Bijlage 1 - Energieagenda 2024

Energieagenda SWF 2024 1

Voorwoord Voor U ligt de Energieagenda SWF 2024 van de gemeente Súdwest-Fryslân. De opgaves waarvoor we aan de lat staan, vanuit het landelijke Klimaatakkoord en de Transitievisie Warmte, blijven uitdagend. We gaan ons inzetten om samen met de mienskip de gevraagde doelen te bereiken. In deze energieagenda lees je waar we dit jaar onze energie op willen inzetten. Door samen te werken en alle krachten te bundelen werken wij aan een duurzamer Súdwest-Fryslân.

te stypjen by eigen inisjatyf lykas yn Waarm Heech. Wy wolle derfoar soargje dat lokale winsten ek lokaal bliuwe. Dat kin as safolle mooglik waarmtenetten yn lokaal eigendom bliuwe. En dat kin echt, dat ha we yntusken leard. Oan 'e slach, dus!”

Daarnaast blijven we elkaar opzoeken en blijven zoeken naar slimme combinaties met andere ontwikkelingen. Dat moeten we vanuit de gemeente doen, op het gebied van energiearmoede, onderhoud van onze openbare ruimte en binnen het Sociaal Domein. En met de Programma’s Klimaatadaptatie, Wonen en Ontmoeten & Dichtbij. Door deze kansen te benutten, versnellen en vergemakkelijken we onze transitie. In onze gemeente is veel energie. Vanuit inwoners, inwonersinitiatieven en ondernemers. Die energie moeten we vasthouden en verbinden. Zo moeten we samenwerkingen met woningcorporaties, kennisinstituten en andere overheidsinstanties versterken. Door kennis, ervaring en energie met elkaar te delen, bundelen we onze krachten. Wij blijven ‘leren door te doen’. Dat doen we door te kijken wat kan. Zo werken we stap voor stap naar ons doel: een inclusieve energietransitie. Zodat het in Súdwest-Fryslân goed wonen, werken en recreëren is en blijft.

Wethouder Henk de Boer Portefeuillehouder Duurzaamheid en Energietransitie

“Fansels moat de enerzjyrekken wol betelle wurde kinne. Wy wollen de enerzjykosten fan ús ynwenners sa leech mooglik hâlde. Dat dogge wy troch de mienskip

2

1. Inleiding De Energieagenda Súdwest-Fryslân 2024 beschrijft de voortgang en de huidige activiteiten, met een energie-neutrale toekomst in het vizier. Jaarlijks worden de belangrijkste resultaten en bevindingen uitgelicht en de inzet voor het komende jaar toegelicht. De belangrijkste veranderingen ten opzichte van 2023 zijn:  De Energieagenda 2024 is een update van Energieagenda 2023 en wordt aangeboden in een compactere vorm. Dit ter bevordering van leesbaarheid en verbetering van overzicht en samenhang. Uitvoeringsaspecten en contextuele details zijn opgenomen in het uitvoeringsplan (“Programmaplan Energietransitie SWF 2024-2026” in wording).  Een aantal actuele ontwikkelingen zijn toegevoegd, met name nieuwe wet&regelgeving en voortschrijdend inzicht vanuit de pilots. a. In 2021 zijn de warmtepilots Heeg, Bolsward, Sneek- het Eiland gestart. Kortgeleden startte ook pilot Workum. In de pilots wordt ervaring opgedaan hoe duurzame warmteoplossingen in de praktijk gebracht kunnen worden. Deze ervaring wordt gebruikt om een generieke aanpak te ontwikkelen om zo de voorwaarden te kunnen scheppen voor duurzame warmteoplossingen voor heel Súdwest-Fryslân. Deze aanpak wordt “leren door doen” genoemd. b. Vanuit het Rijk, Provincie en Netbeheerders is sprake van aangepast beleid en/of nieuwe wet&regelgeving.

 Circulaire Economie is onlangs ondergebracht onder het programma Circulaire Economie en Innovatie en valt niet meer onder de Energieagenda.

2. Scope Naar een volledig energie-neutrale toekomst kan niet in één keer. Súdwest-Fryslân richt zich deze jaren vooral op energiebesparing bij mensen thuis en op het realiseren en/of faciliteren van lokale duurzame stroom- en warmteoplossingen. De komende periode worden plannen gemaakt voor de inzet op mobiliteit en energietransitie bij bedrijven, maar dit valt dit jaar nog buiten de scope van de Energieagenda.

