Bijlage 1 - Position Paper Omgevingsvisie Súdwest-Fryslân

Opgaven Veilige leefomgeving waarin de sociale basis op orde is en iedereen mee kan doen Vergrijzing, bevolkingskrimp en toenemende ongelijkheid vergroten de sociale kwetsbaarheid in delen van de gemeente. Ook eenzaamheid, gezondheidsachterstanden en afnemende vitaliteit zijn belangrijke zorgen. Het versterken van de sociale basis - de netwerken van familie, buren, verenigingen en vrijwilligers - is daarom essentieel. De leefomgeving is hierin een drager: schoon, toegankelijk en veilig, met groen en water als structuren waar ontmoeten, bewegen en ontspannen vanzelfsprekend worden. Parken, pleinen, routes en natuurlijke zwemlocaties fungeren als sociale knooppunten, waar gezondheid en verbondenheid samenkomen. Daarnaast zijn ontmoetingsplekken - zoals scholen, dorpshuizen, sport- en cultuurvoorzieningen - onmisbaar. Deze vragen om toekomstbestendige en vaak multifunctionele inzet, waarin bijvoorbeeld onderwijs, zorg en sport slim gecombineerd worden. Het versterken van lokaal eigenaarschap en het professionaliseren van vrijwillige besturen helpt om deze plekken duurzaam te borgen. Zo zoeken we samen met de Mienskip naar oplossingen om de sociale structuren te behouden en te versterken. Bestaanszekerheid is een belangrijke randvoorwaarde voor sterke sociale structuren.

Wanneer inwoners zich verzekerd weten van voldoende inkomen, betaalbare huisvesting en toegang tot zorg en onderwijs, ontstaat er ruimte voor sociale samenhang, persoonlijke ontwikkeling en betrokkenheid bij de gemeenschap. Daarmee draagt bestaanszekerheid niet alleen bij aan het welzijn van de individuele inwoner maar ook aan brede welvaart: een duurzame, leefbare samenleving waarin iedereen kan mee doen en zich thuis voelt. Een fijne en passende plek om te wonen vormt hierin een sleutel. Een aantrekkelijk en divers woningaanbod bepaalt of inwoners in de regio kunnen blijven wonen, of nieuwe generaties zich hier willen vestigen. Daarom zetten we in op voldoende en betaalbare woningen in gevarieerde woonmilieus, zodat er voor iedereen een passende plek is. Betaalbare woningen zijn schaars, vooral voor starters, jonge gezinnen en kwetsbare doelgroepen. Ook doelgroepen met een lager en (bescheiden) middeninkomen moeten toegang hebben tot een voor hen betaalbare huur- of koopwoning. Compacte woningen en innovatieve woonconcepten zijn nodig om in te spelen op het groeiende aantal kleinere huishoudens en de vergrijzing. Voor een verspreid en toereikend aanbod van sociale huurwoningen is het nodig om nauw samen te werken met de woningbouwcorporaties.

23

Position Paper Omgevingsvisie Súdwest-Fryslân

November 2025

De Europese wetgeving maakt strategische locatiekeuze urgenter. Het doel hiervan is dat er in 2050 geen netto toename van ruimtebeslag meer plaatsvindt door bebouwing en verharding (no net land take). Groei moet plaatsvinden binnen bestaand stedelijk gebied. Dat betekent dat uitbreiding van steden, dorpen en infrastructuur alleen mogelijk is als elders ruimte wordt teruggegeven aan natuur, landbouw of groen. Voor 2030 geldt een tussendoel om het tempo van landinname al aanzienlijk te verminderen. Deze aanpak moet bodem, biodiversiteit en klimaat beter beschermen en tegelijk stimuleren dat ontwikkeling vooral binnen bestaand stedelijk gebied plaatsvindt. De opgave is om in de steden te bouwen en te verdichten met oog voor schaal, identiteit en cultuurhistorie, inclusiviteit, bereikbaarheid, toegankelijkheid en klimaatadaptatie. Dit is nodig om de identiteit van onze steden te behouden. Ook bestaande wijken en buurten moeten behouden, verbeterd en verduurzaamd worden. De wijken gebouwd tussen 1920 en 1990 staan de komende decennia voor grote vernieuwingsopgaven. Herstructurering, verdichting en verduurzaming zijn hier complexer dan in de wederopbouwwijken, want die dienen gepaard te gaan met andere doelstellingen, zoals vergroening, meer ruimte voor fietsers en voetgangers, ontmoeting etc. Deze opgave biedt tegelijk kansen voor een integrale aanpak.

