14. TV CIE NS - bijlage - raadsvoorstel vertaald Nederlands

Ús nûmer: R25.000215

Riedsfoarstel gemeente Súdwest-Fryslân Ûnderwerp Riedsgearkomste fan Kommisje Kommisjegearkomste fan Portefúljehâlder Team Adviseur

Taalbelied Frysk 5 maart 2026 Boarger en Mienskip 18 febrewaris 2026 Petra van den Akker Kultuer en Sport F.D. Koornstra

Foarstel: Het taalbelied Fries vast te stellen Gearfetting: Het nieuwe Fries taalbeleid zorgt voor een actueel en juridisch correct kader voor het gebruik van Fries en streektalen in de dienstverlening, bestuur en communicatie. Het oude beleid is verlopen en nieuwe wettelijke verplichtingen, zoals de wijziging van de Wet gebruik Friese taal in 2024 en de Bestuursafspraak Friese Taal en Cultuur 2024-2028, vragen om vernieuwing. Het beleid richt zich op vier hoofddoelen: taalvolgend werken, een voorbeeldfunctie van de gemeente, het stimuleren van taalgebruik en het vergroten van zichtbaarheid van Fries, Stadsfries en Hindeloopers. In het uitvoeringsprogramma worden concrete acties, prestatie-indicatoren en evaluatiemomenten opgenomen, zoveel mogelijk specifiek, meetbaar, acceptabel, realistisch en tijdgebonden (SMART). De gemeente heeft een wettelijke plicht om regels en een beleidsplan op te stellen, omdat Fries onder het hoogste beschermingsniveau van het Europees Handvest valt. Het proces om te komen tot een nieuw taalbeleid Fries is begonnen met een enquête onder inwoners, interviews met collega’s en overleg met provincie en partners, zoals Afûk en GGD Fryslân. Na vaststelling volgt een uitvoeringsprogramma met als eerste stappen interne informatie en een publiekscampagne om de zichtbaarheid van meertaligheid te vergroten.

Zo wil het college niet alleen aan wettelijke verplichtingen voldoen, maar ook een positieve houding en het gebruik van de Friese taal stimuleren. Ons huidige Friese taalbeleid “ Frysk … en mear! ” liep tot en met 2024. Om drie redenen wordt het nieuwe taalbeleid pas in 2026 aan de raad aangeboden. • De Bestuursafspraak Friese taal en cultuur 2024-2028 (BFTK) is in april 2024 ondertekend door Rijk en provincie. • Vanwege de wijzigingen in de BFTK is ook de Wet gebruik Friese taal aangepast. • In de BFTK zijn middelen beschikbaar gesteld voor het aanstellen van meertaligheidscoördinatoren in de gemeenten. De provincie heeft pas in juni 2025 de subsidieregeling voor het aanvragen van middelen opengesteld. Ynlieding: Het college van burgemeester en wethouders heeft besloten het Taalbeleid Fries tot vaststelling aan de raad aan te bieden, zodat de gemeente Súdwest-Fryslân beschikt over een actueel, juridisch correct en uitvoerbaar kader voor het gebruik van het Fries (en de streektalen) in o.a. dienstverlening, bestuur en communicatie. Het aflopen van het huidige Friese taalbeleid " Frysk... en meer! ”, samen met de ambitie uit het coalitieakkoord Grutsk en dichtbij 2022-2026, is aanleiding om een nieuw taalbeleid op te stellen. We maken het Frysk, Stadsfries en Hylpers meer zichtbaar, op straat en digitaal.

We gaan voor een levende Fryske taal en een bruisend en levend cultuuraanbod op fietsafstand.

Wy meitsje it Frysk, Stedsfrysk en Hylpersk mear sichtber, op strjitte en digitaal. Wy geane foar in libbene Fryske taal en in brûzjend en libjend kultueroanbod op fytsôfstân.

