Bijlage 1 - Position Paper Omgevingsvisie Súdwest-Fryslân

Position paper Omgevingsvisie Het verhaal van Súdwest-Fryslân Sturen op transities

Position Paper Omgevingsvisie Súdwest-Fryslân

November 2025

Inhoudsopgave Inleiding............................................................................................................ 3 In de toekomst kijken we met trots terug.............................................................. 4 1. Gezond, biodivers, en volhoudbaar agrarisch cultuur- ennatuurlandschap...............7 Toekomstbeeld voor volgende generaties............................................................ 7 Opgaven......................................................................................................... 8 Mogelijke oplossingsrichtingen..........................................................................11 2. Toekomstbestendige bedrijven en netwerken van economie, energie enmobiliteit .14 Toekomstbeeld voor volgende generaties...........................................................14 Opgaven........................................................................................................15 Mogelijke oplossingsrichtingen..........................................................................19 3. Gelukkige inwoners in veerkrachtige en verbonden stads-en dorpsnetwerken...... 22 Toekomstbeeld voor volgende generaties.......................................................... 22 Opgaven.......................................................................................................

23 Mogelijke oplossingsrichtingen......................................................................... 28 De toekomst als resultaat van keuzes vóór 2030 .................................................. 30 Uitnodiging aan bestuurders............................................................................... 32

2

Position Paper Omgevingsvisie Súdwest-Fryslân

November 2025

Inleiding De gemeente Súdwest-Fryslân staat, net als andere gemeenten in Nederland, voor grote ruimtelijke opgaven. Deze opgaven vragen om het maken van keuzes in het ruimtelijke domein, die uiteindelijk moeten landen in een herijking van de omgevingsvisie 1.0. In 2021 stelde de raad de Omgevingsvisie 1.0 vast, tot stand gekomen via een breed participatieproces met de mienskip en stakeholders. De visie kende vijf hoofdthema's gezondheid en veiligheid, kernwaarden van landschap en erfgoed, vitale kernen, een aantrekkelijk buitengebied en duurzaamheid/klimaatadaptatie - gekoppeld aan de Sustainable Development Goals. Sindsdien zijn nieuwe en ingrijpende opgaven ontstaan die nog niet of beperkt aan bod komen, zoals opgaven in het watersysteem, de ruimtelijke vertaling van de woningbouwopgave, bereikbaarheid van voorzieningen, de veranderingen in het veenweidegebied en ruimte voor energiesystemen. Daarom is herijking nodig, zodat de omgevingsvisie opnieuw richting en samenhang kan bieden. Het maken van keuzes en het stellen van grenzen is daarbij noodzakelijk om ruimte te creëren voor ontwikkelingen, perspectief te bieden en te beschermen wat waardevol is en behouden moet blijven. Súdwest-Fryslân sluit op deze manier aan bij de landelijke tendens om omgevingsvisies sneller en vaker te actualiseren.

De herijking stelt de bestaande hoofdthema's niet ter discussie, maar richt zich op de nieuwe vragen die nu voorliggen en hoe deze kunnen worden vertaald naar een toekomstgerichte koers. Dit position paper geldt hierbij als vertrekpunt. Het benoemt de waarden die voor Súdwest-Fryslân centraal staan - landschap, kernen, water, cultuurhistorie en mienskip - maar richt zich ook op de vele opgaven die op ons afkomen. De position paper wil niet alleen informeren, maar vooral inspireren en het gesprek openen met college en raad (en daarna ook breder): welke keuzes willen we maken, en wat willen we nalaten voor de volgende generaties? De position paper geeft richting aan de contouren van de herijking. Om tot die schets te komen schrijven we 'het verhaal van Súdwest-Fryslân' deels vanuit de toekomst. Als we in de toekomst trots terug willen kijken, moeten we vandaag al handelen alsof die toekomst werkelijkheid is. Dat betekent dat we niet langer redeneren vanuit de beperkingen van nu, maar werken en kiezen vanuit het perspectief van de toekomst die we willen bereiken voor nieuwe generaties. De toekomstbeelden uit dit paper (zie kaders) zijn daarmee mogelijke handelingsperspectieven voor de keuzes die we moeten gaan maken in de herijking van de omgevingsvisie Súdwest-Fryslân. Ook demografische trends en ontwikkelingen vormen een basis waarop uiteindelijk keuzes gemaakt moeten worden.

Bij het proces van de herijking van de omgevingsvisie nemen we deze daarom mee. We kijken naar hoe de gemeente er uit ziet door de ogen van toekomstige generaties. Wat is ons toekomstbeeld? Welke keuzes moeten we dan nu maken om dat te kunnen realiseren? En hoeveel laten we ons daarbij leiden door verwachtingen in het nu? Aan de hand van het toekomstbeeld schetsen we de opgaven en welke vragen we daarbij moeten beantwoorden. We onderkennen dat niet iedereen hetzelfde toekomstbeeld hoeft te hebben. Want tussen het toekomstbeeld en de daadwerkelijke realisatie kunnen (zoals wordt gezegd) wetten en bezwaren staan. Het doel van dit document is met name om te inspireren. Het vormt een basis voor het voeren van het gesprek. Het bundelt vragen waar in de herijking van de omgevingsvisie een antwoord op moet worden gevonden. Na de gemeentelijke verkiezingen (maart 2026) kan het proces starten om te komen tot een herijking van de omgevingsvisie. Deze position paper geldt dan als vertrekpunt.

3

Position Paper Omgevingsvisie Súdwest-Fryslân

November 2025

In de toekomst kijken we met trots terug In de toekomst is Súdwest-Fryslân een gebied dat tijdig en daadkrachtig heeft geanticipeerd op de grote transities van onze tijd. Landbouw, energie, mobiliteit, economie zijn vernieuwd met oog voor een duurzame toekomst. In onze manier van sámenleven hebben we nieuwe vormen van verbondenheid en solidariteit gevonden, waardoor een veerkrachtige gemeenschap is ontstaan. Iedereen kan meedoen bleek een tijdloze waarde te zijn. Bij het aangaan van deze opgaven hebben wij steeds onze kernwaarden - landschap, kernen, water, cultuurhistorie en mienskip - gebruikt. Zo zijn de grote dilemma's niet verlammend geweest, maar juist omgezet in gezamenlijke actie. Het resultaat: Toekomstbestendige, welvarende en verbonden steden en dorpen, in een gezond water- en agrarisch landschap van wereldklasse, voor nu en toekomstige generaties. Een regio met voorbeeldfunctie in Nederland en Europa (Fig. 1). Brede welvaart in een gezond en waterrijk Súdwest-Fryslân De keuzes die we maakten, waren steeds gericht op het streven naar een brede welvaart en gezonde samenleving in waterrijk Súdwest-Fryslân. Brede welvaart kreeg in Súdwest-Fryslân een eigen gezicht. Niet geld of groei stond centraal, maar de twee pijlers die ons gelukkig maken: leefbaarheid en omgevingskwaliteit. Zij gaven waarde aan ons dagelijks bestaan en maakten ons als regio sterker.

Niet een hoog inkomen, maar de kwaliteit van de ruimte, het water, het landschap, het wonen, werken en een sterk sociaal netwerk door mogelijkheden om elkaar te ontmoeten maakte ons sterker dan andere regio's. Gezondheid zagen we daarbij niet alleen als de afwezigheid van ziekte, maar als het geheel van een veilige en vitale leefomgeving, waarin preventie, positieve gezondheid en goede zorg hand in hand gaan. Verbinden van de opgaven De grote opgaven konden we niet los van elkaar zien. We zagen dat niet alles overal kon en onze kracht lag dan ook in het verbinden van de opgaven waarin we streven naar een biodivers en volhoudbaar agrarisch cultuur- en natuurlandschap; toekomstbestendige netwerken van energie, economie en mobiliteit; en gelukkige inwoners in veerkrachtige en verbonden stads- en dorpsnetwerken. Het is precies in die overlap dat onze identiteit zichtbaar werd en dat we oplossingen vonden die meerdere waarden tegelijk dienen. Zo groeide Súdwest-Fryslân uit tot een gezonde, verbonden en leefbare gemeente met brede welvaart als uitgangspunt. Water en bodem vormen de basis: de kust is veilig en aantrekkelijk, de kleigronden leveren gezond voedsel in samenhang met natuur en biodiversiteit en het veenweidegebied fungeert als 'spons' voor het watersysteem in Noord-Nederland.