Nieuwe woningtypen, voorzieningen en werkgelegenheid worden ontwikkeld nabij de centra van steden en regiokernen en mobiliteit hubs. Deze ontwikkeling kan daar samengaan met verduurzaming, levensloopbestendig maken van woningen en het versterken van de leefbaarheid en openbare ruimte. Groot onderhoud en herstructurering zijn sleutelmomenten om klimaatadaptatie, vergroening, sociale cohesie en gezonde mobiliteit (lopen en fietsen) te verankeren, en zo een leefomgeving te creëren die gezond is en de verbondenheid versterkt. Het streven is om de huidige bewoners en woonomgeving te laten meeprofiteren van investeringen in verstedelijkingsmaatregelen. In de kleinere dorpen is het de opgave woningbouw mogelijk te blijven maken. Dit is nodig zodat een verscheidenheid aan mensen in de dorpen kan blijven wonen, met een sterke sociale structuur. Samenwerking met corporaties is nodig om ook sociale huur in de kleine(re) dorpen te behouden ofte realiseren. Nieuwe woonvormen moeten gerealiseerd worden om toekomstbestendig te kunnen blijven wonen in de dorpen. Voorbeelden hiervan zijn waterwonen en woonvormen in hergebruikte agrarische bebouwing.

Vraagstukken » Sociale basis versterken: hoe dragen we in de fysieke leefomgeving bij aan sterke netwerken van familie, buren, verenigingen en vrijwilligers, zodat uitsluiting, eenzaamheid en kwetsbaarheid worden tegengegaan en eigenaarschap en samenredzaamheid groeien? » Mienskip betrekken: hoe benutten we de kracht van de mienskip beter in de inrichting van de leefomgeving, zodat inwoners samen met overheid en organisaties mee vormgeven aan voorzieningen, wonen en sociale initiatieven? Hoe kan de gemeente balans houden in het nemen van regie en het faciliteren van de mienskip? » Multifunctionele plekken: hoe verbinden we wonen, zorg, onderwijs, sport en cultuur in multifunctionele plekken, zodat zorgvuldig ruimtegebruik ontstaat en sociale samenhang wordt versterkt? » Veilige leefomgeving: hoe kunnen we in de ruimtelijke inrichting meer rekening houden met (sociale)veiligheid? » Gezonde leefomgeving en bereikbaarheid: hoe vertalen gezondheid en welzijn zich naar de fysieke leefomgeving in relatie tot bereikbaarheid (wandelpaden, wegen, fietspaden)? En hoe vertaalt gezondheid in de brede zin — denk aan gelijke kansen, leefbaarheid en inclusie — zich naar de bereikbaarheid van voorzieningen, zoals in het gebruik kunnen maken van het openbaar vervoer (vervoersarmoede), maar ook in het mogelijk maken van ontmoetingen en het deelnemen aan activiteiten.

» No net land take: hebben we een strategie nodig om te anticiperen op de Europese wetgeving voor'no net land take' na 2050?