1

Daarnaast spelen ook wettelijke verplichtingen, de afspraken uit de Bestuursafspraak Friese Taal en Cultuur 2024 – 2028 (BFTK) en de afspraken die zijn gemaakt bij de fusie een belangrijke rol bij het ontwikkelen van dit nieuwe beleid. Global Goals: SDG-nummer SDG 4

SDG-titel Kwaliteitsonderwijs

SDG 10

Ongelijkheid verminderen

SDG 11

Duurzame steden en gemeenschappen Vrede, justitie en sterke publieke instellingen Partnerschappen om doelstellingen te bereiken

SDG 16 SDG 17

Relevantie voor het taalbelied Fries Stimuleert meertaligheid en versterkt Fries in onderwijs en cultuureducatie Borgt gelijke toegang tot dienstverlening door Fries te faciliteren Behoud van immaterieel erfgoed en versterking van lokale identiteit Versterkte inclusieve en toegankelijke overheid door taalrechten Stimuleert samenwerking met provincie, Rijk en maatschappelijke organisaties

Arguminten: a.1 De gemeente heeft de wettelijke plicht om een beleidsplan om te stellen. De Wet gebruik Friese taal (art. 5) verplicht gemeenten om regels en een beleidsplan op te stellen voor het gebruik van Fries in schriftelijke en mondelinge communicatie. Het Fries valt onder Deel III van het Europees Handvest voor regionale talen, wat het hoogste beschermingsniveau biedt. Nederland moet minimaal 35 maatregelen uitvoeren, waaronder lokaal beleid. a.2 Het vorige beleid is verlopen en niet afgestemd op nieuwe wettelijke kaders en de BFTK Het is noodzakelijk dat de raad het beleid vaststelt om wettelijke en bestuurlijke verplichtingen te vervullen en de continuïteit van taalrechten te garanderen. Het vorige beleid heeft hierbij als basis gediend. Zonder actualisatie voldoet de gemeente niet aan haar verplichtingen. a.3 Bij de vorming van SWF is een overeenkomst gesloten over taalrechten en taalbeleid In 2010 is de eerste overeenkomst gesloten tussen de Nederlandse Staat, de provincie Fryslân en de fusiegemeenten. De overeenkomst bij de gemeentelijke fusie verplicht tot het behoud van het bestaande niveau van taalrechten en tot het voeren van een ambitieus taalbeleid. In 2013 bij de toevoeging van een deel van de gemeente Boarnsterhim en in 2018 bij de toevoeging van een deel van de gemeente Littenseradiel is de overeenkomst hieraan aangepast.

De gemeente heeft tot nu toe niet genoeg uitvoering gegeven aan de fusieafspraken over behoud van taalrechten en ambitieus beleid. Fries taalbeleid wordt eerder zwakker dan sterker bij gemeentelijke herindelingen. Dat blijkt uit onderzoek uit 2018 dat DINGtiid, het Rijksadviesorgaan voor de Friese taal, heeft laten uitvoeren door Mercator Europees Kenniscentrum voor Meertaligheid en Taalleren. Het onderzoek is uitgezet naar aanleiding van de adviesvraag van de provincie of er bij herindelingen voldoende aandacht is voor het Fries. Het nieuwe beleid biedt middelen (o.a. meertaligheidscoördinator) om de achterstand in te lopen. In het uitvoeringsprogramma maken we concreet hoe we dat gaan doen. Rol en foech: -

Europees Handvest voor regionale talen of talen van minderheden Het Fries valt onder Deel III van het Europeesk Hânfest voor regionale talen of talen van minderheden, wat het hoogste niveau van bescherming biedt. Nederland moet minimaal 35 maatregelen uitvoeren op gebieden zoals onderwijs, rechtspraak, bestuur, media, cultuur en sociaal-economisch leven. Het Fries neemt een bijzondere positie in. Het is de enige taal met wettelijke bestuursrechten en heeft binnen de provincie Fryslân dezelfde juridische status als het Nederlands. Deze status is verankerd in twee instrumenten:

2

• •

de Wet gebruik Friese taal, die de rechten van burgers en de verplichtingen van overheden vastlegt, de Bestuursafspraak Friese Taal en Cultuur (BFTK), een periodieke overeenkomst tussen Rijk en provincie met afspraken over beleid, financiering en toezicht.

