Bijlage 1 - Notitie garantstelling Warm Heeg

Notitie garantstelling Warm heeg (BIJLAGE 1) Inleiding Op 20 juli jl. heeft de raad in principe besloten een financiële garantstelling te verlenen voor een door Warm Heeg af te sluiten lening van C 13 miljoen voor het realiseren van een ondergronds warmtenet. Daarbij heeft de raad het college de opdracht gegeven om de uitgangspunten voor de garantstelling te laten vertalen in concrete voorwaarden. De vraag om garantstelling is een vervolg op de uitkomsten uit het Burgerforum, waarin inwoners een steviger rol zien voor de gemeente om samen de energietransitie te realiseren en de ambitie van Sudwest-Fryslân om in 2030 8.000 woningen aardgasvrij te hebben. De gemeente heeft vervolgens samen met Warm Heeg de uitgangspunten onderzocht waaronder een garantie kan worden verstrekt. Daarbij zij we ondersteund door externe advies bureaus op financieel en juridisch gebied. In dit voorstel vindt u de overwegingen voor een door Warm Heeg af te sluiten lening van C 14 miljoen en de richting van de te hanteren uitgangspunten op basis van diverse gesprekken met stakeholders, externe advies bureaus en een geverifieerde business case. Energieagenda en pilots De door de gemeenteraad vastgestelde energieagenda 2023 is de uitvoeringsagenda voor de energietransitie. Omdat er nog zoveel onzeker is, is er gekozen voor de aanpak “leren door doen”.

Door het uitvoeren van pilots leren we wat onze rol moet of kan zijn en welke besluiten er genomen moeten worden. Heeg is een van de uitvoeringsplannen voor 2023 en een van de in totaal 4 gemeentelijke pilots. Het onderhavige voorstel is van belang voor de pilot zelf maar wordt ook doorvertaald naar de potentie voor de hele gemeente. De uitkomsten zijn ook belangrijk voor de uiteindelijke rol van de gemeente in de energietransitie en input voor de vormgeving van een eventueel gemeentelijk energiebedrijf. Warm Heeg Warm Heeg is aangewezen als pilot binnen onze gemeente. Warm Heeg geeft samen met de inwoners van Heeg zelf vorm aan de warmtetransitie. Lokale participatie en betaalbaarheid zijn de uitgangspunten waarbij dorpsbewoners zeggenschap hebben over de collectieve warmtevoorziening. Onderzoeksvragen In deze notitie gaan wij in op de volgende onderzoeksvragen: 1. Welke belang heeft de gemeente bij het realiseren van een warmtenet in Warm Heeg? 2. Welk proces hebben we doorlopen? 3. Wat zijn de consequenties van een garantstelling? 1. Welke belang heeft de gemeente bij het mogelijk maken van een warmtenet in Warm Heeg? Een garantstelling door de gemeente is gerechtvaardigd als dit een algemeen publiek belang dient en dat niet door de markt wordt opgepakt. Hieronder gaan we in op de vraag of het publiek belang gediend wordt door de garantstelling voor een warmtenet in Heeg.

Burgerforumadvies De raad heeft het algemeen publiekelijk belang voor collectieve opwek van energie gedefinieerd met de vaststelling van het Burgerforumadvies. Uit het belevingsonderzoek gehouden onder inwoners van onze gemeente bleek dat zij een grote rol voor de gemeente en inwoners zien t.a.v. duurzame energie. Ze zijn terughoudend voor een te grote rol voor de markt, kostenaspecten zijn belangrijk en lusten en lasten moeten eerlijk verdeeld zijn. Voor de pilots en uitvoeringsplannen zijn de volgende principes leidend: energie uit de samenleving, het mogelijk maken, iedereen doet mee, synergie, richten op taken waar we invloed op hebben, doen wat we kunnen en uitgaan van eigen kracht. Het belang van Warm Heeg Warm Heeg is een pilot, we leren door te doen. We hebben pilots nodig om te leren hoe we in Súdwest-Fryslân gedragen betaalbare warmtenetten kunnen realiseren. Door de mogelijkheid om te leren van de pilots kunnen we komen tot een aanpak voor de andere wijken en dorpen, die leidt tot de beste oplossing voor onze inwoners. Een succes van Warm Heeg zal een stimulerende invloed

