Bijlage 1 - Startnotitie inwonersparticipatie 2025

Startnotitie inwonersparticipatie

januari 2025

Inleiding / aanleiding Inwonersparticipatie. Een prachtig scrabblewoord met een waarde van maar liefst 37 punten. Maar wat is de échte waarde van inwonersparticipatie? En wat bedoelt men er precies mee? En waarom is het belangrijk om het er nu over te hebben? In deze startnotitie duiken het college in het proces rondom inwonersparticipatie in Súdwest-Fryslân en wat de komende tijd op de planning staat rondom dit onderwerp. Let op, deze startnotitie omschrijft alleen het proces. De inhoud moet uit dit proces volgen. Inleiding Men spreekt over inwonersparticipatie wanneer de gemeente het initiatief neemt om (groepen van) inwoners en / of ondernemers te betrekken bij de voorbereiding, uitvoering of evaluatie van beleid.1 Voorbeelden hiervan zijn een burgerberaad, burgertop, burgerbegroting, adviesraden en (tijdelijke) werkgroepen van inwoners rondom nieuwe beleidsplannen. Het gaat hierbij nadrukkelijk niet om het informeren van (groepen van) inwoners en / of ondernemers. Er moet altijd sprake zijn van de kans om invloed uit te oefenen. Wanneer (groepen van) inwoners en / of ondernemers de gemeente nodig hebben bij het realiseren van eigen plannen, spreekt men van overheidsparticipatie. Hoewel beide begrippen nauw op elkaar aansluiten, gaat deze startnotitie voornamelijk over het onderwerp inwonersparticipatie.

Het doel van inwonersparticipatie is om de meedenkkracht en expertise van burgers te gebruiken om beter beleid en betere plannen te maken en tot draagvlak te komen voor beslissingen.2 Met participatie sluit het beleid beter aan bij de mensen om wie het gaat. In deze startnotitie staat het begrip ‘uitdaagrecht’, ook wel bekend als: The Right to Challenge. Het uitdaagrecht geeft (groepen van) inwoners de kans om taken van de gemeente (mede) uit te voeren. Voorbeelden hiervan zijn groenonderhoud in de eigen wijk of het overnemen en beheren van een sporthal of zwembad. Bestuurlijk kader en juridische grondslag Het begrip inwonersparticipatie is niet nieuw. Sterker nog, inwonersparticipatie behoort tot de kerntaken van de gemeenteraad en de gemeentelijke organisatie. Wat wel nieuw is, is dat er wet- en regelgeving voor moet worden opgesteld. De gemeente Súdwest-Fryslân heeft een inspraakverordening. Hierin staat dat de gemeente inwoners moet betrekken bij de totstandkoming van beleid. Per 1 januari 2025 is de wet ‘versterking participatie op decentraal niveau’ aangenomen, die gemeenten verplicht om vóór 1 januari 2027 de inspraakverordening te vervangen voor een participatieverordening. Hierin komen regels te staan over hoe men inwoners betrekt bij de voorbereiding, uitvoering en evaluatie van beleid.

Ook het uitdaagrecht (The Right to Challenge) moet een plek in deze verordening krijgen. Waarom heeft de wetgever besloten dat wet- en regelgeving rondom dit onderwerp belangrijk is? De VNG3 zegt hierover het volgende:

Het doel is om participatie van inwoners en maatschappelijke partijen te bevorderen. De wetgever vindt het belangrijk dat inwoners invloed kunnen uitoefenen op beslissingen die hen aangaan. Met hun ideeën en kennis kunnen zij ervoor zorgen dat besluiten van de gemeente beter aansluiten bij hun behoeften. Participatie is onderdeel van een sterke en levendige democratie.

Memorie van toelichting bij wetsvoorstel versterking participatie op decentraal niveau, 2022. Saskia Buitelaar: ‘Tien jaar participatiesamenleving’, platform 31, 28 september 2023. 3 Ledenbrief bij model participatieverordening: VNG, 19 december 2024.