24

Position Paper Omgevingsvisie Súdwest-Fryslân

* » »

»

November 2025

Inbreiding zonder verlies groen en kwaliteit: hoe zorgen we dat verdichting en inbreiding niet ten koste gaan van leefkwaliteit, groen en sociaal veilige plekken? Woningbouw: hoe kunnen we kijkend naar de toekomst blijvend inspelen op de actuele demografische ontwikkelingen, in relatie tot de woningbouw? Betaalbaar en passend wonen: hoe werken we met corporaties, zorg- en welzijnspartijen samen aan voldoende betaalbare woningen en innovatieve woonconcepten voor alle doelgroepen? Waarbij ruimte is voor innovatieve woonconcepten die inspelen op vergrijzing, kleinere huishoudens en nieuwe vormen van sámenleven. Integreren duurzaamheid en klimaatadaptatie in de gebouwde omgeving: hoe bouwen en vernieuwen we steden en wijken zo dat ze klimaatbestendig, circulair en energiezuinig zijn - en bijdragen aan gezonde leefomgevingen?

Bereikbare en toekomstbestendige voorzieningen De stedelijke zone (Sneek, IJlst en Bolsward) vormt het kloppend hart, 'de motor', van de regio én een schakel in bredere netwerken - van het Fries stedelijk netwerk tot de mogelijke Lelylijn. Samen zijn de drie steden economisch veelzijdig en zorgen ze voor 'borrowed size': regio's die nabijheid en complementariteit benutten om samen méér te bieden dan afzonderlijk mogelijk is. Sneek en Bolsward vullen elkaar aan in functies, terwijl IJlst een eigen schaal en karakter toevoegt. De kracht van Súdwest-Fryslân ligt echter niet alleen in deze stedelijke zone, maar in het samenspel van steden en dorpen. Juist de combinatie van een veelzijdige stedelijke zone en sterke, complementaire dorpsnetwerken zorgt gemeente breed voor agglomeratiekracht: het vermogen om voorzieningen, werkgelegenheid, cultuur en zorg te bundelen en zo aantrekkelijker te zijn dan de afzonderlijke kernen. De opgave is om dit bewust te organiseren, door stedelijke en dorpse inspanningen in samenhang uit te werken. Zo versterken voorzieningen, werkgelegenheid en zorgfuncties niet alleen de stedelijke zone, maar ook vitale dorpsnetwerken (zie Fig. 10). Daarmee wordt de stedelijke zone de draaischijf tussen stad en dorp, én de springplank naar regionale en nationale netwerken.

De uitdaging is om die regiokracht te benutten, zonder verlies van Friese identiteit en menselijke maat. In de overgangen tussen dorp, stad en land komen veel opgaven samen: energie, circulaire economie, voorzieningen, natuur, recreatie en woningbouw. Deze ruimtelijke puzzel vraagt om regie en samenwerking, met meervoudig ruimtegebruik als uitgangspunt. Zo worden stads- en dorpsranden geen scheidslijnen, maar zones van vernieuwing en verbinding. Doordat onze plattelandsregio erg uítgestrekt is, met veel kleine kernen, is de leefbaarheid in onze dorpen en kleine steden niet vanzelfsprekend. De bereikbaarheid van de kernen en de toegang tot algemeen toegankelijke voorzieningen als bibliotheken, dorpshuizen, scholen, welzijnswerk, sportvoorzieningen, huisartsen, fysiotherapeuten en gemeentelijke diensten is essentieel voor menselijk contact en daarmee het welbevinden van mensen, ook in de kleine kernen. Door de vergrijzing en ontgroening staan de voorzieningen steeds meer onder druk. De toekomstbestendigheid van de voorzieningen maar ook de verbindingen tussen de dorpsnetwerken zijn daarom een grote opgave om alle dorpen als volwaardige schakels in het geheel te behouden. Het is niet houdbaar om elke voorziening in elk dorp te hebben, en dan geldt ook dat dorpen elkaar soms iets moeten gunnen.

Door sterke netwerken van dorpen zijn dagelijkse voorzieningen zo altijd in de nabijheid te vinden. Mobiliteitsbeleid kan hieraan bijdragen, door toegang tot voorzieningen te koppelen aan vormen van mobiliteit die passen bij de context van een netwerk.