- Wet gebruik Friese taal De Wet gebrûk Fryske taal (in werking sinds 2014) regelt het gebruik van Fries bij bestuursorganen in Fryslân. Belangrijke bepalingen: Artikel 3: Iedereen mag Fries gebruiken in contact met bestuursorganen in Fryslân. Gemeenten moeten correspondentie en gesprekken in het Fries kunnen voeren. Artikel 4 en 9: Ambtenaren en bestuurders mogen Fries gebruiken in interne contacten, raadsvergaderingen en overleg met andere bestuursorganen. Wat in het Fries wordt gezegd, wordt ook in het Fries genotuleerd. Artikel 5: Gemeenten stellen regels en een beleidsplan op om het gebruik van Fries in schriftelijke en mondelinge communicatie te versterken. Daarbij is zowel aandacht voor interne als externe communicatie. De essentie van de wet is dat het Fries en het Nederlands in Fryslân officieel dezelfde status hebben als bestuurstaal. Dit betekent dat overheden niet alleen in het Nederlands mogen werken, maar ook volledig in het Fries. Een beleidsnota, vergunning of officiële brief mag dus rechtstreeks in het Fries worden opgesteld – en die Friese versie geldt dan ook als juridisch origineel. Provincie en gemeenten zijn daarnaast verplicht om zelf vast te leggen hoe ze dat in de praktijk organiseren, via een eigen taalverordening.

- Bestuursafspraak Friese Taal en Cultuur 2024-2028 (BFTK) Op 8 april 2024 hebben Rijk en provincie Fryslân afspraken gemaakt over bescherming en bevordering van de Friese taal en cultuur. De provincie heeft een belangrijke rol in het taalbeleid: ze voert het beleid uit en stuurt het aan. In de BFTK wordt de provincie expliciet aangewezen als `taalschipper' – een soort van regisseur die moet coördineren, stimuleren en partijen met elkaar verbinden. Gemeenten krijgen beleidsruimte, maar moeten in ieder geval voldoen aan het basisrecht van burgers om Fries te gebruiken in hun contact met het bestuur. De Tweede Kamer heeft de wens uitgesproken om met deze en volgende bestuursafspraken de ambitie te verhogen. (motie 36200 VII nr.135). Naar aanleiding van dit verzoek en met het oog op het taalfitaliteitsmodel fan UNESCO hebben het Rijk en de provincie vijf prioriteiten aangewezen om in deze BFTK de ambities te verhogen. Er is vooral behoefte aan extra inzet op: 1. Zichtbaarheid van de Friese taal in de openbare ruimte. 2. Digitalisering van het Fries. 3. Fries in onderwijs en onderzoek. 4. Taaloverdracht tussen generaties. 5. Decentraal taalbeleid. Het Rijk stelt € 18 miljoen beschikbaar, o.a. voor meertaligheidscoördinatoren bij gemeenten.

Risiko’s: a.1 Capaciteit en expertise Het succes van het beleid hangt af van de inzet van de meertaligheidscoördinator, communicatieadviseur Fries, de beleidsadviseur en interne ambassadeurs (o.a. directie- en collegeleden). Bij niet genoeg capaciteit of expertise kan uitvoering vertragen. a.2 Samenwerking In het beleid is een samenwerking met de gemeenten De Fryske Marren en Heerenveen opgenomen. Als deze samenwerking stokt, kan de impact op grotere organisaties die gemeentegrensoverschrijdend werken afnemen. a.3 Weerstand intern Niet alle collega's zijn vertrouwd met het Fries of gemotiveerd om het actief te gebruiken. Dit kan leiden tot trage implementatie. a.4 Discussie over prioriteiten

3

a.5

Sommige inwoners of collega's kunnen het beleid zien als te kostbaar of niet urgent, wat kan leiden tot politieke en maatschappelijke discussie. Inclusiviteit Te veel nadruk op Fries kan door niet-Friese inwoners als exclusief worden ervaren, wat vraagt om zorgvuldige communicatie.

