Bijlage 2 - Notitie bewindvoering

Ons nummer: O23.002117

*O23.002117*

Notitie beschermingsbewind

1

Inhoudsopgave 1.

Aanleiding .........................................................................................................3

2.

Wat is beschermingsbewind? ..................................................................................3

3.

Positie beschermingsbewind in Súdwest-Fryslân ...........................................................4

4.

Hoe doen andere gemeenten het? ............................................................................5

5.

Kan de gemeente Súdwest-Fryslân aansluiten bij deze ontwikkelingen? ..............................6

6.

Problematische schulden in Súdwest-Fryslân ...............................................................7

7.

Samenvatting en conclusie .....................................................................................9

2

1. Aanleiding In de gemeente Súdwest-Fryslân is een groot aantal mensen afhankelijk van beschermingsbewind. Om de kosten van beschermingsbewind door particuliere bewindvoerders te bekostigen kunnen inwoners met een inkomen tot 110% van de bijstandsnorm een beroep doen op bijzondere bijstand. Door inflatie en de daarmee samenhangende koopkrachtdaling zijn de uitgaven de afgelopen jaren explosief gestegen. Ter illustratie: in de periode 2013-2021 zijn de uitgaven gestegen van € 249.000 tot € 1.053.538. Om beter grip te krijgen op deze uitgaven wordt onderzocht of beschermingsbewind op een andere wijze ingericht kan worden, rekening houdend met uitvoeringstechnische en juridische kaders. Het uiteindelijke doel moet zijn om de kwaliteit van beschermingsbewind te vergroten en de uitgaven te verkleinen. Landelijk zijn enkele gemeenten gestart met het experimenteren van nieuwe werkwijzen zoals het in eigen beheer uitvoeren van beschermingsbewind of convenanten afsluiten met bewindvoerders. In deze notitie wordt in een overzicht uiteengezet wat de huidige positie van beschermingsbewind is binnen de gemeente Súdwest-Fryslân, welke nieuwe werkwijzen landelijk ingevoerd worden en of deze ook toepasbaar zijn binnen de gemeente Súdwest-Fryslân. In totaal heeft de gemeente contact met 138 beschermingsbewindskantoren verspreid over heel Nederland.

De reden waarom er zoveel kantoren in beeld zijn is niet duidelijk. De gemeente heeft hier namelijk geen invloed op aangezien de keuze bij de cliënt ligt om de belangen door een bepaalde bewindvoerder te laten behartigen. Tot slot, om een goed beeld te krijgen van de positie waarin de gemeente Súdwest-Fryslân zich op landelijk, provinciaal en gemeentelijk niveau bevindt, zal hier verder op worden ingezoomd. Beschermingsbewind is een complex onderdeel binnen schulddienstverlening. De Wet gemeentelijke schuldhulpverlening 2021 richt zich echter op nog meer facetten. Dit wordt uitgewerkt in de nieuwe kadernota Schulddienstverlening, Armoede en Minima.

2. Wat is beschermingsbewind? Beschermingsbewind (of onderbewindstelling van goederen) is de financiële belangen behartigen van mensen die dat door een beperking (tijdelijk) zelf niet kunnen of die problematische schulden hebben. De rechter stelt beschermingsbewind in op aanvraag van iemand zelf of van bijvoorbeeld een partner of familielid. Schuldenbewind kan ook worden aangevraagd door de gemeente. De belangrijkste taak van een bewindvoerder is het beheren van het vermogen van zijn cliënten. De bewindvoerder krijgt inzicht in alle financiële zaken van de cliënt en krijgt ook het gezag om financiële beslissingen te nemen. Dit gebeurt in overleg met de cliënt, maar de bewindvoerder neemt uiteindelijk de beslissing. Wanneer iemand onder bewind komt te staan, zullen alle financiële zaken overgedragen worden aan een bewindvoerder. Deze: • • • • • • • •

regelt de inventarisatie van inkomsten, uitgaven, schulden en bezittingen; stelt een budgetplan op en bepaalt welke ruimte er is voor leefgeld; neemt contact op met relevante instanties (om informatie te verkrijgen en gegevens te laten wijzigen); is verantwoordelijk voor het openen van een nieuwe bankrekening; vraagt toeslagen aan; betaalt de vaste lasten en zorgt ervoor dat client verzekerd blijft; verwerkt de binnenkomende post; stuurt jaarlijks een rapportage naar de rechtbank.