De stedelijke zone Sneek-Bolsward-IJIst, als onderdeel van het Fries Stedelijk Netwerk, is samen met de regiokernen in de gemeente, de motor van de regionale ontwikkeling als onderdeel van een dynamisch Noord-Nederland. De dorpen bleven vitaal en leefbaar. Samenwerking, slimme verbindingen en bereikbaarheid leidden tot'borrowed size': complementaire kernen die voorzieningen delen én gebruik hebben gemaakt van hun unieke kwaliteit. De economie is toekomstbestendig, circulair en fossielvrij, met bedrijventerreinen als plekken voor energie, agrofood, maritiem en maakindustrie voor biobased bouwen. Energie wordt zoveel mogelijk lokaal en collectief opgewekt en verdeeld, met minimale zichtbaarheid en in samenhang met bedrijvigheid, groen en water. Zo dragen de economie en energietransitie samen bij aan ruimtelijke kwaliteit.

4

Position Paper Omgevingsvisie Súdwest-Fryslân

November 2025

Van toekomstbeeld naar realisatie Het toekomstbeeld voor volgende generaties schetst een waterrijk Súdwest-Fryslân met een hoge brede welvaart. Het is een regio van kwaliteit, waar landschap, leefbaarheid en mienskip centraal staan. Groei en vernieuwing zijn welkom, zolang ze bijdragen aan brede welvaart, mienskip en het landschap van wereldklasse. Deze waarden vormen de overkoepelende principes. De brede welvaart is en blijft ons kompas. De brede welvaart operationaliseren we door middel van leefbaarheid, omgevingskwaliteit en gezondheid. Samen vormen deze principes onze koers voor een 'gezond en waterrijk SúdwestFryslân'. Een waterrijk Súdwest-Fryslân is een belangrijk onderdeel van onze identiteit: het landschap, de dorpen, steden en de cultuur zijn historisch verweven met water. Water bepaalt het karakter van de leefomgeving (landschap, recreatie, economie) en verbindt mensen via vaart, toerisme en cultuurhistorie (Skûtsjesilen, Elfsteden, havensteden). Een waterrijk Súdwest-Fryslân betekent in de toekomst: een regio die haar identiteit niet alleen koestert, maar strategisch inzet voor klimaatbestendigheid, leefkwaliteit en economische vitaliteit. Waterstructuren vormen het fundament van de ruimtelijke

5

Position Paper Omgevingsvisie Súdwest-Fryslân

November 2025

inrichting. Waterkwaliteit, biodiversiteit en natuurlijke dynamiek vormen één systeem. Water vormt de basis van de regionale economie: toerisme, de maritieme sector, toegepaste watertechnologie, duurzame landbouw. Water fungeert als sturend principe in beleid en investeringen — verbindend tussen domeinen zoals landbouw, wonen, economie, energie, mobiliteit en natuur. Deze overkoepelende principes werken integraal door in drie samenhangende perspectieven. Deze zijn gebaseerd op de lagenbenadering, die ook door het rijk en provincie wordt gehanteerd1. Zij bieden richting om de juiste keuzes te maken, houvast om ruimtelijke dilemma's te overbruggen en ruimte om de unieke kwaliteiten van Súdwest-Fryslân te benutten. Het betreft de volgende drie perspectieven: 1.

2.

3.

Biodivers en volhoudbaar agrarisch cultuur- en natuurlandschap: we hebben ingezet op bodem en water als basis, circulaire landbouw, biodiversiteit en natuurversterking. Toekomstbestendige bedrijven en netwerken van economie, energie en mobiliteit: we hebben gekozen voor een circulaire economie, slimme mobiliteit, fossielvrije brandstof en het slim bundelen van netwerken en systemen. Gelukkige inwoners in veerkrachtige en verbonden stads- en dorpsnetwerken: we hebben ingezet op een gezonde leefomgeving en versterking van de mienskip. Voorzieningen zijn sneller bereikbaar. De kernen zijn vitaal, met duurzame woningen voor iedereen. Er is ruimte voor ontmoeting, rust en reuring naar keuze. We kijken naar elkaar om en zorgen dat iedereen mee kan doen.

Veel keuzes die we hebben gemaakt hebben effect op de hele gemeente. Daarnaast zijn er keuzes die een meer gebiedsspecifieke invulling krijgen. Bij alle keuzes was het doel de unieke kernwaarden te versterken, die de gemeente haar kenmerkende onderscheidende karakter geeft (Fig. 2).

Biodivers en volhoudbaar agrarisch cultuur- 8t natuurlandschap

Fig. 2 Brede welvaart in een gezond 8i waterrijk Súdwest-Fryslân

1 De ruimtelijke ordeningsbrief van het Rijk, uitgebracht in 2022 benadrukt de noodzaak van een hernieuwde overheidsregie op de ruimtelijke ordening en geeft een ruimtelijke analyse geclusterd langs 3 inhoudelijke perspectieven. In de contourenschets omgevingsvisie Fryslân neemt de provincie deze lijnen over.

6

Position Paper Omgevingsvisie Súdwest-Fryslân

November 2025

1. Gezond, biodivers, en volhoudbaar agrarisch cultuuren natuurlandschap Toekomstbeeld voor volgende generaties In de toekomst is Súdwest-Fryslân een herkenbaar en gezond cultuurlandschap waarin landbouw, natuur en waterbeheer elkaar versterken. We hebben de transitie van het landelijk gebied niet als verlies, maar als kans gezien. Onze boerenbedrijven zijn vernieuwers geworden. Ze zijn veelzijdig en produceren volgens kringloopprincipes en zetten in op de vijf F's - gezond voedsel (Food), duurzame diervoeding (Feed), biobased grondstoffen en vezels (Fiber), hernieuwbare energie en biobrandstoffen (Fuel) en recreatie (Fun). Daarbij is rekening gehouden met een zesde F: Finance. Het zijn levensvatbare bedrijven gebleven waar families soms generaties lang ondernemen. Zo dragen zij niet alleen bij aan het voeden van de samenleving, maar ook aan een circulaire economie, een biodiverse regio en een klimaatbestendig landschap. Voldoende schoon water was hiervoor een belangrijke randvoorwaarde. Daarom hebben we gewerkt aan landschappelijk systeemherstel door water en bodem weer leidend te laten zijn in onze keuzes voor ruimtelijke inrichting. Daardoor is het gezond leven in Súdwest-Fryslân, niet alleen voor de mens, maar ook juist voor de flora en fauna.

In en rondom onze Natura2000 gebieden zijn de natuurwaarden verbeterd, mede dankzij het benutten van koppelkansen met de landbouw, de watersector en de recreatie. De bosopgave heeft invulling gekregen rondom Natura2000 gebieden middels natte teelt. Ook heeft ze invulling gekregen binnen multifunctionele stads-en dorpsranden en groene bedrijven- en energieterreinen (klimaatparken) met bos en parkgroen. Dit zonder een bedreiging te vormen voor de weidevogelpopulatie en het open agrarische landschap. De gemeente heeft de status van internationale weidevogelregio waargemaakt. Doordat we water en bodem sturend hebben laten zijn in hoe we naar de ruimte kijken zijn er 3 gebieden te onderscheiden met specifieke kenmerken en hun eigen ontwikkeling (Fig. 3). Op de klei is de landbouw veerkrachtig en innovatief geworden. Met gezonde voedselproductie en nieuwe vormen van vezelteelt en biobased bouwmaterialen blijven zij een belangrijke bijdrage leveren aan de economie. Door passende verdienmodellen bleef er sprake van een diverse mix van agrarische bedrijven. Melkveebedrijven konden zich hier, anders dan in andere gebieden van Nederland, handhaven, hoewel stapsgewijs veranderingen plaatsvonden. De agrosector kon zich hierop aanpassen. In het veengebied hebben we samen met het gebied soms moeilijke maar noodzakelijke keuzes gemaakt.