1 2

De huidige samenleving staat voor flinke uitdagingen. Mis- en desinformatie spelen een dagelijkse rol in alle informatie die we tot ons nemen. Besluiten van de overheid worden niet zomaar meer geaccepteerd en tegelijkertijd staan we voor enorme maatschappelijke uitdagingen die vragen om actie. Het is daarom belangrijk om meer als gemeenschap samen te werken en inwoners goed te betrekken bij de besluiten die hen aangaan. Het helpt om daarbij regels op te stellen die aangeven op welke manier de organisatie daarmee omgaat en op welke samenwerking inwoners mogen rekenen. Financiën en capaciteit Per september 2024 bestaat de functie ‘beleidsadviseur inwonersparticipatie’. Deze wordt voor 28 uur per week ingevuld. De adviseur is o.a. verantwoordelijk voor het opleveren van de participatieverordening. Daarnaast werkt de adviseur nauw samen met collega’s van verschillende vakafdelingen en is voorzitter van de ontwikkelgroep inwonersparticipatie waar collega’s aan deelnemen die al geruime tijd met inwonersparticipatie bezig zijn. Uit gesprekken met collega’s in de organisatie blijkt al dat er vooral behoefte is aan praktische advisering bij grote projecten. Het is daarom de bedoeling om dit onderwerp zo pragmatisch mogelijk op te pakken zodat er meer ruimte over blijft om aan de slag te gaan in lopende projecten. Aan de functie is geen uitvoeringskrediet gekoppeld.

Aan het maken van het visiedocument en het publiceren van de verordening zitten geen additionele kosten. Dit zit het voornamelijk in de uren van alle betrokkenen. Uiteindelijk kost het participeren met inwoners wel geld. Op dit moment wordt er veel gebruik gemaakt van ingehuurde expertise, dagvoorzitters en begeleiders. Ook kun je denken aan kosten van bv. zaalhuur of andere kosten om inwoners goed te kunnen bereiken. Deze kosten worden vooralsnog van de teambudgetten betaald. Dit leidt niet tot onregelmatigheden of problemen. Tijdens de visievorming, maar met name op het moment van de uitvoeringsnota, gaan we onderzoeken of dit op een andere manier geregeld moet worden. Zo zouden we medewerkers kunnen gaan opleiden om daarmee de kosten van ingehuurde expertise te drukken. Planning en vervolgproces Per 1 januari 2027 moet de participatieverordening Súdwest-Fryslân van kracht zijn. Hierbij wordt ook een bondig visiedocument opgeleverd, die antwoord moet geven op de vraag ‘Wat wil SúdwestFryslân met inwonersparticipatie?’. Dit is de basis voor de verordening. Na publicatie van de verordening zal ook een uitvoeringsnota worden gemaakt. Hierin worden de stappen omschreven die Súdwest-Fryslân de komende jaren gaat maken om de kwaliteit van inwonersparticipatie te verhogen.

Het is belangrijk om op te merken dat inwonersparticipatie geen papieren kwestie is, of een kwestie van het maken van de juiste toolbox met werkvormen. Het is bovenal een onderwerp van sociale interactie, waar emotie, verbinding en soms ook een gevoel van ongemak bij komt kijken. Het is belangrijk om hier open voor te staan en ons te realiseren dat sociale interactie zich niet makkelijk laat regisseren. Daarom zal het verbeteren van de participatiekwaliteit de komende tijd met vallen en opstaan te maken hebben. En tegelijkertijd maakt dit het onderwerp juist zo ontzettend interessant om mee aan de slag te gaan als organisatie en bestuur. Het betrekken van inwoners bij beleidsvorming is een kerntaak van de gemeente en daarom vraagt dit onderwerp best wat van ons. Dat is te zien in onderstaande planning. De VNG schrijft in de ledenbrief hierover het volgende: De VNG merkt op dat de invoering van een nieuwe participatieverordening wel iets van gemeenten vraagt. De verordening moet passen bij de cultuur en werkwijze van de gemeente en de behoeften van inwoners. Om te komen tot een participatieverordening zal dus in eerste plaats een gesprek gevoerd moeten worden over wat de wensen en behoeften zijn, maar ook over welke veranderingen dit met zich meebrengt. Bijvoorbeeld voor de ambtelijke capaciteit, maar ook voor houding en gedrag.

Participatie De komende tijd gaan we aan de slag met de vragen: Wat wil de gemeente Súdwest-Fryslân met inwonersparticipatie? Wat zijn onze ervaringen tot nu toe? Wat heeft de organisatie nodig om hiermee aan de slag te gaan? En, wat vinden de inwoners ervan? Hieronder staat omschreven hoe we deze verschillende vragen de komende tijd gaan onderzoeken. Een uitgebreide, schematische weergave van de planning per kwartaal staat in de bijlage. Inwoners Wettelijk verplichte adviesraden Súdwest-Fryslân kent wettelijk verplichte adviesraden. Dit zijn groepen van inwoners die vanuit hun ervaringen de gemeente adviseren op het maken van beleid. De komende tijd gaan we deze groepen spreken en vragen naar hun ervaringen. Ervaren zij dat ze invloed hebben op de keuzes die de gemeente maakt? Zijn er voorbeelden te noemen van de ideeën die de gemeente ook daadwerkelijk heeft uitgevoerd? Hebben de raden tips voor ons die we mee moeten nemen in het maken van de participatieverordening? Individuele inwoners Vanwege de capaciteit op dit onderwerp, is het niet realistisch om een grote groep individuele inwoners persoonlijk te spreken over inwonersparticipatie. Een vragenlijst kan daarin uitkomst bieden, echter liggen er al twee prachtige onderzoeken met hele bruikbare tips die tot op de dag van vandaag relevant zijn.