3. Hoofddoelen De hoofddoelen voor de Energieagenda zijn 8000 aardgasvrije woningen en verblijfsgebouwen in 2030 (Transitievisie warmte 2021) 50% CO2-uitstoot in Súdwest-Fryslân in 2030 t.o.v. 1990 (Klimaatagenda 2021) In 2050 CO2-neutraal en energieneutraal, alle woningen aardgasvrij (Omgevingsvisie 2021)

4. Leidende principes In Klimaatagenda 2021 zijn de leidende principes vastgesteld die ook voor deze Energieagenda 2024 gelden. Ook de principes uit het Burgerforumadvies zijn leidend (zie kader hieronder)). Daarnaast is Súdwest-Fryslân een SDG gemeente en draagt bij aan de Sustainable Development Goals.

3

Leidende principes Klimaatagenda SWF 2021: 1. Wij zetten in op energie uit de samenleving. 2. Wij gaan uit van mogelijk maken. 3. Wij laten niemand achter. 4. Wij werken vanuit synergie. 5. Wij richten ons op taken waar wij invloed op hebben. 6. We doen wat we aan kunnen. 7. Wij gaan uit van onze eigen kracht.

Leidende principe Burgerforum advies : 1. “Wij willen ons geluk behouden”. 2. Versterk de zelfbeschikking van Mienskips. 3. Help ons om het samen te doen. 4. Van zelfbeschikking naar “samenbeschikking”. 5. Heb oog voor rechtvaardigheid en een eerlijke verdeling. 6. Wees toekomstgericht.

5. Uitgangspunten De vastgestelde leidende principes zijn in 2023 vertaald naar uitgangspunten voor de praktijk van energiebesparing en warmtetransitie in Súdwest-Fryslân. Ontwikkeling van individuele en collectieve oplossingen worden hierop continue getoetst. A. B. C. D. E. F.

In 2050 veroorzaken onze warmtesystemen direct of indirect geen CO2 uitstoot Onze bewoners hebben zeggenschap over hun energiesysteem In SWF zijn de lasten van energiesystemen eerlijk verdeeld Onze warmtesystemen zijn nu en in de toekomst betaalbaar voor al onze bewoners Wij hebben betrouwbare en duurzame warmtesystemen Onze energiesystemen passen bij het landschap

Andere belangrijke uitgangspunten zijn: G. We werken gebiedsgericht en in lijn met de Omgevingsvisie H. Energietransitie draagt bij aan ontwikkeling van lokale economie (coalitieakkoord) I. Bij de productie van duurzame elektriciteit streven wij naar minimaal 50% maar bij voorkeur naar 100% lokaal eigendom J. (gemeente of lokale initiatieven) van duurzame energiesystemen. (Energieagenda SWF 2023) Iedere gemeente moet zoveel mogelijk eerst op eigen grond voorzien in haar eigen energiebehoefte. Daarnaast moet de restopgave die Regio Fryslân moet opwekken evenredig worden verdeeld over alle Friese gemeenten (Energieagenda SWF 2023 en Motie 2019 ) K. We ondersteunen inwoners bij het isoleren van woningen en geven advies over duurzame energie (coalitieakkoord) Inzet 2024-2025 In samenhang met komende inzet van beleid (hoofdstuk 7) verhelderen we de definities van onze doelen, principes en uitgangspunten.

4

6. Ontwikkelingen vanuit het Rijk Súdwest-Fryslân heeft het tij mee: vanuit het Rijk zijn er interessante nieuwe ontwikkelingen voor Súdwest-Fryslân.  De nieuwe warmtewet stelt dat de gemeente in regie is. Gemeenten bepalen de warmtekavels en wijzen het warmtebedrijf voor levering en infrabeheer aan. Verder moeten warmtebedrijven voor tenminste 51% in publieke handen zijn (Concept WCW, 2023).  Het Nationale Programma Lokale Warmte (NPLW) biedt kennis hoe gemeenten kunnen werken aan het realiseren van aardgasvrije wijken. Súdwest-Fryslân maakt hier gebruik van en brengt zelf ook ervaring in.  Vanuit het Rijk is de CDOKE uitkering beschikbaar gesteld. Vanuit deze regeling wordt de personele inzet binnen de energietransitie van 2023 tot en met 2025 grotendeels gefinancierd.  Via het “Programma versnelling verduurzaming gebouwde omgeving” zijn financiële regelingen gelanceerd zoals het Nationale Isolatieprogramma en het Warmtefonds. Zo wordt energiebesparing en nieuwe warmtesystemen sneller haalbaar en betaalbaar. Het krijgen van subsidie wordt voor inwoners in Súdwest-Fryslân gemakkelijker via een provinciaal loket.