Water en bodem werden hier noodgedwongen meer leidend: we verhoogden peilen, creëerden ruimte voor waterberging en introduceerden natte teelten. We hebben waar mogelijk veen behouden en zo C02 vastgehouden. Het veenweidegebied kon weer in toenemende mate fungeren als 'spons' voor het watersysteem in Noord-Nederland en vormt daarmee een sleutel voor het tegengaan van droogte op het zand en verzilting op de klei. Op gepaste wijze bleef landbouw ook in het veengebied mogelijk en dit leverde ook een bijdrage aan het vastleggen van C02 in de veenbodem. Het wegvallen van landbouwareaal droeg bij aan de nationale stikstofreductie. Door ruimte te maken voor waterberging en natuurherstel is een rijker en biodivers waterlandschap ontstaan, die een status van Nationaal Park zou kunnen verdienen. Dit heeft, net als in het Lake District in Groot-Brittannië, geleid tot onverwachte businessmodellen, waarin natuur, (vrijetijds-)economie en governance elkaar versterken.

7

Position Paper Omgevingsvisie Súdwest-Fryslân

November 2025

Langs de IJsselmeerkust hebben we natuur, cultureel erfgoed, recreatie en landbouw met elkaar verbonden. De kustzone groeide uit tot een robuuste overgangszone tussen land en water, waar dijken, dorpen en havensteden bescherming en identiteit bieden. We bewaakten daarbij steeds de balans tussen rust en reuring, zodat ruimte voor stilte en natuur hand in hand gaat met ruimte voor recreatie en levendigheid. Het Dsselmeer fungeerde als nationale zoetwaterbuffer, maar tegelijk ook als energiebron en trekpleister voor toerisme en recreatie. Zo is een volhoudbaar agrarisch cultuur- en natuurlandschap ontstaan dat internationaal wordt erkend als voorbeeld van hoe economie, ecologie en identiteit elkaar versterken en samen brede welvaart scheppen.

Súdwest-Fryslân

Zoetwateropgaven Intensiveren landbouw Balans tussen rust en reuring

Overgangszone

Veengebied

Overgangszone

Zandgronden

»

Water bufferen

»

Vernatten

*

Water vasthouden

*

Zoetwateraanvoer en

»

Weidevogelbeheer

*

Water vasthouden en tegendruk

*

Robuuste overgang

»

Extensiveren landbouw

*

Extensieve landbouw en

verzilting, droogte zand *

Omschakeling landbouw, natuur, in

* *

Behoud veen Tegengaan C02 uitstoot

landbouw - natuur *

balans met recreatie en weidevogels

waterberging *

buffering

Recreatie, biodiversiteit en

natuurontwikkeling *

Recreatie en biodiversiteit

Balans rust - reuring

Fig. 3 Schematische doorsnede klei, veen, zandgronden

Opgaven Robuust en schoon watersysteem Door klimaatveranderingen nemen perioden van droogte en extreme neerslag toe. Het klimaat adaptief inrichten van het landschap en de openbare ruimte, maar ook het langer vasthouden van water, zijn inrichtingsopgaven die helpen anticiperen op deze ontwikkeling. Zoet water wordt schaarser en het Usselmeer speelt een belangrijke rol in het verdelingsvraagstuk van zoet water in Noord-Nederland. Meer peilfluctuaties in het Ijsselmeer heeft invloed op economische functies in het gebied als het gaat om de maritieme sector en toerisme en recreatie. In het veengebied ligt een opgave om bodemdaling en veenoxidatie tegen te gaan. Daarvoor is vernatten noodzakelijk. Dit biedt kansen om het veengebied in te zetten als gebied waar zoet water langer vastgehouden kan worden. Meer extreme neerslag vraagt met name in het stedelijk gebied om meer groen en ruimte voor water. Ook op het gebied van waterkwaliteit ligt er een grote opgave. Nederland moet in 2027 voldoen aan Europese richtlijnen voor waterkwaliteit. De landbouwtransitie en de transitie naar circulaire economie kan hieraan bijdragen. Daarnaast is de inrichting van het landschap van belang door het versterken van het natuurlijk zuiverend vermogen van het water door bijvoorbeeld de aanleg van natuurvriendelijke oevers.

Het vraagt meerdere systeemveranderingen die tijd en geld vragen om tot een stapsgewijze aanpak te komen. Het IJsselmeer, de vaarten, slootjes en de meren zijn identiteitsdragers van het landschap: schoon, toegankelijk en fundamenteel voor de natuurwaarden en beleving. De

8

Position Paper Omgevingsvisie Súdwest-Fryslân

November 2025

wens is om het zo kenmerkende open karakter van het landschap te behouden. Veranderingen toetsen we daarom steeds aan de cultuurhistorische waarden van het landschap, de waterstructuren en de kernen. We houden ook rekening met de sociaaleconomische impact en het mogelijke verandertempo waarbinnen transitiestappen zijn te maken (of mogelijk worden gemaakt). Vraagstukken » Waterbeschikbaarheid: door klimaatverandering ontstaan er steeds vaker langere periodes van droogte. Hoe zorgen we ervoor dat er ook dan voldoende water beschikbaar blijft? » Wateroverlast: tegelijkertijd zorgt klimaatverandering voor een stijging van de zeespiegel en periodes met meer extreme regenval. Hoe zorgen we ervoor dat we droge voeten houden en het land beschermen tegen overstromingen en wateroverlast? » Waterkwaliteit: de waterkwaliteit voldoet niet aan de normen. Hoe zorgen we ervoor dat we de kwaliteit van water verbeteren zodat het ook in de toekomst geschikt blijft voor toepassingen zoals drinkwaterproductie? » Effect flexibel peil Ijsselmeer: het effect van een flexibel peil van het IJsselmeer draagt bij aan zoetwaterbeschikbaarheid maar heeft effect op economische sectoren zoals de maritieme sector en recreatie en toerisme.

Hoe gaan we om met deze effecten? Zijn er ruimtelijke oplossingen denkbaar en haalbaar of zijn keuzes nodig? Circulair systeem van landbouw en natuur met gezonde bodem Het landelijk gebied in Nederland heeft te maken met een divers pakket aan opgaven, die ook op elkaar inwerken. De stikstofproblematiek is gekoppeld aan de natuuropgaaf, de hoeveelheid mest is gekoppeld aan de grond- en waterkwaliteit, die vervolgens ook inwerkt op aspecten als biodiversiteit en natuurwaarden. Reductie van broeikasgassen binnen de landbouw hebben een aanvullend effect. Het roept vragen op hoe de agrarische sector zich kan ontwikkelen en wat dit betekent voor de sociaaleconomische structuur van het platteland. Ook in Súdwest-Fryslân willen we kijken hoe de te behalen doelen zich verhouden tot een toekomstbestendige landbouw. Hoe kunnen landbouw en natuur naast elkaar bestaan en een gezonde wederkerige relatie aangaan? Een circulaire landbouwpraktijk met gezonde landbouwgrond vormen hier de sleutel tot een meer natuurlijk samengaan van landbouw en natuurwaarden. Een toename van agrarisch natuurbeheer kan voor een minder harde scheiding tussen landbouw en natuur zorgen, waardoor stapsgewijs overgangszones kunnen ontstaan. Sturing vanuit het Rijk zal van invloed zijn op deze problematiek.

Als we bodem en water, net als vroeger, leidend laten zijn in de keuzes die we maken in de ruimtelijke inrichting dan zijn er in Súdwest-Fryslân 3 gebieden met specifieke kenmerken te onderscheiden. Het kleigebied leent zich voor toekomstbestendige landbouw die in samenhang met een meer bedrijfsgerichte emissiereductie vorm kan krijgen. De beschikbaarheid van zoet water is hierbij doorslaggevend: door slim gebruik van het IJsselmeer, tegendruk vanuit het veengebied, hogere slootpeilen en extra berging in polders kunnen we verzilting voorkomen en productiviteit behouden. Door een goede samenwerking tussen boeren en organisaties voor natuur en waterbeheer kunnen businessmodellen ontstaan waar biodiversiteit en opbrengsten elkaar versterken. Samen met de sector zoeken we naar mogelijkheden om het veengebied te vernatten waarbij de landbouw zich daar stapsgewijs op kan aanpassen. Op gepaste wijze zal er ruimte blijven voor landbouw. Deels nog met melkveebedrijven, maar ook in samenhang met nieuwe verdienmodellen met extensieve wijze van landbewerking Het veenweidegebied groeit uit tot de spil van een toekomstbestendig robuust watersysteem: hier koppelen we de strijd tegen droogte (zoetwaterbeschikbaarheid) en verzilting aan nieuwe verdienmodellen, natte teelten en natuurontwikkeling. Wat een kwetsbaar gebied leek te worden, wordt zo

9

Position Paper Omgevingsvisie Súdwest-Fryslân

November 2025

een motor voor vernieuwing met aangepaste vormen van landbouw. De ruimte langs het Ijsselmeer heeft de potentie zich verder te ontwikkelen als een krachtige kustzone: een robuuste overgangszone tussen land en water, waar het Ijsselmeer fungeert als nationale zoetwaterbuffer en tegelijk ruimte biedt voor energie, toerisme, cultuur en natuur, waarbij ook hier landbouw van betekenis blijft. Daarbij moet er steeds oog zijn voor een goede balans tussen de verschillende functies. Zo moet bijvoorbeeld een sterke recreatieve sector passen bij de draagkracht van het gebied als het gaat om de natuuren landschappelijke waarde maar ook bij het draagvlak van inwoners (balans rust en reuring). Vraagstukken * Relatie landbouw en natuur: de huidige vormen van landbouw staan deels op gespannen voet met noodzakelijke emissiereductie (stikstof/broeikasgassen) en zorgen voor verlies aan biodiversiteit en natuurwaarden.