Het gaat dan over de ‘Quick Scan’ Súdwest-Fryslân (zie bijlage) van de VNG en het rapport ‘Burgerinitiatieven in Súdwest-Fryslân’ van de rekenkamer: https://pdc.sudwestfryslan.nl/wp-content/uploads/2020/07/Onderzoek-Burgerinitiatieven-inS%C3%BAdwest-Frysl%C3%A2n.pdf Daarnaast zijn de afgelopen tijd interessante onderzoeken gepubliceerd die gemeenten handvaten geven op het gebied van inwonersparticipatie. Want net als Súdwest-Fryslân staan ook andere gemeenten voor de taak om een verordening op te stellen. Dat maakt dat het onderwerp bij onderzoekers erg leeft. Continu in gesprek Inwonersparticipatie stopt niet op het moment dat de verordening is vastgesteld. Je zou kunnen zeggen dat het proces van leren, experimenten en aanpassen dan pas begint. Daarom gaan we de komende tijd zoveel mogelijk in gesprek met inwoners die meedoen aan participatiebijeenkomsten. Hoe ervaren zij dit? Wat zijn de verwachtingen van wat de gemeente gaat doen met hun ideeën? In de uitvoeringsnota maken we een plan hoe we evaluatie van onze participatiebijeenkomsten een vaste plek in onze manier van werken geven. Gaandeweg het proces houden we onze ogen open voor kansen om persoonlijk met inwoners te spreken. Het kan dus zijn dat er bij de oplevering van het visiedocument en de verordening uiteindelijk met meer mensen is gesproken dan hierboven is aangegeven.

Gemeenteraad De gemeenteraad stelt de verordening vast en krijgt een rol in de controlerende functie van de participatieplannen die de organisatie hen voorlegt. Daarom is het belangrijk dat de gemeenteraad goed op de hoogte is van dit onderwerp. Dit realiseren we door een actieve rol in te nemen in de raadswerkgroep ‘Versterken Lokale Democratie’ en door een raadsbijeenkomst op 2 juli 2025. Tijdens die bijeenkomst onderzoeken we samen hoe we de verordening laten passen bij de identiteit van Súdwest-Fryslân. Daarnaast houden we in de gaten of er participatiemomenten in de gemeente zijn waar raadsleden als toehoorder bij kunnen worden uitgenodigd via griffienet. College Het onderwerp wordt met regelmaat besproken met de portefeuillehouder vernieuwing lokale democratie. Daarnaast is er een bestuurlijke verkenning ingepland op dinsdag 20 mei om te spreken over het ambitieniveau van de gemeente rondom inwonersparticipatie.

Organisatie Zoals de VNG aangaf, is inwonersparticipatie iets wat moet passen bij de cultuur en organisatie van een gemeente. Ten tijde van het voorleggen van deze startnotitie zijn er al meerdere gesprekken in de organisatie gevoerd over de ervaringen met inwonersparticipatie en het uitdaagrecht. In deze ‘tour-langs-de-teams’ stellen het college vragen over wat de organisatie nodig heeft om participatie op een goede manier aan te pakken. Vervolgens bespreekt het college deze uitkomsten met de directie om samen te kijken wat voor de organisatie wel goed werkt, wat knelpunten zijn en wat hiervoor mogelijke oplossingen kunnen zijn. Ook staat het ambitieniveau op de agenda. Hoe hoog willen het college dit onderwerp insteken en is dit haalbaar? De visie, missie en kernwaarden uit ons organisatieplan zijn hierbij de rode draad.

Risico’s Inwonersparticipatie wordt vaak in verband gebracht met het herstel van vertrouwen in de democratie. Uit onderzoek van de Open Universiteit in opdracht van de provincie Zuid-Holland concludeert onderzoeker Saskia Bisschops dat inwonersparticipatie juist een afbreukrisico kent. Geef je de participatie niet goed vorm en leg je uitkomsten die inwoners aandragen naast je neer? Dan is het afbreukrisico van participatie groter dan de positieve invloed. Vertrouwen komt te voet en gaat te paard. Daarom is het extra belangrijk om de kwaliteit van inwonersparticipatie in onze gemeente onder de loep te nemen en afspraken met elkaar te maken hoe we de meedenkkracht en expertise van inwoners een plek geven in onze besluiten. De verordening gaat hier uitkomst in bieden.