25

Position Paper Omgevingsvisie Súdwest-Fryslân

November 2025

Vraagstukken » Samenspel steden en dorpen: Welke voorzieningen horen in de stedelijke zone en welke in dorpsnetwerken? In hoeverre kunnen we daarin agglomeratiekracht vinden? » Multifunctionele stads- en dorpsranden: hoe benutten we stads- en dorpsranden als zones van vernieuwing en verbinding, waar wonen, werken, energie, natuur en voorzieningen elkaar versterken? » Voorzieningen dichtbij en bereikbaar: hoe borgen we de toegankelijkheid van voorzieningen en cultuur voor alle inwoners, en hoe operationaliseren we het principe van 'dichtbij'? Welke voorzieningen horen in iedere kern, en welke in een regionaal of dorps netwerk? Wat betekent dit voor het mobiliteitsbeleid? En hoe zorgen we voor noodzakelijke gemeentegrensoverschrijdende mobiliteitsoplossingen? » Complementaire netwerken: hoe bouwen we aan complementaire dorpsnetwerken die elkaar versterken en ook over gemeentegrenzen heen functioneren? » Identiteit en mienskip: hoe behouden we Friese identiteit en menselijke maat bij stedelijke groei en regionale samenwerking (borrowed size, Lelylijn), zodat inwoners zich blijven herkennen in hun leefomgeving? » Sterkere dorpsnetwerken: hoe versterken en faciliteren we samenwerking in dorpsnetwerken, zodat kernen elkaar aanvullen en voorzieningen kunnen delen? » Functionele asymmetrie: niet elke kern kan of hoeft dezelfde functies te dragen.

Hoe gaan we om met verschillen tussen kernen (zorg, onderwijs, sport, cultuur) en trekken we hierin een duidelijke lijn? » Snelle verbinding met de Randstad: wat betekent de mogelijke komst van de Lelylijn voor de verstedelijkingsopgave, en wat is ons alternatief als deze verbinding er niet komt? Unieke kwaliteit en cultuur(historie) steden, dorpen en landschappen Cultuur en erfgoed spelen een belangrijke rol op het gebied van regionale identiteit en het thuis voelen in je eigen omgeving. Ze zijn ook van economisch belang voor het vestigingsklimaat, toerisme en recreatie. De unieke kracht van Súdwest-Fryslân ligt in de combinatie van water, de openheid van het landschap, authentieke kernen en erfgoed. Deze waarden zijn niet alleen te beschermen, maar vragen om een kwaliteitscultuur: een manier van werken waarin identiteit, ruimtelijke kwaliteit en beleving structureel worden meegewogen bij elke ontwikkeling. Als het gaat om toerisme is dit een belangrijke waarde: toerisme moet bijdragen aan brede welvaart en kwaliteit voor iedereen (bewoners en gasten). Het doel is niet kwantitatief. We koersen dan ook op maatregelen die van waarde zijn voor de zogenoemde kwaliteitstoerist en tegelijkertijd bijdragen aan de kwaliteit van de leefomgeving voor bewoners.

We richten ons op gasten - met grote en kleine beurs - die ons landschap, erfgoed en de mienskip waarderen en daar waarde aan toevoegen. Zo kan gastvrijheid gezien worden als drager van brede welvaart. Er zijn veel ontwikkelingen gaande rond natuur en landschap. Bijna de helft van de inwoners van Zuidwest Friesland vindt dat het landschap de afgelopen vijfjaar achteruit is gegaan (Planbureau Fryslân, monitor Brede Welvaart 2024). Tegelijkertijd zijn het Friese Merengebied en Gaasterland zeer recentelijk aangewezen als waardevol cultuurlandschap in de Ontwerp Nota Ruimte. Daarmee is het van nationaal belang om de kwaliteiten van stad en land te borgen vanwege hun herkomstwaarde (geschiedenis en identiteit), belevingswaarde (aantrekkelijkheid en uitstraling), gebruikswaarde (woon- en leefkwaliteit) en toekomstwaarde (duurzaamheid en doorgegeven betekenis). Dit betekent het borgen van de kwaliteiten, want we willen ons verleden - ook in ruimtelijke zin - doorgeven aan de volgende generaties. Dit vraagt enerzijds bescherming van waardevolle, open en kwetsbare landschappen en anderzijds het koesteren van waardevolle bebouwde gebieden, zoals beschermde dorpsgezichten en waterfronten. Het doel is niet alleen te behouden, maar juist middels nieuwe ontwikkelingen de ruimtelijke kwaliteit te versterken.