Hoe kunnen landbouw en natuur een wederkerige gezonde en volhoudbare relatie aangaan waarbij ecologische kwaliteit, een toekomstbestendige landbouwpraktijk en een sociaaleconomisch sterk platteland met oog voor cultuurhistorisch landschap samengaan? » Circulaire leefomgeving: hoe kan de ruimtelijke inrichting bijdragen aan een toekomstbestendig circulaire leefomgeving? » Ondersteuning van agrariërs: vernatting van het veengebied heeft consequenties voor het huidige agrarisch gebruik. Hoe komen we stapsgewijs tot veranderingen zodat de landbouwpraktijk zich kan aanpassen en daarbij waar nodig kan worden ondersteund? » Benutten nieuwe kansen: vernatting zoals die met name het veengebied nodig is, biedt ook kansen voor nieuwe natuur, recreatie en nieuwe vormen van landbouw. Hoe zorgen we dat beide elkaar versterken? Hoe zorgen we daarbij voor een sterke recreatieve sector zonder dat die de ruimte te veel belast en dat ten koste gaat van het draagvlak? » Bescherming waarden van het gebied: hoe kan een meer samenhangend geheel aan natuurgebieden en landbouwgebieden met natuurwaarden ontstaan? En is dan ook een zekere bescherming van landbouwgrond in de vorm van een landbouwhoofdstructuur gewenst? » Tegengaan verzilting: het kleigebied heeft te maken met verziltingsproblematiek.

Welke maatregelen in het watersysteem nemen om verzilting tegen te gaan en welke (nieuwe) samenwerkingen zijn hiervoor nodig? Gezond voedsel en toekomstbestendige mix van landbouwbedrijven In Súdwest-Fryslân is er sprake van een brede mix aan landbouwbedrijven. Naast vooral melkveebedrijven zijn er nog een groot aantal andere landbouwbedrijven actief, hoewel met name grondgebonden. Het aantal intensieve veehouderijbedrijven is beperkt. Ook akkerbouw is beperkt, en vooral aan de noordkant actief. Melkveebedrijven zijn ook overwegend grondgebonden. Daardoor is in Fryslân op klei- en veengronden sprake van een overwegend goede waterkwaliteit. Wel heeft de huidige landbouw zoals eerder aangegeven een negatieve invloed op de leefomgeving vanwege emissiedruk waardoor ook verlies aan natuurwaarden optreedt en de waterkwaliteit onder druk staat. Veranderingen zijn noodzakelijk. Het vraagt om een gezamenlijke strategie met de agrarische sector om te komen tot toekomstbestendige agrarische bedrijven. Het zal daarbij gaan om een mix van verschillende bedrijven, waarbij binnen de gemeente ook een differentiatie per gebied mogelijk kan zijn. Aspecten als gezond voedsel en voedselzekerheid spelen hier een belangrijke rol. Hier kunnen meer lokale/regionale duurzame circulaire voedselketens aan bijdragen.

Mogelijk liggen er voor de boeren van de toekomst ook mogelijkheden in productie van duurzame grondstoffen en productie van energie. Daarnaast speelt het boerenerf een rol in het creëren van recreatiemogelijkheden, woon/zorg concepten en als energiehub. Dit draagt

10

Position Paper Omgevingsvisie Súdwest-Fryslân

November 2025

bij aan nieuwe verdienmodellen. Deze ontwikkelingen hebben invloed op het door de járen heen ontstane cultuur- en natuurlandschap. De opgave is om deze ontwikkelingen vorm te geven met behoud (of zelfs het versterken) van de waarde van het kenmerkende open landschap. De greide (weide) wordt gekenmerkt door de landbouwgronden die veelal geschikt zijn voor de melkveehouderij. De Friese zuivelindustrie ontstond in deze regio en dat zie je terug in het landschap: tussen de weilanden zie je vele vaarten en slootjes waar vroeger de melkbussen per boot over werden vervoerd. De soms kronkelende lijnen herinneren aan de tijd dat de zee vrij spel had in dit gebied: het zijn de voormalige kreken en prielen. Bij voorkeur biedt het huidige kenmerkende landschap inspiratie voor veranderopgaven. Om tot een meer samenhangende aanpak rond voedsel en landbouw te komen is voor een deel van Súdwest-Fryslân onder de titel Bioregio een verkenning gaande naar een landbouw die zich richt op een korte keten, bevorderen van biodiversiteit en bewustwording rond gezond voedsel. Het kan een aanpak zijn die breder in de gemeente de landbouw vernieuwend positioneert. Vraagstukken » Landbouw van de toekomst: we willen de landbouw graag faciliteren in de kansen die er zijn om een toekomstbestendig bedrijf op te bouwen.

Hoe kan er een mix aan landbouwbedrijven van de toekomst ontstaan en hoe kan stapsgewijs tot veranderingen worden gekomen (en worden ondersteund)? Hoe verhouden verschillende landbouwbedrijven zich tot de 5F-en, en welke landbouwmix ontstaat er? En blijft voedselproductie daarbij het leidende uitgangspunt? En hoe zorgen we ervoor dat dit levensvatbare bedrijven blijven met voldoende economisch perspectief (de zesde F van Finance)? * Waardering maatschappelijke diensten agrariërs: hoe wordt waardering en bekostiging van maatschappelijke diensten die boeren leveren (zoals biodiversiteit, waterbeheer en landschapsonderhoud) vormgegeven, zodat dit onderdeel wordt van hun verdienmodel? » Behoud cultuurlandschap: de transitie van de landbouw hebben effect op het land (nieuwe vormen van teelt) en het boerenerf en daarmee op het landschap van het buitengebied. Hoe kunnen we deze transitie vormgeven en tegelijkertijd spreken van een gezond, volhoudbaar en herkenbaar cultuurlandschap?

Mogelijke oplossingsrichtingen Vanuit dit perspectief zijn een aantal mogelijke oplossingsrichtingen denkbaar die een verdere vertaling moeten krijgen in de herijking van de omgevingsvisie: 1. Zonering en differentiatie: duidelijker keuzes maken tussen gebieden voor meer intensievere of extensievere vormen van landbouw (zoals melkveebedrijven), natuurontwikkeling, recreatie en energie, passend bij de kwaliteit en draagkracht van bodem en water, de mate van emissiereductie (stikstof/broeikasgassen), maar ook de balans tussen rust en reuring. 2. Versterken van circulaire landbouw en korte ketens: ontwikkelen van bedrijfsmodellen die aansluiten bij de schaal en identiteit van dorpen en steden, en bijdragen aan regionale voedselzekerheid. 3. Ontwikkeling nieuwe verdienmodellen, zoals natte teelten: het veenweidelandschap inzetten als klimaatbestendig productielandschap, waarin waterberging, biodiversiteit en innovatieve teelten (zoals lisdodde, riet en cranberries) samen zorgen voor sponswerking, nieuwe verdienmodellen voor boeren, versterking van de toeristische en recreatieve sector en versterking van de landschappelijke identiteit. 4. Investeren in robuuste water- en bodemsystemen: bodem en water als sturend principe nemen voor alle ruimtelijke en economische keuzes.