Hoewel alleen de bewindvoerder in staat is om over de financiën van de cliënt te beslissen, kan de cliënt altijd inzage in de bankafschriften krijgen, zo weet diegene wat er met het geld gebeurt. 3

3. Positie beschermingsbewind in Súdwest-Fryslân Landelijk gezien is het aantal personen dat onder bewind staat sterk gestegen. Ook in SúdwestFryslân is deze tendens te zien. Met de stijging van onderbewindgestelden stijgen ook de uitgaven voor de gemeente (bijzondere bijstand). In figuur 1 is de ontwikkeling van de uitgaven van de gemeente weergegeven. Vanaf 2021 stabiliseren de uitgaven enigszins. Als referentiejaar is 2013 gebruikt. Figuur 1

Kosten beschermingsbewind in € 1.200.000 1.000.000 800.000 600.000 400.000 200.000 0 2013

2020

2021

2022

Figuur 2 laat zien hoeveel dossiers er in een jaar zijn gestart. Ook hier zien we in 2021 een aanzienlijke stijging. 2022 is in dit overzicht (nog) niet meegenomen aangezien er vanaf dat jaar anders geregistreerd wordt. Als referentiejaar is 2012 gebruikt.

Figuur 2

Aantal dossiers gestart 250 200 150 100 50 0 Gestarte dossiers 2012

2019

2020

2021

Figuur 3 laat zien wat de bron van inkomsten is van personen die onder bewind staan. Het merendeel van de onderbewindgestelden leeft van een minimuminkomen.

4

Figuur 3

Aandeel personen bewindvoering 2022

Participatiewet, IOAW/IOAZ, Bbz Werkenemers en ZZP

AOW,ANW,Wajong e.d.

4. Hoe doen andere gemeenten het? Groningen Groningen wijzigde in 2018 het beleid inzake de vergoeding van beschermingsbewind. Wie een inkomen tot 120 % van de bijstandsnorm had werd verwezen naar gratis gemeentelijke bewindvoerders. Via een overgangsregeling van 6 maanden wilde Groningen bereiken dat mensen van een particuliere beschermingsbewind zouden overstappen naar de gemeentelijke bewindvoerder. Echter de rechter heeft bepaald dat de gemeente inwoners niet mag dwingen tegen hun zin ontslag van hun huidige bewindvoerder aan te vragen om over te stappen naar de gemeentelijke bewindvoerder. De Groninger gemeenteraad heeft inmiddels besloten beschermingsbewind als activiteit in het maatschappelijk belang aan te merken en valt onder het toezicht van de Autoriteit Consument & Markt. Het wordt nu gezien als een voorliggende voorziening en wordt voor deze kosten geen bijzondere bijstand meer verstrekt. Inwoners krijgen de keuze om kosteloos gebruik te maken van beschermingsbewind aangeboden door de Groninger Kredietbank of een externe bewindvoerder waarbij bij de laatste geen bijzondere bijstand wordt toegekend. Deze constructie is toegestaan, maar complex in uitvoering. Almere De gemeente werkt nauw samen met beschermingsbewindvoerders om mensen met schulden weer een perspectief te bieden.

Om dit mogelijk te maken, heeft de gemeente het convenant 'Samen verder' getekend met een aantal bewindvoerders. In dit convenant zijn werkafspraken opgenomen die onder andere betrekking hebben op instroom, doorstroom, uitstroom en communicatie. Amsterdam De gemeente Amsterdam is ook op zoek gegaan naar een nieuwe werkwijze en heeft een convenant gecreëerd met diverse bewindvoerders. De samenwerking is gericht op: 1. Het zo snel mogelijk beëindigen van een schuldsituatie of perspectief op een schuldenvrij bestaan creëren 2. Het aanbieden van de meest passende hulp en ondersteuning. Specifiek niet meer of langer ondersteuning bieden dan nodig. In dat kader werken partijen actief aan uitstroom uit beschermingsbewind 3. Kwalitatief hoogwaardige dienstverlening. Tussen partijen vindt een continue en constructieve dialoog plaats over de efficiëntie en effectiviteit van geboden dienstverlening.

5

Deventer Beschermingsbewind werd in Deventer uitgevoerd door Budget Adviesbureau Deventer (BAD), een organisatie binnen de gemeente. De kantonrechter in Almelo heeft onlangs het Budget Adviesbureau Deventer ontslagen als bewindvoerder van ruim 400 mensen. De bewindvoerder uit Deventer maakte veel fouten, waardoor de belangen van een kwetsbare groep mensen in het gedrang kwamen. De ruim 400 cliënten hebben inmiddels een vervangende bewindvoerder toegewezen gekregen. Rotterdam Ook de gemeente Rotterdam heeft een convenant gesloten met private bewindvoerders. In tegenstelling tot hiervoor beschreven doet de private bewindvoerder de intake en beoordeelt of beschermingsbewind het geëigende traject is voor de betreffende cliënt. In geval van problematische schulden wordt de gemeente (Schulddienstverlening) ingeschakeld voor het financiële schuldregelingstraject. In het convenant is afgesproken dat in beginsel iedere schuldencliënt binnen 12 maanden naar schuldhulpverlening wordt doorgeleid. Kenmerkend is dat de regie bij de bewindvoerder ligt en dat er gebruik kan worden gemaakt van gemeentelijke voorzieningen.