hebben op andere wijken en dorpen. Wanneer Warm Heeg niet verder zou gaan zal dit een negatieve impact hebben op de warmtetransitie in Súdwest-Fryslân en andere plattelandsgemeenten. Heeg is het enige dorp in Nederland dat middels een initiatief “van onderop”, waar iedereen de vrije keuze heeft om deel te nemen of niet, bijna klaar is om “de schop de grond in te steken”. Zonder Warm Heeg is de doelstelling om 8.000 woningen in 2030 aardgasvrij te hebben niet haalbaar. Met ca. 9,5 miljoen euro vanuit het rijk wordt Warm Heeg mogelijk gemaakt. Met de financiële gemeentelijke garantstelling kunnen we het verschil maken van wel of geen geslaagde pilot. Zonder garantstelling kan Warm Heeg geen lening krijgen en kan het warmtenet niet aangelegd worden. Conclusie Uit het burgerbelevingsonderzoek blijkt dat bewoners het belangrijk vinden dat de gemeente (en zijzelf) een grote rol pakken ten aanzien van duurzame energie, dat we het samen mogelijk moeten maken. Door de garantstelling van de gemeente kan een warmtenet in Heeg gerealiseerd worden en maken we het, als initiatief van onderop en Súdwest-Fryslân, samen mogelijk.

Met het mogelijk maken van een warmtenet in Heeg dient de gemeente het maatschappelijk belang, namelijk: ^ We maken het samen mogelijk ^ We leren door te doen van de pilot Warm Heeg om zo te komen tot de beste oplossing voor andere wijken en dorpen ^ We stimuleren andere wijken en dorpen om mogelijkheden voor collectieve warmteoplossingen te onderzoeken 2. Welk proces hebben we doorlopen? Resultaten klantenwerving Bijna 500 klanten heeft de wervingscampagne voor de zomer in Heeg opgeleverd. 44 % van de 1.100 bewoners die klant kúnnen worden. Een mooi resultaat maar niet genoeg voor financiële zelfstandigheid. Puur vanuit Warm Heeg bekeken zou dit het einde betekenen van het project. De stuurgroep Warm Heeg, bestaande uit vertegenwoordigers van Warm Heeg en de gemeente Súdwest-Fryslân, besloot echter op 11 juli 2023 om tóch in te zetten op vervolg van het project. Reden hiervoor: ^ Voor een eerste pilot in een dorp als Heeg is 44% deelname een prachtig resultaat. ^ Jarenlange ervaringen van vergelijkbare projecten in Denemarken laten zien dat er al gestart kan worden met de aanleg van een warmtenet bij ongeveer 50% deelname. Vanaf het moment dat de schop de grond in gaat groeit het aantal klanten stapsgewijs verder. De stuurgroep vertrouwt erop dat dit ook in Heeg gaat lukken. ^ Er zit nu veel positieve energie in het dorp en dat wil de stuurgroep vasthouden.

^ Bij verdere uitvoering gaan we heel veel leren voor andere dorpen in Fryslân en Nederland. Uit de gesprekken met bewoners blijkt dat meer dan 80% van de bewoners van Heeg positief staat tegenover Warm Heeg. Het is begrijpelijk dat het voor veel bewoners een grote stap is om vanuit een positief gevoel een “levenslang” juridisch bindend contract te ondertekenen met een coöperatief bedrijf dat zich nog in de ontwikkelfase bevindt, die een techniek realiseert die veel bewoners nog niet overzien en waarbij er geen concurrentie komt in Heeg. Daarnaast zijn er ook praktische bezwaren of timingsissues zoals “ik heb net een nieuwe ketel gekocht” of “ik sta op het punt om te verhuizen”. Optimalisatie Business case Fasering In samenwerking met de gemeente onderzocht Warm Heeg meerdere scenario’s van gefaseerde uitvoering van het warmtenet. Om het risico zo klein mogelijk te houden, is uitvoering in 1 keer de beste aanpak. Deze conclusie is allereerst ingegeven vanuit financieel perspectief maar wordt ondersteund door participatie-overwegingen. Kostenbesparing In augustus en september 2023 ontving Warm Heeg aanbiedingen van verschillende bankinstellingen/financiers. De verschillende aanbiedingen sluiten goed aan op de vraag van Warm

Heeg. Een tweetal banken vraagt een rente die ongeveer 2% onder het percentage zit waar Warm Heeg tot nu toe mee rekende. Banken stellen een financiële garantstelling van de overheid als voorwaarde voor de financiering. Over de gemeentelijke garantstelling moet door warm Heeg een premie worden betaald. Deze premie moet marktconform zijn. Extern onderzoek Een extern bureau heeft in opdracht van de gemeente de business case van Warm Heeg doorgerekend. De uitkomsten van die beoordeling zijn door Warm Heeg overgenomen en verwerkt in hun business case. De conclusie van de beoordeling is dat de business case in de basis realistisch is. Onderzoek gewenste zeggenschap Uitgangspunt van het Principebesluit (raadsbesluit 20 juli 2023) was een minderheidsaandeel (maximaal 49%). Achtergrond van deze gewenste zeggenschap is dat de gemeente invloed wil kunnen uitoefenen op de bedrijfsvoering, dan wel deze afdoende kunnen monitoren om te voorkomen of te beperken dat er een beroep wordt gedaan op de garantstelling. Naast aandeelhouderschap, zijn er echter ook andere manieren om dit doel te bereiken De afgelopen periode is onderzoek gedaan naar de verschillende mogelijkheden waarop de gewenste invloed kan worden vormgegeven.