11

Position Paper Omgevingsvisie Súdwest-Fryslân

November 2025

5. Slim combineren van functies: landbouw, energie, natuur, recreatie en wonen waar mogelijk integreren, mits dit meerwaarde oplevert voor kwaliteit en samenhang in het landschap. 6. Het multifunctionele boerenerf: erven ontwikkelen zich tot knooppunten waar landbouw, natuurbeheer, energie, cultureel erfgoed en recreatie samenkomen. Boerenerven dragen zo bij aan brede welvaart: ze combineren voedselproductie met landschapsbeheer, hernieuwbare energie, zorg of educatie. Daarmee worden ze plekken waar de verbinding tussen landbouw, dorpen en mienskip zichtbaar en beleefbaar wordt. 7. Versterken omgevingskwaliteit: Water en bodem vormen het fundament voor landbouw, natuur, energie en recreatie. Door erfgoed en archeologie te verweven ontstaan herkenbare landschappen en vitale kernen. Zo groeit Súdwest-Fryslân uit tot een duurzaam en onderscheidend cultuurlandschap waarin gezondheid, biodiversiteit, leefbaarheid en identiteit samenkomen. Dit kan ook tot uitdrukking komen door (her)ontwikkeling van slootjesland en toevoeging van greppels.

Verrijkt Kleigebied

W

e

Legenda Oppervlaktewater Veengebied

m Kleigrond

«ī

Q (ţļ 0 O 0 ®

Usselmeerkust Zandgrond Dijk Natura 2000 Veeteelt / Verkenning Bioregio Akkerbouw Nieuwe landbouwvormen Boerenerven als knooppunten van landbouw, natuurbeheer, energie en recreatie Weidevogels natuurontwikkkeling Waterbergen Peitverhoging Dijkverhoging Recreatie

Fig. 4 Biodivers, en volhoudbaar agrarisch cultuur- en natuurlandschap

12

Position Paper Omgevingsvisie Súdwest-Fryslân

November 2025

Samenvatting thema's perspectief 1 1. Robuust en schoon watersysteem » Water en bodem leidend voor ruimtelijke keuzes » Slootjes- en greppelland = veerkracht: fijnmazig watersysteem als basis voor waterbeheer, biodiversiteit en identiteit. 2. Circulair systeem van landbouw en natuur met gezonde bodem » Open en herkenbaar landschap met internationale status als weidevogelregio en als waterlandschap. 3. Gezond voedsel en toekomst-bestendige landbouwmix » Boerenbedrijven als vernieuwers, boerenerf als circulair knooppunt: middels de 6 F's (Food, Feed, Fiber, Fuel, Fun, Finance). Gebieden 1. Krachtige kustzone: robuuste overgangszone tussen land en water, met zoetwaterbuffer, energiebron, toerisme en natuur. 2. Verrijkt kleigebied: veerkrachtige melkveehouderij, akkerbouw en vezelteelt, kringlooplandbouw en korte ketens. 3. Transformatie veengebied: robuuste transformatie, veen als spons, nieuw waterlandschap, hogere waterpeilen, natte teelten, C02-reductie.

13

Position Paper Omgevingsvisie Súdwest-Fryslân

November 2025

2. Toekomstbestendige bedrijven en netwerken van economie, energie en mobiliteit Toekomstbeeld voor volgende generaties In de toekomst kent Súdwest-Fryslân een vitale en veerkrachtige economie: innovatief, fossielvrij, circulair en passend bij de kracht van de omgeving en de mienskip. De economie is circulair geworden en ondernemers in de agrofood sector, maakindustrie, maritieme sector en de gastvrijheidseconomie weten zich landelijk en internationaal te onderscheiden. Ons MKB en (agrarische)familiebedrijven vormen nog steeds de kern van de economie, maar hebben hun nieuwe kracht gevonden in samenwerking met kennisinstellingen en onderwijs (MBO, HBO). Dit is zichtbaar geworden in nieuwe campussen en leer-werknetwerken. De maritieme sector en de gastvrijheidseconomie profiteren van de gunstige ligging aan het LJsselmeer, vaarwegen en binnenmeren. Bedrijven werken samen op het gebied van energievoorziening en grondstoffen waardoor bedrijventerreinen transformeren tot circulaire hubs waar energie, economie, mobiliteit, groen en water elkaar versterken. Zo is een veerkrachtige regio-economie ontstaan die verankerd is in de mienskip en het landschap, en tegelijk openstaat naar de wereld. Een toekomstbestendige economie kan alleen bestaan met een toekomstbestendig mobiliteitssysteem, waarin regionale en bovenregionale verbindingen elkaar versterken.

Centraal hierin staat het mobiliteitskruis: naast het bestaande kruis van wegen (A7 en N359) vormt de nieuwe oost-west- en noord-zuidverbinding de ruggengraat van het regionale openbaar vervoer in Súdwest-Fryslân (Fig. 7). Binnen dit systeem fungeert het stedelijke netwerk Sneek-Bolsward-IJIst als bovenregionaal mobiliteitsknooppunt. Zo maakt de stedelijke zone Sneek deel uit van het Rondje Fryslân, een robuuste OV-ring die de Friese steden verbindt en aansluit op de nationale netwerken. De multimodale bereikbaarheidsstrategie van de gemeente - waarin OV, fiets, auto, deelmobiliteit en watervervoer samenkomen - versterkt dit fundament en zorgt voor een sterk en samenhangend netwerk dat zowel de leefbaarheid van dorpen als het (inter)nationale vestigingsklimaat versterkt. Multimodale hubs in dorpen en steden maken dagelijkse en regionale voorzieningen voor iedereen binnen 10 tot 30 minuten bereikbaar. Ze koppelen OV, fiets, auto, deelmobiliteit en watervervoer aan parkeervoorzieningen en maatschappelijke functies (Fig.5).

Fig. 5 Multimodale hubs, gekoppeld aan deze OV-assen, verbinden OV, fiets, deelmobiliteit en watervervoer en maken voorzieningen voor iedereen binnen 10 tot 30 minuten bereikbaar.

Deze strategie is zichtbaar geworden in concrete verbeteringen. Dankzij het herstel van voormalige OV-haltes langs de lijn Stavoren-Leeuwarden zijn veel dorpen opnieuw aangesloten op het OV. De snelle oost-westverbinding met Heerenveen verkort de reistijden richting Randstad, Groningen, Zwolle en Duitsland. Snelle watermobiliteit

14

Position Paper Omgevingsvisie Súdwest-Fryslân

November 2025

geeft een extra impuls: het hele jaar is Súdwest-Fryslân via het Dsselmeer verbonden met de Waddeneilanden en de Randstad. Dit dankzij de Súderwieck, onze passagierscatamaran. In het merengebied vergroot watervervoer de bereikbaarheid van scholen, voorzieningen en bedrijven en versterkt het de gastvrijheidseconomie. Naast mobiliteit hebben we vroegtijdig ruimte gereserveerd voor energiefuncties (Zie Fig. 6). Energie wordt lokaal en collectief opgewekt, opgeslagen en slim verdeeld - in balans met landschap en leefkwaliteit. Wind en zon leverden in de beginjaren de basis voor duurzame energie, maar onze kracht zat in de energiemix: waterstof, aquathermie uit de wateren en slimme opslagsystemen en warmtenetten. Door vraag en aanbod van energie ruimtelijk te bundelen, met name op bedrijventerreinen in de stedelijke zones, is de toenemende ruimtevraag voor opslag, opwek en distributie van energie opgelost. Zo is het gelukt om het energiesysteem met zoveel mogelijk ruimtelijke kwaliteit in te passen (Fig. 6). De stedelijke zone, regiokernen en het landelijk gebied versterken elkaar als een motor van brede welvaart. Samen vormen ze een complementair netwerk dat aantrekkelijk is voor ondernemers, inwoners en bezoekers. Dit netwerk is internationaal zichtbaar als voorbeeld van hoe economie, energie en mobiliteit bijdragen aan een leefbare en vitale landelijke regio.

Energieplanologie

programmering die bijdraagt aan efficiënt energiesysteem.

