van beleid en ad-hoc beslissingen voorkomen.

3

Het Verdrag van Faro is een Europees raamverdrag uit 2005 van de Raad van Europa dat de rol van de mens en de samenleving bij cultureel erfgoed centraal stelt. In 2024 heeft Nederland het verdrag ondertekend.

4. Aanpak We gaan dit proces in fasen doorlopen, zodat er geen onevenredig groot beroep gedaan wordt op de ambtelijke capaciteit, maar er wel continuïteit in het proces ontstaat. Het proces om te komen tot een erfgoedprogramma bestaat uit twee fases namelijk: Fase 1: Verkenning en Analyse Doel: Inzicht krijgen in het erfgoedlandschap, beleidscontext en relevante trends. • Voltooiing van diverse inventarisaties incl. waarderingen van het aanwezige erfgoed in Súdwest-Fryslân (cultuurlandschap, archeologie, groen erfgoed, karakteristieke panden en monumenten, etc.) inclusief het opstellen van een cultuurhistorische waardenkaart; • Opstellen belangrijkste verhaallijnen Súdwest-Fryslân; • Beleidsanalyse (ruimtelijke ordening, cultuur, duurzaamheid, etc.); • Interviews en gesprekken met erfgoedpartners en inwoners; • Organiseren van participatiebijeenkomsten. Resultaat: Beknopt overzicht van het al beschreven erfgoed (al of niet beschermd), huidige relevant beleid en regelgeving. Fase 2: Opstellen Erfgoedprogramma Doel: Het vertalen van de uitgangspunten in de omgevingsvisie naar uitvoerbare doelen acties en verantwoordelijkheden in een erfgoedprogramma.

• Opstellen concept-programma: o Doelen, acties, projecten o Planning, prioriteiten en verantwoordelijkheden o Middelen en inzet o Monitoringssystematiek • Interne en externe afstemming • Participatie en consultatie • Verwerken van reacties in definitieve versie • Vaststelling door college Resultaat: Vastgesteld erfgoedprogramma. Vervolg In een vervolgtraject zullen we, samen met de collega’s van team ruimtelijke ordening die aan de slag gaan met het opstellen van het definitieve omgevingsplan, ervoor zorgdragen dat de resultaten uit het nieuwe vastgestelde erfgoedprogramma opgenomen kunnen worden in het definitieve omgevingsplan. We zullen hierbij voorstellen doen voor de wijze waarop beschermingsregimes een plek kunnen krijgen in het definitieve omgevingsplan zodat ons waardevolle erfgoed van SúdwestFryslân is verankerd en beschermd in het omgevingsplan.

5. Financiën De ontwikkeling van het erfgoedprogramma wordt bekostigd vanuit bestaande middelen vanuit het budget van cluster Erfgoed.

6. Planning