Er zijn verschillende deelnemingsvormen mogelijk, zoals: ^ aandeelhouder in het warmtebedrijf, Warm Heeg B.V.; ^ participatie in het bestuur van de stichting, met een aantal varianten: o de gemeente mag één of meer bestuursleden benoemen van de stichting; o er wordt een Raad van Commissarissen/Raad van Toezicht ingesteld waarbij de gemeente één of meer toezichthouders mag benoemen; ^ eventueel een combinatie van voorgaande, waarbij in de statuten goedkeuringsbevoegdheden voor de gemeente worden opgenomen zodat bepaalde belangrijke besluiten eerst ter goedkeuring aan de gemeente moeten worden voorgelegd. Om de risico’s die aan de garantstelling verbonden zijn te beperken is het een optie om in eerste instantie te volstaan met een minderheidsbelang met daarnaast in de garantstellingsovereenkomst mogelijkheden om in te grijpen en/of meer zeggenschap te krijgen als niet voldaan wordt aan bepaalde (financiële) ratio’s. Hiermee verkrijgt de gemeente wel de noodzakelijke informatie en de mogelijkheid om bij te sturen zonder op de stoel van de bestuurder te gaan zitten. De raad wordt gevraagd in te stemmen met een vorm van zeggenschap door de gemeente op Warm Heeg B.V. dan wel Stichting Warm Heeg en het college opdracht te geven dit, mogelijk door een deelneming, nader vorm te geven en daaromtrent te besluiten.

Op basis van artikel 160 lid 2 van de Gemeentewet wordt de raad hierbij in de gelegenheid gesteld om wensen of bedenkingen tegen deze deelname naar voren te brengen. Presentatie aan de gemeenteraad 11 oktober 2023 Op 11 oktober 2023 is in Heeg een informerende bijeenkomst geweest waarvoor alle fracties van de gemeente zijn uitgenodigd. Conclusie Heeg heeft absoluut de potentie om het benodigde deelname percentage te bereiken, alleen het moment waarop dat wordt bereikt is nog niet te voorspellen, omdat voorbeeldprojecten ontbreken. Juist daarom is het doorgaan van Warm Heeg cruciaal, zodat we deze praktijkervaring in andere projecten kunnen gebruiken. Het vervolgproces na het principebesluit in juli geeft de volgende inzichten: ^ Warm Heeg heeft potentie ^ Extern bureau beoordeelt de business case van Warm Heeg als realistisch ^ Voor de financiering van het warmtenet is Warm Heeg afhankelijk van de gemeentelijke garantstelling ^ Er zijn verschillende manieren om als gemeente zeggenschap in Warm Heeg te verkrijgen. Met Warm Heeg onderzoeken we de juiste manier van zeggenschap

3. Wat zijn de consequenties van een garantstelling? Een gemeentelijke garantstelling is noodzakelijk voor de financiering van Warm Heeg. Op basis van de financiering die Warm Heeg aangaat wordt een garantstelling gevraagd voor de rente en aflossing van een lening van maximaal C 14 miljoen. Daarnaast heeft de garantstelling een positief effect op de tarieven en dat zal een positief effect hebben op het deelname percentage en inclusiviteit. Een garantstelling door de gemeente is gerechtvaardigd als dit een algemeen publiek belang dient en dat niet door de markt wordt opgepakt. Voor Warm Heeg geldt beide. Kader Garant staan brengt ook risico’s met zich mee, In geval van in gebreke blijven van Warm Heeg, neemt de gemeente de financiële verplichting over. Hiermee ontstaat de noodzaak om voorwaarden te verbinden aan het garant staan. Een algemeen kader voor het ondersteunen bij financiering van warmteprojecten is dat ieder project een sluitende business case moet hebben. In de pilots maken we soms specifieke keuzes, zoals in dit geval het leereffect voor toekomstige projecten in de gemeente een zeer belangrijk aspect is, uiteraard naast de sluitende businesscase van Warm Heeg. De garantstelling moet verder voldoen aan het Europese staatssteunrecht. Belangrijke voorwaarde is dat de garantie niet meer dekt dan 80% van de uitstaande lening.