Ruimte

,

Fig. 6 Energieplanologie (Ontwerp Nota ruimte 25.09.25)

Opgaven Toekomstbestendige economie en innovatie kracht De maritieme sector, de gastvrijheidseconomie, de zorg en de landbouw en agrofood zijn belangrijke sectoren voor onze gemeente. Dit zijn veelal MKB-bedrijven. Zij staan voor grote transities zoals de overgang naar circulair, digitalisering en verduurzaming met een groot energievraagstuk. Deze transities vragen meer ruimte. Ruimte voor nieuwe circulaire bedrijventerreinen waar ze kunnen groeien op plekken waar samenwerkingen tot stand kunnen komen en die goed bereikbaar zijn zodat ze kunnen profiteren van ontwikkelingen op het gebied van mobiliteit. Als gemeente willen we het ontstaan van een toekomstbestendige economie ruimtelijk zo veel mogelijk faciliteren. Daarvoor is de koppeling met energie en mobiliteit van essentieel belang. De huidige bedrijventerreinen zijn hier niet op ingericht. Het is een opgave om deze toekomstbestendig te maken voor

15

Position Paper Omgevingsvisie Súdwest-Fryslân

November 2025

de economie van de toekomst. Voor kennisontwikkeling, innovatie en een stabiele arbeidsmarkt is de koppeling tussen bedrijven, onderwijs en kennisinstellingen van belang, bijvoorbeeld in de vorm van campussen. Digitalisering heeft ook grote effecten: andere manieren van werken en ruimtegebruik, maar ook de behoefte aan meer datacenters. De vraag is of we dergelijke grote ruimtevragers die bijna nergens in Friesland terecht kunnen, een plek willen geven. Vraagstukken » Ruimte voor bedrijven: de gemeente is terughoudend met de uitbreiding van stedelijk gebied vanwege de wens het open weidse landschap te behouden. Toch vragen de transities en de economische ontwikkeling extra ruimte voor bedrijven. Waar maken we, kijkend naar ons water en bodemsysteem, ruimte voor de ontwikkeling van nieuwe, toekomstbestendige bedrijventerreinen? Hoe zorgen we voor een goede inpassing in het landschap van de nieuwe zones in stedelijk gebied? Hoe kunnen we de bestaande ruimte op bedrijventerreinen beter benutten en toekomstbestendig (her)inrichten? Hoe voorkomen we dat steden en dorpen aan elkaar groeien (bijv. Sneek en Bolsward, maar ook Sneek en de omliggende dorpen) en het kenmerkende open landschap verdwijnt? » Koppeling van opgaven: er liggen kansen om de uitbreiding van ruimte voor bedrijvigheid te koppelen aan het energie- en mobiliteitsvraagstuk.

Wat zijn logische plekken om deze koppeling te kunnen realiseren? Kunnen we hier een koppeling maken met een groene en klimaatadaptieve inrichting die ook uitnodigt tot verblijven en bewegen? » Behoud kennis en innovatie: kennisontwikkeling en innovatie is belangrijk voor onze economische topsectoren. Hoe houden we dit op orde en kunnen we onze topsectoren versterken? In welke sectoren kan de gemeente zich verder onderscheiden of meer op profileren? Waar kunnen we fysieke samenwerking tussen bedrijven, onderwijs en kennis realiseren en hoe dragen we hiermee vanuit ons eigen kracht bij op Friese, noordelijke en landelijke schaal? Hoe kan deze ontwikkeling samen met betere bereikbaarheid bijdragen aan behoud van kennis en arbeidskracht in de regio? » Grote ruimtevragers: de huidige en zeker ook de toekomstige circulaire economie zorgt voor grote ruimtevragers en zwaardere milieubelasters. Willen we hiervoor ruimte bieden, en zo ja, waar en hoe? Hoe kan de gemeente hiervoor kaders stellen, zonder innovatie af te remmen? Hoe zorgen we voor kwalitatieve groei in plaats van enkel kwantitatieve uitbreiding? Fossielvrije en circulaire samenleving De gemeente heeft de ambitie om in 2050 energieneutraal te zijn. De opwek, opslag en distributie van energie kost ruimte. De wens is om bij deze ruimtevraag het kenmerkende open landschap van Súdwest-Fryslân te behouden.

Daarom wordt er gezocht naar mogelijkheden om vraag en aanbod zo veel mogelijk te bundelen zodat de ingrepen in de ruimte zo veel mogelijk plaats kunnen vinden in stedelijk gebied. Daarnaast gaat de voorkeur uit naar maatregelen met weinig ruimtelijke impact. Ook is er de wens de opbrengst van de opwek zo veel mogelijk in het gebied te laten landen wat draagvlak voor noodzakelijke ingrepen versterkt. Voor de korte termijn is gekozen voor warmtenetten als voorkeursoptie voor de warmtetransitie. We willen toe naar aardgasvrije wijken via wijkuitvoeringsplannen. Voor de langere termijn wordt ingezet op een gebalanceerde bronnenmix en energiesysteem (waar warmtenetten dus ook een onderdeel van zijn) om de netcongestie van de toekomst te voorkomen en energie beschikbaar en betaalbaar te houden. De gemeente en wellicht ook bedrijven blijven daarbij een rol vervullen samen met burgers, agrariërs en lokale initiatieven. Zij gaan lokaal energie leveren via collectieven, zonnepanelen, windmolens en biogasinstallaties. De gemeente bekijkt op welke wijze initiatieven op een goede manier kunnen worden ondersteund.

16

Position Paper Omgevingsvisie Súdwest-Fryslân

November 2025

Daarnaast werken we als gemeente aan een circulaire samenleving, waarin grondstoffen zo lang mogelijk worden benut en kringlopen worden gesloten. We streven naar een economie waarin hergebruik, reparatie, renovatie en hoogwaardige recycling de norm zijn. Dit doen we op een manier die ook recht doet aan andere waarden zoals biodiversiteit, gezondheid en leefkwaliteit. Zo bouwen we aan een lokale economie die niet draait om groei in verbruik, maar om groei in waarde. Op bedrijventerreinen, in havens en binnenstedelijke gebieden ontstaan kansen voor nieuwe vormen van samenwerking en hergebruik. Door ruimte te bieden aan circulaire maakbedrijven, deel- en reparatie-initiatieven en gezamenlijke grondstoffenhubs, kan Súdwest-Fryslân haar economische ruimte duurzamer benutten. Waar mogelijk wordt ingezet op herstructurering boven uitbreiding, zodat bestaande locaties optimaal worden gebruikt en nieuwe bedrijvigheid aansluit bij de principes van een circulaire keten. Zo wordt de overgang naar een fossielvrije en circulaire samenleving ook zichtbaar in onze ruimtelijke ontwikkeling. Zo werken we stap voor stap aan een toekomst waarin energie, grondstoffen en welvaart in balans zijn — met respect voor onze omgeving, onze mensen en ons landschap.

Vraagstukken » Clusters van vraag en aanbod: door vraag en aanbod te bundelen kunnen we slim omgaan met de ruimtevraag als het gaat om opwek, distributie en opslag van energie. Op welke plekken ontstaan logische clusters van vraag en aanbod als het gaat om energie? * Energietransitie met behoud van ruimtelijke kwaliteit: de gemeente zet in op een energiemix richting de toekomst. We kunnen nog niet helemaal voorzien wat nodig is om een energie neutrale gemeente te realiseren en welke impact dit heeft op de openbare ruimte. Hoe kunnen we ruimte geven aan lokale initiatieven die bijdragen aan de energietransitie en tegelijkertijd de ruimtelijke kwaliteit behouden dan wel versterken? Op welke wijze moeten initiatieven ondersteund worden zodat ze een waardevolle bijdrage kunnen leveren aan de energietransitie? » Rol agrarische sector: welke rol kan de agrarische sector spelen op het gebied van energie en een circulaire voedselketen? Hoe geef je dat vorm met behoud van het kenmerkende open landschap in het buitengebied? Dagelijkse en (boven)regionale bestemmingen bereikbaar Mobiliteit is een centraal thema. Het gaat over lokale en (boven)regionale verbindingen die mensen in staat stellen om dagelijkse en regiobestemmingen te bereiken.