7. Stand van zaken energietransitie Súdwest-Fryslân Ontwikkeling van duurzame stroom

Zon

Wind op land

Wind op Meer

Elektriciteitsverbruik

5

2022

2021

2020

2019

2018

2017

2016

2015

6000 5000 4000 3000 2000 1000 0 2014

Inzet 2024-2025 1. Súdwest-Fryslân heeft voorlopig genoeg opwek van duurzame elektriciteit. We zitten daarom de handrem op ontwikkelingen zon en wind op land maar blijven in gesprek met lokale initiatieven. Zon op dak blijft natuurlijk wel doorgroeien. 2. We maken een scenario voor het voorspellen van de toekomstige elektriciteitsvraag. Zo krijgen we meer zicht op wat nodig is. 3. We verkennen de wenselijkheid van bijvoorbeeld zonne-parkeren en uitbreiding kleine windturbines of andere slimme ruimtelijke oplossingen voor de toekomst.

Verbruik en opwek elektriciteit Súdwest in TJ

2013

Met de bouw van Windpark Fryslân en windpark Nij Hiddum-Houw wekt Súdwest-Fryslân ongeveer vier keer zoveel elektriciteit op als het gebruikt in 2022 (zie grafiek). Ook zonder Windpark Fryslân wekken we net iets meer stroom op dan er gebruikt wordt. Hiermee voldoen we aan het uitgangspunt om eigen elektriciteit op te wekken en is er voldoende bijgedragen aan het Friese RES doel. De verwachting is dat in de toekomst de elektriciteitsvraag gaat stijgen door gebruik van warmtepompen en elektrisch vervoer. Het opwekken van duurzame warmte gebeurt nog weinig. De grootste bijdrage aan duurzame warmteopwekking zijn houtkachels.

Ontwikkeling van duurzame warmte Verbruik en opwek warmte in Súdwest-Fryslân in TJ 5000 4000 3000 2000 1000

warmte-opwek

2022

2021

2020

2019

2018

2017

2016

2015

2014

0 2013

Een lonkend perspectief: het Deense model voor warmtenetten in het Fries vertalen. In Denemarken hebben meer dan de helft van de huishoudens naar volle tevredenheid een aansluiting op een warmtenet, met gebruik van duurzame lokale bronnen. Súdwest-Fryslân werkt samen met professionals in Denemarken en kijkt daarbij de kunst af. De belangrijkste les uit Denemarken is dat het gewoon kan: een betaalbare prijs voor warmte. Belangrijke randvoorwaarden hierbij zijn: 1. Een mix van warmtebronnen met een warmtebuffer leidt tot de beste mogelijkheden. Zo bouw je een robuust en flexibel systeem met de laagste prijs voor gebruikers. In Súdwest-Fryslân zijn diverse bronnen ruim voorradig zoals aquathermie, restwarmte, geothermie of zonnewarmte. 2. Wind- en zonnestroom bieden kansen om bij lage elektriciteitsprijzen goedkoop warmte te maken. Dit helpt bij het balanceren op de netten. 3. De ontwikkeling van warmtenetten vraagt slimme financiële oplossingen, bijvoorbeeld een nationaal garantiefonds. Zo kan de goedkoopste financiering gevonden worden. 4. De nieuwe rol van de gemeente in de warmtewet: lokale regie vanuit gemeente en het warmtebedrijf met als focus lage warmtetarieven en lokale betrokkenheid.

warmte-gebruik (gas)

Inzet voor 2024- 2025: naar een generieke aanpak Súdwest-Fryslân wil voorwaarden creëren die het Deense Model ook hier mogelijk maakt. In de pilots Heeg, Sneek – het Eiland, Bolsward en Workum worden de mogelijkheden onderzocht om kleine warmtenetten voor meer dorpskernen en stadswijken mogelijk te maken. Dit wekt veel interesse op in de rest van Nederland en Friesland: minister Jetten is op werkbezoek geweest Voor de komende tijd wordt er gewerkt aan een generieke aanpak. Dit betekent concreet dat we;  bouwen aan kennis over potentie van lokaal aanwezige warmtebronnen;  werken aan een bronnenstrategie die leidt tot de laagste warmteprijs voor inwoners;  beleidslijnen gaan ontwikkelen voor mogelijke energiebronnen;  werken aan de noodzakelijke “Governance structuur”, zodat investeringszekerheid en realisatiekracht ontstaat. Dit gaat o.a. over ontwikkelingen van een gemeentelijk energiebedrijf en invloed van de raad;  samenwerking zoeken met provincie, het Rijk en BNG, met als doel standaardisatie van aanpakken en het delen van risico’s.

Energiebesparing en duurzame energie bij huishoudens Bijna de helft van de eengezinswoningen heeft inmiddels zonnepanelen. Dit komt mede door informatie en inkoopacties van de gemeente. Inmiddels vinden woningeigenaren zelf hun weg bij de aanschaf van zonnepanelen. Afgelopen twee jaar is het aardgasgebruik van woningen ruim 10% lager geweest dan de jaren ervoor. Dit komt met name door de piek van gasprijzen door de Oekraïne crisis. De gasprijs is nog steeds twee keer zo hoog als voor deze crisis en dit zal naar verwachting ongeveer zo blijven.