Achtergrond van deze voorwaarde is dat de Europese Commissie wil dat een kredietgever geprikkeld wordt om de kredietwaardigheid van de kredietnemer naar behoren te (blijven) toetsen om het risico van nietterugbetaling van de lening tot een minimum te beperken. Bij het ontbreken van deze prikkel bestaat de kans dat een ondernemer te veel risico zou kunnen nemen zonder daarvan de gevolgen te hoeven dragen. Wij hebben nader onderzoek gedaan of het mogelijk is om toch voor meer dan 80% garant te staan. Binnen het staatssteunkader zien wij vooralsnog echter geen werkbare oplossingen voor een hoger percentage. Verder moet worden beoordeeld hoe de garantie zich verhoudt met de PAW-subsidie die op grond van de staatssteunvrijstelling aan Stichting Warm Heeg is verleend. Financiële consequenties Het garant staan voor een lening heeft impact op het gemeentelijk weerstandsvermogen. De geschatte impact is veel lager dan de omvang van het geleende bedrag omdat de kans dat de gemeente voor de totale lening wordt aangesproken nihil is. Het externe bureau heeft berekend, wat de impact zou zijn voor de gemeente bij een garantstelling voor Warm Heeg voor een lening van C 14 miljoen. Hierbij is ook rekening gehouden met de Europese staatssteunregels op grond waarvan de gemeente waarschijnlijk maar voor 80% van de lening garant kan staan.

Als er werkelijk een beroep op de garantstelling wordt gedaan in een worst case scenario, dan zou het gaan om een bedrag van ongeveer C 2,2 miljoen, uitgaande van 80% dekking van de lening. Bij 100% dekking gaat het om bedrag van ongeveer C 2,8 miljoen. Het risico op een worst case scenario wordt zeer laag ingeschat. Op basis van het bedrag en het risicoprofiel zal een beslag worden gelegd op het weerstandsvermogen van maximaal C 500.000,- bij 80% dekking en C 600.000,- bij 100% dekking. Dit kan worden opgevangen binnen het beschikbare weerstandsvermogen van C 8,3 miljoen. Wanneer het risicoprofiel van de gemeente zodanig toeneemt dat de benodigde weerstandscapaciteit boven het beschikbare weerstandsvermogen komt, dan zal de vrije ruimte in de algemene reserve afnemen. Als op de lening Warm Heeg wordt afgelost dan zal de garantstelling en het risicoprofiel lager worden. Het lagere risico zal in dat geval worden verwerkt in de periodieke risico-inventarisatie. Het bureau adviseert de gemeente om voorwaarden te stellen aan de hoogte van de garantstelling, de hoogte en het doel van de premie en afspraken te maken over een terugbetalingsregeling indien de garantstelling wordt aangesproken. Betekenis voor andere wijken en dorpen Warm Heeg hebben we aangewezen als pilot om van te leren voor onze andere uitvoeringsplannen en voor het onderzoek naar een gemeentelijk energiebedrijf.

Dat de raad nu besluit een garantstelling te leveren betekent niet dat de raad dat voor alle andere uitvoeringsplannen ook moet doen.

In het bezoek van het ministerie van EZK in Heeg, Balk en Bolsward kwam duidelijk naar voren dat het ministerie werkt aan een garantiefonds op landelijk niveau voor dit soort projecten. Deze regeling wordt echter op zijn vroegst in 2027 gerealiseerd. De verwachting is dus dat latere projecten garantie verkrijgen via dit landelijke fonds. Conclusie De gemeente heeft de mogelijkheid om 80% garant te staan voor de lening voor het warmtenet van Warm Heeg. Als voorwaarde geldt dat Warm Heeg een haalbare business case moet hebben. Een extern bureau beoordeeld de business case van Warm Heeg als realistisch. Met de garantstelling wordt het risicoprofiel van de gemeente hoger. Het huidige weerstandsvermogen is toereikend om het risico van C 500.000 op te vangen. Vervolgstappen De “Financial close” voor Warm Heeg staat gepland in september 2024. Het college wil deze tijd benutten om in overleg met Warm Heeg de juridische structuur zodanig in te richten dat zowel recht wordt gedaan aan de belangen van de gemeente (en haar overige burgers) als die van het bewonersinitiatief/de coöperatie Warm Heeg. Ook zal het college keuzes maken ten aanzien van de randvoorwaarden die aan garantstelling verbonden zullen worden. Bij de besluitvorming over de randvoorwaarden zullen eventuele verplichtingen die voortvloeien uit de Wcw worden meegenomen.

Op hoofdlijnen ziet de planning voor de komende periode er als volgt uit: Planning Kritisch Pad Warm Heeg Ontwerp Besluit garantstelling gemeenteraad Besluit Go/NoGo (o.b.v. Projectplan Fase 3)

2023 10

11

2024 12

fase 2.2 20

12

3

4

5

6

7

Fase 3 21

xf

Definitieve ontwerpen Vergunningen Selectie en contracteren leveranciers Aanvraag SDE++ subsidie Rol gemeente in juridische structuur Financiering en garantstelling Bouw voorbereiding Start uitvoering

1

8

9

10

11

12