De beleefde kwaliteit van de leefomgeving draagt bij aan een positief gevoel van welzijn en verbondenheid met de plek waar je woont en is daarmee

26

Position Paper Omgevingsvisie Súdwest-Fryslân

November 2025

een belangrijk aspect van brede welvaart. Het draagt direct bij aan het dagelijks welzijn van inwoners. Een kwaliteitscultuur betekent dat we ons - samen met de mienskip - bewust zijn van de unieke kwaliteiten van Súdwest-Fryslân en dat we deze participatief monitoren, waarderen, uitdragen en gebruiken als fundament voor toekomstige ontwikkelingen. We bouwen voort op herkenbare identiteit en gedeelde trots. We bieden niet alleen antwoorden op de opgaven van nu, maar versterken de unieke kwaliteiten van SúdwestFryslân en voegen nieuwe kwaliteiten toe die ook voor volgende generaties betekenisvol zijn. Dit vraagt om een manier van werken waarbij we niet langer alleen denken in architectonische kwaliteit, maar over integrale kwaliteit van gebieden (met alle intrinsieke waarden die mensen eraan toekennen, van bodem tot lucht en van natuur en cultuur). Het vraagt ook dat we niet langer denken in losse projecten. We zoeken bij elke ontwikkeling naar koppelkansen en verbindingen met andere opgaven en gebiedspartijen om tot samenhangende kwaliteit te komen, ook wanneer de urgentie groot is. Daarbij zetten we ontwerpkracht structureel en vroegtijdig in: niet als sluitstuk, maar als startpunt van gebiedsontwikkeling. Ontwerp maakt de samenhang zichtbaar, verkent alternatieven, en vertaalt waarden naar ruimtelijke keuzes die in de praktijk voelbaar zijn.

Het helpt om de grote transities - van woningbouw en economie tot landbouw, energie en klimaat - niet sectoraal, maar integraal te benaderen. Ontwerpkracht is daarmee een noodzakelijke motor om de kwaliteiten van Súdwest-Fryslân toekomstbestendig te maken. Om deze kwaliteitscultuur te verankeren, blijven we werken aan de basis: het SúdwestFriese waterlandschap van topkwaliteit. Dit omvat ons vaarwegennetwerk, openbare oevers, dorpen en steden op terpen, aan dijken, aan meren en aan vaarten, maar ook wandel- en fietspaden en erfgoed dat een verhaal vertelt. Bij de ontwikkeling van beschermde stads- en dorpsgezichten, waterfronten, recreatieclusters, havens, de maritieme sector en nieuwe projecten - zoals hubs, bijzondere (maritieme, zorg- of internationale) bed rijvend usters, onderwijscampussen, of multifunctionele boerenerf staat steeds de vraag centraal: hoe versterken we herkomst-, belevings-, gebruiks- en toekomstwaarde tegelijk? Zo zorgen we ervoor dat de steden en dorpen op aantrekkelijke wijze verbonden blijven met het water- en terpenrijke landschap, en bouwen we samen verder aan een sterke kwaliteitscultuur die richting geeft aan de toekomst.