6

Súdwest-Fryslân blijft daarom extra aandacht besteden aan energiebesparing bij mensen thuis. Met behulp van extra middelen van het Rijk (Nationaal Isolatie Programma) kunnen meer huishoudens hulp krijgen bij het isoleren van hun woning. Súdwest-Fryslân heeft een energiecoach die helpt bij besparen, in samenwerking met Sociaal Domein. In 2023 hebben 400 huishoudens hulp gekregen, bijvoorbeeld met een witgoedwissel of hulp bij kleinere besparingsmaatregelen.

50% 45% 40% 35% 30% 25% 20% 15% 10% 5% 0%

Gemiddeld aardgasgebruik per woning in SWF m3

Percentage eengezinswoningen met zonnepanelen in SWF 2000 1500 1000 500 0 2013 2019

2020

2021

2022

2023

2014

2015

huurwoningen

2016

2017

2018

koopwoningen

2019

2020

2021

2022

alle woningen

Onze mienksip zelf staat ook niet stil. In veel van onze kernen zijn inwoners actief met energiebesparing en duurzame energie. Er zijn momenteel 20 vrijwillige energiecoaches en 450 scholieren hebben een junior energiecoach certificaat. In diverse dorpen zijn “fix teams” actief om besparende maatregelen uit te voeren. Súdwest-Fryslân ondersteunt met kennis en kunde via informatiegidsen en bijeenkomsten, en helpt de weg te vinden naar subsidies. Ruim 24.500 inwoners hebben in mei 2023 "De Slimme Isolatiegids" ontvangen. Deze praktische gids helpt bij het keuzes maken bij isoleren. In 2024 komt ook de Slimme Warmte gids uit met praktische informatie over slim verwarmen van de woning en de volgende stap richting aardgasvrij. De komende jaren blijven energiebesparing en duurzame verwarming centraal staan. Samen met de provincie zal het Duurzaam Bouwloket het informatiepunt worden over isolatie thuis en het aanvragen van subsidie. Dit zal vanaf 1 mei 2024 klaar zijn. Samenwerken met de Friese gemeenten wordt verder vormgegeven in het Friese Energiehuis in wording. Het doel hiervan is het delen van kennis en ervaring zodat de komende jaren inwoners steeds sneller hulp vinden bij het isolatie en andere energiebesparing.

Verdere ontwikkelingen Waterstof krijgt in Súdwest-Fryslân extra aandacht. De productie van waterstof uit windstroom met een elektrolyzer kan een interessante kans zijn voor Súdwest-Fryslân. De haalbaarheid van waterstofproductie wordt onderzocht en marktpartijen worden gevraagd naar interesse in afname van waterstof of in het realiseren van een waterstoffabriek in Bolsward. De resultaten hiervan worden in de loop van het jaar duidelijk. Netcongestie gooit in heel Nederland roet in het eten. Bedrijven kunnen geen zonnepanelen of warmtepompen aansluiten, of kunnen helemaal geen aansluiting of transport krijgen. Dit speelt ook in Súdwest-Fryslân. Zie onderstaande kaarten van de rode probleemgebieden voor de levering en teruglevering van elektriciteit. In 2023 is een

7

systeemstudie gedaan om knelpunten in kaart te brengen en oplossingsrichtingen te vinden. Deze studie wordt gebruikt om afspraken te maken met Liander. Daarnaast wordt gekeken of er meer ruimte te vinden is door slimmer gebruik te maken van de huidige capaciteit van het elektriciteitsnet op de Hemmen 1, 2 en 3. Samen met de bedrijven wordt gekeken welke aanpak werkt, bijvoorbeeld met energiemanagement en schuiven van productiepieken.

Samenwerkingen Súdwest-Fryslân werkt op energieonderwerpen samen met de provincie Fryslân via de Friese Energie Tafel (de FET). Hier worden gezamenlijke beslissingen genomen over de energievoorziening van de toekomst. Dit zal onder andere leiden tot de Friese Energievisie, Provinciale Omgevingsvisie en de investeringsprioriteiten op de elektriciteitsnetten in Friesland. Ook is het zogenaamde Fries Energiehuis in wording: hier wordt kennis en kunde samengevoegd voor energiebesparing en het ondersteunen van lokale initiatieven. Deze samenwerking zal in de toekomst belangrijker worden en leiden tot meer impact. Via de FET en provincie Fryslân Provinciehuis bespreekt Súdwest-Fryslân de wens om aan een gezamenlijke bronnenstrategie te werken. De Werkgroepen Warm Fryslân en Missy Wetterwaarmte zijn in 2023 opgericht met Friese partijen om aquathermie tot een succes te maken. Er is 1,9 miljoen Euro subsidie verstrekt vanuit de PAW. Deze wordt in Súdwest-Fryslân ingezet voor Warm Heeg.

8