5. Kan de gemeente Súdwest-Fryslân aansluiten bij deze ontwikkelingen? De vertrouwensband tussen de bewindvoerder en de onder bewind te stellen persoon is een belangrijke factor in de rechterlijke beslissing om bewind toe te wijzen. Wanneer een gemeentebestuur dat beginsel doorkruist – ook al is het met goede bedoelingen – stuit dat op rechterlijke bezwaren. Maar hoe nu verder? Beschermingsbewind in eigen beheer uitvoeren stuit teveel op uitvoeringstechnische en juridische problemen. Er kan bekeken te worden of er nog andere mogelijkheden zijn om beter grip op de uitvoering van beschermingsbewind te krijgen. Van alle mogelijkheden zijn er vier die goed op elkaar aansluiten en kunnen bijdragen in de verhoging van de kwaliteit en het verlagen van de uitgaven. 1. Preventie. In Nederland hebben meer dan 1,5 miljoen huishoudens betalingsachterstanden. Vaak wachten mensen te lang om hier iets aan te doen, waardoor kleine betalingsachterstanden uitgroeien tot grote schulden. Landelijk en provinciaal worden initiatieven ontplooid om mensen te vinden, bereiken en te leiden naar passende hulp om financieel gezond te blijven of te worden. Op deze wijze kan worden voorkomen dat mensen in de schuldhulpverlening geraken of aangemeld moeten worden voor beschermingsbewind.

Een van deze initiatieven is Financieel Fit Friesland een platform voor het opbouwen van een bovenlokaal netwerk armoede en schulden. De gemeente Súdwest-Fryslân neemt ook deel aan dit project. Een tweede initiatief is Geldfit, een online platform onder beheer van de Nationale Schuldhulproute (NSR). Via Geldfit ontdekken mensen welke stapppen zij kunnen ondernemen om weer grip te krijgen op hun financiën. Ook aan dit project gaat de gemeente Súdwest-Fryslân deelnemen. 2. Een convenant met bewindvoerders. De gemeente kan dan bewaken of de (convenant)partners zich aan de gemaakte afspraken houden. Het niet nakomen van de afspraken kan overigens niet leiden tot uitsluiten van vergoeding vanuit de bijzondere bijstand. Wel kan de gemeente toeleiding naar de (convenant)partners beïnvloeden door van toeleiders te vragen deze aanbieders van beschermingsbewind niet meer aan te raden bij de klant. Daarmee wordt het aantrekkelijk voor bewindvoerders om convenant partner te worden en te blijven.

6

3. Afspraken met toeleiders. Toeleiders zijn veelal uitvoerders binnen de gemeente, zorgaanbieders en maatschappelijk werkers die de schuldenproblematiek signaleren bij de klant. Vaak zijn zij het die (samen met de klant) op zoek gaan naar een bewindvoerder en de procedure tot beschermingsbewind in gang zetten. Voor veel toeleiders is het de snelste route naar ontstressing van de klant met problematische schulden. Echter blijkt in de praktijk dat het instrument ‘beschermingsbewind’ in veel gevallen te zwaar is. Tussen financiën in eigen beheer houden en beschermingsbewind inzetten zitten nog veel mogelijkheden. Zo bieden veel gemeenten (goedkoper) budgetbeheer aan en zijn er verschillende vrijwilligersorganisaties bij het ondersteunen bij financiële problematiek. Door afspraken met toeleiders te maken op het gebied van de toegang, kunnen gemeenten goedkopere en beter op de klant toegesneden dienstverlening bieden aan de klant. Belangrijke voorwaarde hiervoor is dat de gemeente passende alternatieven zoals budgetbeheer heeft. 4. Afspraken met de rechtbank. Afspraken met de rechtbank zijn steeds gebruikelijker. Rechtbanken en gemeenten willen beide dat de klant op de juiste manier geholpen wordt.

De rechtbank kan de gemeente vragen te onderzoeken of beschermingsbewind wel het juiste instrument is voor de klant en gemeente kunnen signalen geven als de bewindvoerder onder de maat presteert. Landelijk zijn veel gemeenten gestart met pilots of experimenten om beter grip op beschermingsbewind te kunnen krijgen. Momenteel is de schuldenpauzeknop van het NVVK in ontwikkeling, een instrument die zorgt voor een time-out waardoor in alle rust aan schuldenproblematiek kan worden gewerkt zonder dat het teveel stres voor de cliënt oplevert. De gemeente zal het komende jaar deze ontwikkelingen nauwlettend volgen en de mogelijkheden bekijken of hierbij kan worden aangesloten.