Vraagstukken » Recreatie en toerisme: hoe kan toerisme bijdragen aan de kwaliteit van de regio en de beleefwaarde voor eigen inwoners? * Kwaliteitswaarden: hoe zorgen we dat nieuwe ontwikkelingen steeds bijdragen aan herkomstwaarde, belevingswaarde, gebruikswaarde én toekomstwaarde, en zo de ruimtelijke kwaliteit versterken? * Ontwikkeling naar aard en schaal: hoe zorgen we dat groei in dorpen en kleine steden past bij de aard en schaal van de kern, zonder dat natuur, landschap en eigenheid onder druk komen te staan? * Kwaliteitscultuur en identiteit: hoe zorgen we dat water, landschap, erfgoed én cultuur structureel worden meegenomen in ontwikkelingen, en dat sturen op kwaliteit een vanzelfsprekend onderdeel wordt van ons handelen - niet alleen voor gebouwen, maar voor de hele leefomgeving? » Ontwerpkracht en koppelkansen: hoe benutten we ontwerpkracht en koppelkansen om transities (zoals wonen, economie, landbouw, energie en klimaat) integraal aan te pakken, in plaats van sectoraal en projectmatig? En hoe kunnen we deze transities samen met de mienskip vormgeven?

27

Position Paper Omgevingsvisie Súdwest-Fryslân

November 2025

Mogelijke oplossingsrichtingen Vanuit dit perspectief zijn een aantal mogelijke oplossingsrichtingen denkbaar die een verdere vertaling moeten krijgen in de herijking van de omgevingsvisie: 1. Inbreiden gaat voor uitbreiden: bouwen binnen bestaande dorpen en steden prioriteit heeft boven uitleglocaties, om groen, landschap en identiteit te behouden. 2. Groeien en vergroenen: inbreiden en verdichten mag niet ten koste gaan van waardevol groen. Het moet samengaan: dus verdichting én vergroening door multifunctioneel ruimtegebruik, hoogbouw en daarop aansluitende bereikbaarheidsstrategie, vertaald naar mobiliteits- en parkeerbeleid. 3. Multifunctionele stads- en dorpsranden: daar waar aantoonbaar inbreiden niet meer lukt, uitbreiden waar dat op basis van ons water- en bodemsysteem kan. Daar combinaties maken van wonen, werken, energie, voorzieningen met groen en water, met als doel het versterken van de ruimtelijke kwaliteit en het bieden van oplossingen voor de landbouw en de kernen. 4. Bouwen waar dit de leefbaarheid versterkt: met differentiatie naar schaal en profiel van de kern. 5. Multifunctioneel ruimtegebruik stimuleren: door scholen, sport, zorg en cultuur slim te combineren in gedeelde gebouwen, groen of pleinen. 6. Sociale cohesie versterken: via dorpsinitiatieven, vrijwilligerswerk, zorgcoöperaties en nieuwe vormen van lokaal eigenaarschap en dorpsmanagement.

De gemeente faciliteert waar mogelijk. 7. Heldere afspraken met corporaties en zorgpartijen: over betaalbare woningen in álle kernen, inclusief innovatieve woonvormen voor ouderen, starters en collectieven. 8. Groene en gezonde leefomgeving: met parken, routes en ontmoetingsplekken die bijdragen aan beweging, ontspanning en sociale veiligheid. 9. Digitale en fysieke bereikbaarheid versterken: zodat voorzieningen ook in kleinere kernen duurzaam toegankelijk blijven.

28

Position Paper Omgevingsvisie Súdwest-Fryslân

November 2025

Harlingen

Heerenveen, Randstad, Duitsland

Legenda Ijsselmeer / Waddenzee Merengebied Kustzone Stedelijke regio l i Veengebied i i IJsselmeergebied r i Kleigebied —» Binnen 10 min. dagelijkse voorzieningen bereikbaar ^ Bínnen 30 min. dagelijkse voorzieningen bereikbaar Q Multifunctionele Hub (bovenregionaal, regionaal cn lokaal) Q Voorzieningen (bovenregionaal, regionaal en lokaal) O Multifunctionele dorps- en stadsranden 0 Inbreiding (grootschalig) O Inbreiding (kleinschalig) © Recreatieduster

Fig. 10 Gelukkige inwoners in veerkrachtige en verbonden stads- en dorps netwerken