Súdwest-Fryslân zet in op het versterken van het 'Daily Urban System': het dagelijkse leef- en bereikbaarheidssysteem waarin wonen, werken, leren, zorgen en recreëren binnen logische reisafstanden samenkomen. Reden is dat het publiek vervoer in de regio al langere tijd onder druk staat. Omdat OV-investeringen vooral op woon-werkstromen worden gebaseerd, staat het openbaar vervoer in onze regio onder druk. Zonder actie verschraalt het aanbod en dreigt vervoersarmoede. Bereikbaarheid is van essentieel belang voor de aantrekkelijkheid als woonregio, als werkbestemming en als toeristische bestemming en daarmee de leefbaarheid en de lokale economie. Daarom wordt ingezet op een bereikbaarheidsstrategie: de dagelijkse en regiovoorzieningen voor iedereen binnen respectievelijk 10 tot 30 minuten bereikbaar. We willen dit doen met aandacht voor veiligheid en gezondheid. Het stimuleren van beweging door de aanleg van snelfietsroutes maakt onderdeel uit van de aanpak. Door consequent het lopen, fietsen, OV en nieuwe vormen van vervoer voorrang te geven boven de auto, wordt de dominantie van de auto sterk verminderd. Een goed alternatief voor de auto draagt bij aan inwoners die graag bewegen om ergens te komen. Daardoor is de auto veel minder dominant aanwezig in historische kernen, natuurgebieden en

17

Position Paper Omgevingsvisie Súdwest-Fryslân

November 2025

leefgebieden. Dit betekent een enorme boost voor de omgevingskwaliteit van onze unieke kernen en natuurgebieden, én voor de gezondheid van onze inwoners. De dorpsnetwerken worden verbonden via snelfietsroutes, de bus, de trein. Door het herstel van voormalige spoorhaltes langs de lijn Stavoren-Leeuwarden en de koppeling hiervan met aantrekkelijke wandel- en snelfietsroutes, bus- en watervervoer zijn veel meer dorpen beter en sneller verbonden met het stedelijke netwerk Sneek-BolswardIJlst en vandaaruit met de rest van Nederland en het buitenland. Het aanwezige water wordt zo benut als vervoersas, daar waar water een sneller alternatief vormt dan de andere mobiliteitsvormen. Zo ontstaat een multimodaal netwerk dat zowel inwoners als bezoekers meer mogelijkheden biedt en de bereikbaarheid van onze gemeente structureel versterkt. Slimme combinaties en verbindingen van mobiliteitsvormen versterken het totale systeem. Het stedelijke netwerk Sneek-Bolsward-IJIst (F4 met Leeuwarden als externe motor) fungeert als agglomeratieknooppunt: door complementariteit en 'borrowed size' groeit het aanbod van voorzieningen, onderwijs, zorg en werk zonder verlies van Friese identiteit en menselijke maat.

Dit stedelijke drieluik is de draaischijf van het kernennetwerk Súdwest-Fryslân: een hiërarchie van stedelijke zone en dorpsnetwerken die elkaar aanvullen met functies en bereikbaarheid (Zie perspectief 3). Zo ontstaat één robuust geheel waarin elk schaalniveau een duidelijke rol heeft. De bereikbaarheidsstrategie van het kernennetwerk rust op een dubbele ruggengraat van verbindingen: de oost-west as richting Heerenveen en verder naar de Randstad en Duitsland, en de noord-zuid as langs de lijn Leeuwarden-Sneek-Stavoren, die aansluit op het IJsselmeer en de verbinding met de Randstad via water en spoor. Samen zorgen deze assen voor robuustheid, keuzevrijheid en veerkracht in het systeem. Het Rondje Fryslân, de provinciale ambitie voor een robuuste OV-ring, versterkt dit fundament en koppelt de Friese steden sneller en duurzamer aan elkaar en aan nationale netwerken. Dit sluit bovendien aan bij de status van het Fries stedelijk netwerk als M-regio in de Ontwerp Nota Ruimte. Naast landverbindingen vormt het water een volwaardige vervoersas. Vervoer over water is niet alleen belangrijk voor goederen (categorie 5-vaarnetwerk), maar ook voor passagiers: snelle verbindingen over het IJsselmeer en in het merengebied versterken bereikbaarheid, leefbaarheid en de gastvrijheidseconomie.

Zo groeit Súdwest-Fryslân uit tot een echt multimodaal knooppunt waar land- en waterwegen elkaar aanvullen. In dit systeem zijn mobiliteitshubs de knooppunten waar mobiliteitsvormen en parkeren samenkomen met voorzieningen, toeristische overstappunten, natuurontwikkeling en energieopwekking. Deze multifunctionele hubs stimuleren bovendien de lokale economie en hebben een belangrijke sociale functie. Ze kunnen worden versterkt door een gerichte marketing- en profileringstrategie, waarin het Rondje Fryslân als herkenbaar merk en belevingsroute de verbinding tussen de Friese steden, het Friese merengebied, de IJsselmeer havenstadjes en waddenregio veel beter zichtbaar en toegankelijk maakt. Met deze keuzes positioneert Súdwest-Fryslân zich als schakel in het Friese en nationale mobiliteitssysteem, waarbij bereikbaarheid, gezondheid en kwaliteit van leven hand in hand gaan. Vraagstukken » Bereikbaarheid: hoe zorgen we dat inwoners en kleine kernen lokaal, regionaal en (inter)nationaal bereikbaar blijven? » Bereikbaarheidsstrategie: hoe ontwikkelen we een beter, gezonder en duurzamer mobiliteitssysteem, waarbij dagelijks voorzieningen binnen 10 minuten en regiovoorzieningen binnen 30 minuten bereikbaar zijn? Hoe kan dit vorm krijgen door optimalisatie van bestaande infrastructuur en duurzame mobiliteit (fietspaden, OV) in

18

Position Paper Omgevingsvisie Súdwest-Fryslân

»

»

»

»

»

»

November 2025

plaats van grote infrastructurele investeringen? Welke mobiliteitsinvesteringen leveren het meeste maatschappelijke rendement op, gegeven de bestaande infrastructuur? Mobiliteitshubs: Op welke plekken kunnen mobiliteitshubs ontstaan die verschillende modaliteiten koppelen aan voorzieningen, bedrijvigheid, toerisme, natuurontwikkeling en energie? En welke publieke en private partijen kunnen hieraan bijdragen? Dubbele ruggengraat: hoe bouwen we aan een snelle oost-west as (HeerenveenRandstad-Duitsland) en snellere en fijnmaziger noord-zuid as (Leeuwarden-SneekStavoren, inclusief IJsselmeerverbindingen) als fundament van een robuust en veerkrachtig mobiliteitssysteem? Rondje Fryslân en status M-regio: hoe benutten we de provinciale ambitie voor een robuuste OV-ring ('Rondje Fryslân') en de status van het Fries stedelijk netwerk als M-regio om de agglomeratiekracht van Sneek-Bolsward-IJIst en het bredere kernennetwerk van Súdwest-Fryslân te vergroten? Scenario's Lelylijn: de komst van de Lelylijn kan grote kansen bieden voor wonen, werken en toerisme. Tegelijkertijd is onzeker of en wanneer deze gerealiseerd wordt.

Hoe zorgen we voor robuuste ruimtelijke keuzes die niet afhankelijk zijn van de Lelylijn, en wat is ons plan B? Personenvervoer: hoe benutten we het LJsselmeer en het Friese merengebied als volwaardige vervoersassen voor inwoners en bezoekers, zodat watervervoer een structureel onderdeel vormt van het daily urban system en de snellere bereikbaarheid van voorzieningen, scholen en toeristische bestemmingen versterkt? Goederenvervoer: hoe benutten we het categorie 5-vaarnetwerk en de havens van Súdwest-Fryslân voor goederenstromen en maritieme bedrijvigheid, zonder verdringing van recreatie en natuur, maar als kans voor de circulaire en maritieme economie?

Mogelijke oplossingsrichtingen Vanuit dit perspectief zijn een aantal mogelijke oplossingsrichtingen denkbaar die een verdere vertaling moeten krijgen in de herijking van de omgevingsvisie: 1. Ontwikkeling van multimodale en slimme mobiliteitshubs: schakels in een 10- en 30-minutenstrategie, waar OV, fiets, auto en vervoer over water samenkomen. Slimme hubs combineren deelmobiliteit, logistiek en laadinfrastructuur en functioneren ook als ontmoetings- en werkplekken. 2. Reserveren van ruimte voor energie-infrastructuur: netwerken en opslag slim koppelen aan bedrijventerreinen, dorpsranden en hubs, zodat landschappelijke inpassing en efficiënt ruimtegebruik vanzelfsprekend zijn. 3. Bundeling van functies in stedelijke zone en regiokernen: niet alles overal: concentratie van voorzieningen, bedrijvigheid en energie in zones waar bereikbaarheid en draagkracht groot zijn in combinatie met een goede bereikbaarheid 4. Toepassen van de STOMP-strategie (ordeningsprincipe voor mobiliteit: stappen, trappen, OV, Mobility as a service en als laatste de privéauto): stappen zetten naar een mobiliteitssysteem waarin lopen, fietsen en OV leidend zijn, en auto en vracht ondersteunend. 5. Multifunctionele stads- en dorpsranden: randen ontwikkelen waar wonen, werken, voorzieningen en energie samenkomen zonder verlies van kwaliteit.