6. Problematische schulden in Súdwest-Fryslân Tot slot nog een overzicht van de positie van Súdwest-Fryslân op landelijk en provinciaal niveau en binnen de gemeente zelf. De gegevens zijn afkomstig uit CBS StatLine en het Fries Sociaal Planbureau. De gegevens van 2022 zijn hierin nog niet verwerkt aangezien deze nog niet bekend zijn. Figuur 4 beschrijft voor Nederland, de gemeente Súdwest-Fryslân en Sneek de ontwikkeling van huishoudens met geregistreerde problematische schulden over de periode 2015-2021. Er is specifiek voor Sneek als gebiedsdeel gekozen aangezien het aantal problematische schulden in Sneek aanzienlijk hoger is dan het gemiddelde van de rest van de gemeente. Uit de lijnen is op te maken dat schuldenproblematiek in Súdwest-Fryslân beneden het gemiddelde van Nederland ligt. Opmerkelijk is dat het aandeel geregistreerde schulden in Sneek in 2021 op hetzelfde niveau zit als het gemiddelde in Nederland. Schuldenproblematiek heeft ook in Súdwest-Fryslân zijn weerslag op de samenleving. In bepaalde regio’s van Nederland, met name de Randstad, Noordoost Groningen, delen van de IJsselmeer polders en delen van Zuid Limburg is de problematiek aanzienlijk groter.

Opvallend is dat eind 2020, begin 2021 na een periode van relatieve daling het aantal geregistreerde schulden weer toeneemt.Hoewel niet op deze grafiek zichtbaar geeft de “Monitor schuldhulpverlening in onzekere tijden” aan dat de stijging niet tijdelijk is, maar doorzet na 2022.

7

Figuur 4

De toename tussen 1 januari 2021 en 1 oktober 2021 in het aantal en aandeel huishoudens met geregistreerde problematische schulden is toe te wijzen aan de toename van het aantal personen met een openstaande schuld bij de Belastingdienst. Dit heeft te maken met het feit dat de Belastingdienst in verband met de coronacrisis vanaf eind 2020 tijdelijk is gestopt met het invorderen van toeslagen en begin 2021 met het invorderen van overige aanslagen. Kijkend naar het aandeel (%) binnen de Friese gemeenten ligt dit percentage het hoogst in Leeuwarden, Smallingerland en Harlingen. Súdwest-Fryslân vervult een positie in de middenmoot. De Friese Waddeneilanden zijn wegens te kleine aantallen niet meegenomen in dit overzicht. Figuur 5

Aandeel huishoudens met problematische schulden in Friesland (%) Leeuwarden Smallingerland Harlingen Heerenveen Ooststellingwerf Westellingwerf Waadhoeke Achtkarspelen Súdwest-Fryslân Noardeast-Fryslân Opsterland Dantumadiel De Fryske Marren Tytjerksteradiel

8,9 7,3 7,1 6,4 6,2 6,6 6,1 6 5,9 5,5 5,1 4,6 5,1 4,8 0

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

2021

8

Figuur 6 geeft een overzicht van de percentages problematische schulden binnen de verschillende gebiedsdelen in Súdwest-Fryslân. Figuur 6

7. -

-

-

Samenvatting en conclusie De kosten beschermingsbewind zijn de laatste 10 jaar explosief gestegen. Dit is een landelijke trend. Schuldenbewind in eigen beheer uitvoeren is in verband met allerlei uitvoeringstechnische en juridisch drempels die dit met zich meebrengt geen reële optie. Beter is om te investeren in een goede samenwerking met bewindvoerders. Aangezien de gemeente contact heeft met 138 beschermingsbewindskantoren zal een selectie worden gemaakt welke bewindvoerders hiervoor benaderd zullen worden. Te denken valt aan bewindvoerders waar veel cliënten bij zijn ondergebracht. Er wordt op het gebied van de toegang vaak te snel gebruik gemaakt van het instrument beschermingsbewind. Beter is om cliënten eerder te bereiken waardoor sneller passende hulp kan worden geboden. Het aandeel huishoudens met problematische schulden in Súdwest-Fryslân is lager dan het gemiddelde in Nederland. Op provinciaal niveau verblijft de gemeente in de middenmoot. Binnen de gemeente registreert het gebiedsdeel Sneek het hoogst aantal huishoudens met problematische schulden.

9