Samenvatting thema's perspectief 3 1. Veilige leefomgeving waarin de sociale basis op orde is en iedereen kan meedoen » Groene en beweegvriendelijke ruimte » Sterke sociale basis 8i mienskip » Multifunctionele clusters van voorzieningen » Betaalbare, diverse woningen 2. Bereikbare en toekomstbestendige voorzieningen » Samenhang stedelijke zone 8i dorpsnetwerken » Regiovoorzieningen bundelen 8i bereikbaar » Dorpen vullen elkaar aan, delen voorzieningen » Multifunctionele stads- en dorpsranden 3. Unieke kwaliteit en cultuur(historie) steden, dorpen en landschappen » Sturen op identiteit 8i ruimtelijke kwaliteit » Samenwerking met mienskip aan kwaliteitscultuur en eigenaarschap » Verbindende ontwerpkracht inzetten » Erfgoed, water 8i landschap leidend

29

Position Paper Omgevingsvisie Súdwest-Fryslân

November 2025

De toekomst als resultaat van keuzes vóór 2030 Voor 2030 staan we voor ingrijpende opgaven die bepalend zijn voor de toekomst van Súdwest-Fryslân. De dilemma's die hierna volgen zijn geen keuzes die nu al gemaakt worden, maar waarden-afwegingen. Ze weerspiegelen de belangrijkste vraagstukken voor de herijking en markeren de "hoeken van het speelveld" waarbinnen het gesprek gevoerd kan worden. Het gesprek gaat dus over de positionering van Súdwest-Fryslân. Welke waarden staan centraal? Over welke integrale ruimtelijke opgaven moet de herijking gaan? Wat past bij de identiteit en de kracht van Súdwest-Fryslân? 1. Water en bodem sturend écht sturend of risico's en maatschappelijke kosten doorschuiven? » Toelichting: Groeien ten koste van water en bodem, of bouwen we juist dáár ons fundament op? » Vraag: Hoe verbinden we noodzakelijke stedelijke groei en economische ontwikkeling aan robuuste oplossingen, zonder toekomstige generaties op te zadelen met onoplosbare problemen? 2. Beschermen identiteit en open landschap of stedelijke groei? » Toelichting: Geven we het landschap prijs als speelveld voor groei, of koesteren we het als tegenkracht en identiteitsdrager? » Vraag: Hoe beschermen en benutten we kust, klei, en veen als fundament voor identiteit, biodiversiteit en open ruimte, terwijl we ook ruimte geven aan stedelijke ontwikkeling? 3.

Menselijke maat, Fries karakter of economische toppositie: » Toelichting: Kiezen we voor maximale aansluiting bij (inter)nationale economische stromen en groei - met risico op verlies van lokale identiteit en draagkracht - óf leggen we de nadruk op een meer regionale en duurzame economie, die mogelijk minder snel groeit, maar wellicht beter past bij de schaal en waarden van Súdwest-Fryslân? » Vraag: Hoe ontwikkelen en faciliteren we een economie die enerzijds meebeweegt met mondiale transities (energie, digitalisering, circulaire economie), maar anderzijds stevig verankerd blijft in de lokale kracht van water, landbouw, toerisme en mkb? 4. Duurzaamheid afwachten of versnellen met lef en innovatie? » Toelichting: Kiezen we voor een reactieve aanpak en wachten we tot bewezen oplossingen beschikbaar zijn, of pakken we het proactief aan door te versnellen en ruimte te geven aan innovatie? » Vraag: Hoe zorgen we dat de energietransitie niet stagneert, maar juist versnelt met warmtenetten, een diverse energiemix en nieuwe oplossingen die bijdragen aan brede welvaart? 5.

Weinig of veel geld, capaciteit en samenwerking voor een betere bovenregionale bereikbaarheid? » Toelichting: Blijven we achteraan bungelen in het mobiliteitssysteem, of investeren we samen met provincie, rijk, markt en regio de regie om SúdwestFryslân echt te verbinden? » Vraag: Hoe organiseren we het lef, de lobby en de gezamenlijke voorinvesteringen die nodig zijn om voorzieningen, onderwijs en economie structureel beter bereikbaar te maken, ook al ligt Súdwest-Fryslân nu aan de rand van het netwerk?