Hier ontstaat ruimte voor nieuwe verdienmodellen en zorgvuldig groenblauw ontwerp. De randen combineren oplossingen voor de landbouw, natuur en de kernen. 6. Circulaire klimaatparken: bedrijventerreinen transformeren naar multifunctionele zones waar waterberging, energie-opwek, circulaire bedrijvigheid, natuurontwikkeling, water en recreatie elkaar en de ruimtelijke kwaliteit versterken. 7. Watergebonden knooppunten: binnenhavens en waterlocaties benutten als hubs voor goederenvervoer, recreatievaart en maritieme innovatie, zodat Súdwest-Fryslân zijn unieke positie als waterrijke regio versterkt.

19

Position Paper Omgevingsvisie Súdwest-Fryslân

November 2025

8. Energie-collectieven en lokaal eigenaarschap: de energietransitie zoveel mogelijk lverankeren in de mienskip met het doel dat de ontwikkelde waarde zoveel mogelijk lokaal blijft. 9. Regionale kennis- en innovatiehotspots: fysieke plekken waar onderwijs, bedrijven en overheid samenwerken aan duurzame en innovatieve oplossingen, bijvoorbeeld via living labs, startups en triple helix-projecten. Dit gaat zowel over digitalisering (transitie) als over circulariteit (transitie) en fossielvrij (transitie).

Harlingen Leeuwarden Leeuwarden sneller bereikbaar en samenwerking FSN

t t

Lemmer

Fìg. 7 De dubbele ruggengraat van het OV.

20

Position Paper Omgevingsvisie Súdwest-Fryslân

November 2025

Vlieland I Terschelling

Leeuwarden sneller bereikbaar en samenwerking FSN

Noord-Holland, Amsterdam

Heerenveen sneller bereikbaar en samenwerking FSN en Lelylijn

Legenda

Snel IJsselmeervervoer en transport Randstad, IJsselmeertiavens en Wadden

Usselmeer/ Waddenzee Merengebied Kustzonen —' Wegen - - Spoorlijn Leeuwarden-Stavoren: Intensiveren Z herstel voormalige haltes * * * Snelle oost-west OV-verbindīng met Heerenveen (mogelijk Lelylijn) en Harlingen - . . Hoogspanningsleidíng Mogelijk tracé waterstofbackbone — Waterweg (transport) — Personenvervoer over water -- Treinspoor f Bovenregionale hub met bovenregionale bedrijven ® Regionale hub met regionale bedrijven O Dorpshub met lokale bedrijven Dorp O Recreatievaart 5 Goederenvaart ^ Veerboot Z watervervoer (blue mobility) 8 Bestaand Windmolen(park) © toekomstbestendige bedrijventerreinen koppelen met energie en mobiliteit

Fig. 8 Toekomstbestendìge netwerken van energie, economie en mobiliteit

Samenvatting thema's perspectief 2 1. Toekomstbestendige economie en innovatiekracht * Voorbereid zijn op transities * Koppelkansen: energie, mobiliteit, ruimtelijke kwaliteit * Kennis, innovatie en topsectoren * Clustering en campusontwikkeling * Flexibele 'schuifpuzzeľ-aanpak 2. Fossielvrije en circulaire samenleving * Energiemix * Energieplanologie en trias energetica * Warmtenetten, smart grid innovatie * Grondstoffen lang benutten * Kringlopen sluiten * Ruimte voor nieuwe vormen van samenwerking en hergebruik 3. Voorzieningen bereikbaar * Dagelijkse en (boven)regionale voorzieningen bereikbaar * Bereikbaarheidsstrategie (10-30 min) * Dubbele ruggengraat: O-W en N-Z vervoer * Fiets- en wandelnetwerk versterken * Water- en categorie 5 vervoer benutten * Mobiliteitshubs

21

Position Paper Omgevingsvisie Súdwest-Fryslân

November 2025

3. Gelukkige inwoners in veerkrachtige en verbonden stads- en dorpsnetwerken Toekomstbeeld voor volgende generaties Omdat het aantrekkelijk wonen én recreëren is in de gemeente, zijn inwoners ambassadeur geworden van het leven in ons grenzeloze waterlandschap. Daarmee dragen zij actief bij aan de brede welvaart van Súdwest-Fryslân. Inwoners voelen zich verbonden met hun omgeving én met elkaar: iedereen kan meedoen. De leefomgeving en het landschap dragen bij aan de gezondheid van de inwoners, het ontstaan van sociale contacten en het versterken van de sociale basis en de mienskip. SúdwestFryslân heeft inmiddels de titel 'Gezondste gemeente van Nederland'. Daarnaast hebben onze inwoners een fijne plek om te wonen. De woningvoorraad is divers en sluit aan bij de veranderende samenleving: compacte woningen en innovatieve woonconcepten voor kleinere huishoudens en ouderen, betaalbare huur en koop voor starters en gezinnen. Zo is een sociale mix van woningen en daarmee type inwoners ontstaan, waarbij er voor iedereen een plek is. Voorzieningen, cultuur, zorg en onderwijs zijn dichtbij en voor iedereen op korte afstand toegankelijk - jong en oud, rijk en arm, gezond en kwetsbaar. Regiovoorzieningen zijn hierin binnen 30 minuten en dagelijkse voorzieningen binnen 10 minuten bereikbaar.

Dit komt omdat de stedelijke zone, en de dorpsnetwerken, met regiokernen en woondorpen een sterk netwerk vormen, waarin de bereikbaarheid sterk is verbeterd. Mede hierdoor staan leefbaarheid, verbondenheid en kansen centraal voor iedereen. Concurrentie tussen kernen heeft plaatsgemaakt voor samenwerking en 'borrowed size' (complementariteit). Door voorzieningen te delen én het unieke karakter van iedere kern te versterken, is een samenhangend netwerk ontstaan waarin de unieke steden en dorpen elkaar aanvullen (Fig. 9). De ene kern biedt kinderopvang, het andere de zorgvoorzieningen en weer een andere kern sport en cultuur. Dit vraagt lokale en regionale afstemming, samenwerking, vervoersoplossingen en creativiteit, precies waar Súdwest-Fryslân in uitblinkt. Het is mede daardoor gelukt om het ziekenhuis in Sneek te behouden vooreen verzorgingsgebied van ruim 150.000 inwoners.

Fig. 9 Schema complementaire kernen in regionaal verband: clusters van dorpen, die voorzieningen bezitten en delen.

Er is veel aandacht voor veiligheid en ruimtelijke kwaliteit in historische stadsgezichten, aan het water en in recreatieclusters en havens, maar ook bij nieuwe functies zoals hubs, een mogelijk internationaal bedrijvenpark en multifunctionele boerenerven. Het gaat daarbij om zowel de gebouwen als de inrichting van de

22

Position Paper Omgevingsvisie Súdwest-Fryslân

November 2025

openbare ruimte. Het resultaat is een gezonde, veilige en aantrekkelijke leefomgeving, rijk aan water, cultuurhistorie en groen, waar mensen elkaar ontmoeten, bewegen en ontspannen. Sociale cohesie en verbondenheid zijn vanzelfsprekend, en 'ogen op straat' vanuit wonen en werken zorgen voor een veilige en levendige omgeving. Alle kernen bouwen voort op hun eigen erfgoed, identiteit en ruimtelijke kwaliteit, mede dankzij de actieve rol van de mienskip. Met behulp van kennis en publieke databronnen - zoals de Dorpenatlas, de Cultuurhistorische Kaart Fryslân en historische kaarten - wordt kennis gedeeld en kan iedere kern zijn historisch gegroeide profiel verder uitbouwen en zo bijdragen aan de kwaliteit en herkenbaarheid van SúdwestFryslân. Zo ontstaat een verhaal waarin erfgoed, identiteit en mienskip samenkomen en kernen dorpen en steden hun eigen profiel versterken.