30

Position Paper Omgevingsvisie Súdwest-Fryslân

November 2025

6. Schaalvergroting: kansen grijpen of grenzen stellen? » Toelichting: Faciliteren we grootschalige digitale infrastructuur zoals datacenters en grootschalige logistieke bedrijven om economische transities bij te benen, of beschermen we landschap, identiteit, energie en water door zulke ruimtevragers te weren? » Vraag: Hoe benutten we digitalisering, innovatieve technologie en grootschaligheidstrends voor leefbaarheid en brede welvaart, zonder de ruimtelijke en ecologische draagkracht te overschrijden. 7. Voorzieningen in alle dorpen dichtbij of spreiden via netwerken? » Toelichting: Kiezen we voor concentratie van voorzieningen in sterke kernen (met risico op afname van leefbaarheid in kleine dorpen), of zetten we in op een fijnmazig netwerk waarbij voorzieningen overal dichtbij blijven (met risico op versnippering en hogere kosten)? » Vraag: Hoe operationaliseren we de 10-30 minutenstrategie in een uítgestrekte plattelandsregio, zodat voorzieningen bereikbaar blijven voor iedereen, zonder dat we bovenmatig versnipperen of overinvesteren? 8.

Gezonde leefomgeving of economie 8í wonen prioriteit? » Toelichting: Kiezen we in onze ruimtelijke inrichting radicaal voor gezondheid en een veilige, groene, beweegvriendelijke en klimaatadaptieve leefomgeving (met mogelijke beperkingen voor bedrijven, verkeer en woningbouw), of geven we economische en woningdruk de ruimte (met risico op meer verharding, vervuiling en sociale ongelijkheid in gezondheid)? » Vraag: Hoe verankeren we gezondheid en leefbaarheid als basiswaarde in álle ruimtelijke keuzes die we maken? 9. Publieke regie of mienskip als motor? » Toelichting: Top-down werken aan leefbaarheid, ruimtelijke vernieuwing of de mienskip zelf als de motor van leefbaarheid en ruimtelijke vernieuwing? » Vraag: Hoe vinden we de juiste balans tussen publieke regie en lokaal eigenaarschap, zodat leefbaarheid en ruimtelijke vernieuwing zowel gedragen als mogelijk gemaakt worden? 10. Toerisme als motor of als bedreiging? » Toelichting: Ontwikkelen we toerisme maximaal als economische motor (met kans op druk op landschap, natuur en leefbaarheid), of begrenzen we toerisme om identiteit, rust en kwaliteit te beschermen? » Vraag: Hoe benutten we toerisme als drager van brede welvaart zonder dat dit ten koste gaat van natuur, stilte, cultuurhistorie en leefkwaliteit voor inwoners?

31

Position Paper Omgevingsvisie Súdwest-Fryslân

November 2025

Uitnodiging aan bestuurders De toekomst van Súdwest-Fryslân is geen vanzelfsprekendheid, maar het resultaat van bewuste keuzes. Deze position paper is een uitnodiging aan bestuurders om die keuzes opnieuw te maken - met lef, met oog voor de lange termijn en met vertrouwen in de kracht van onze mienskip. Als we in de toekomst willen terugkijken op een regio die gezond, verbonden en leefbaar is, moeten we nú handelen. De richting is helder, de kansen liggen voor ons. Het vraagt durf om te kiezen, maar het perspectief is er: een Súdwest-Fryslân dat niet alleen meebeweegt met de toekomst, maar deze zelf vormgeeft. Deze visie heeft gevolgen, voor de governance, samenwerking en alle terreinen die hieraan uitvoering moeten gaan geven. Deze visie is een kompas voor alle beleidsterreinen waar de gemeente aan werkt.