Finânsjes: De financiële middelen bestaan uit, deels eigen middelen en deels aan te vragen subsidies. De inzet van de MTK wordt bekostigd uit middelen die via het rijk aan de provincie beschikbaar zijn gesteld om in te zetten in de gemeenten (BFTK). De gemeente heeft hiervoor een subsidieaanvraag ingediend bij de provincie. De gemeente heeft middelen gekregen voor de inzet van de MTK (€ 42.459). Vanaf volgend jaar moet de gemeente er ook een eigen bijdrage bij leggen ter hoogte van € 14.153. Deze eis staat niet in de BFTK, maar is door de provincie als eis opgelegd in de subsidieregeling voor het aanvragen van de middelen voor de MTK. Dit jaar hoeft de gemeente nog geen eigen bijdrage bij te leggen. Gemeenten konden deze eis voor dit jaar nog niet in hun begroting opnemen, vanwege een laat besluit hierover van de provincie. Finansjeel risiko a.1 Niet genoeg externe dekking Het beleid gaat deels uit van provinciale en Rijksmiddelen (Sichtberensregeling, MTK). Als deze subsidies wegvallen of lager uitvallen, moet de gemeente zelf extra middelen vrijmaken om de doelen te kunnen halen of activiteiten later uitvoeren. Juridysk: Het beleid geeft uitvoering aan de Wet gebruik Friese taal en het Europees Handvest. Vaststelling van het beleid kan leiden tot aanpassing van de Verordening gebruik Friese taal (2017) om consistentie te garanderen.

Het beleid borgt rechten van inwoners om Fries te gebruiken in contact met de gemeente. Oare mooglikheden: a. Beliedsnota net fêststelle, mar útfiering fuortsette op basis fan besteand belied De bestaande verordening en afspraken bieden een minimale juridische basis, maar voldoet niet aan de geactualiseerde wettelijke kaders (Wet gebruik Friese taal 2024-update). Er is geen aansluiting op BFTK 2024–2028. Het is mogelijk dat aangevraagde subsidies dan niet toegekend worden of later teruggevorderd worden. Fusieafspraken blijven onvolledig nageleefd. b. Beleidsnota vaststellen met uitvoering van alleen de wettelijke verplichtingen Het beleid richt zich op uitsluitend de kernverplichtingen (Wet gebruik Friese taal, Handvest). De ambities uit het coalitieakkoord en fusieafspraken worden niet gehaald en er is kans op kritiek van provincie en Rijk (BFTK vraagt om ambitie). Er is minder zichtbaarheid en minder maatschappelijke impact. Met dit nieuwe beleid willen we vooral ook uitstralen dat het gebruik van het Fries leuk is en dat er een positieve houding ontstaat rond het Fries. Dat bereiken we met alleen het voldoen aan de wettelijke verplichtingen niet. c. Ambitieus beleid met volledige uitvoering én aanvullende financiering Maximaal effect. Versterkte positie van Fries en streektalen zichtbaar en structureel.

Met extra financiering zouden we een fulltime meertaligheidscoördinator kunnen aannemen waardoor we volop kunnen inzetten op uitvoering en het betrekken van externe organisaties. Partisipaasje: Wij zijn het proces om te komen tot een nieuw taalbeleid gestart met een enquête onder onze inwoners. Deze enquête die met behulp van een filmpje met Johannes Rypma onder de aandacht gebracht werd, is door bijna 700 inwoners ingevuld. Daarna hebben we interviews gehouden met collega's vanuit verschillende teams. Tegelijkertijd hebben wij wekelijks polls op intranet gezet om

4

de mening van collega's op te halen. Extern hebben we gesproken met andere gemeenten, de provincie en de Afûk. De meertaligheidscoördinatoren in Fryslân werken niet geïsoleerd, maar vormen een samenhangend netwerk waarin kennisdeling en samenwerking centraal staan. Zij komen regelmatig bijeen onder leiding van een netwerkleider om ervaringen uit te wisselen en de best werkende acties te delen. In nauwe samenwerking met Afûk en de provincie wordt gewaarborgd dat beleid en uitvoering op elkaar aansluiten. Met samenwerking kunnen wij niet alleen de continuïteit van het beleid garanderen, maar ook de kwaliteit en impact vergroten. De gemeente Súdwest-Fryslân wil deze samenwerking uitbreiden door ook samen te werken met de gemeenten De Fryske Marren en Heerenveen. Door samen op te trekken bedienen we een groot taalgebied met ongeveer 200.000 inwoners. Daarnaast werken verschillende partners, zoals bibliotheken, schoolbesturen, kinderopvangorganisaties, organisaties in de recreatieve sector en zorginstellingen, al grensoverschrijdend samen. Dit biedt een goede basis voor een integrale aanpak. Na vaststelling van het taalbeleid en de taalverordening worden alle medewerkers per afdeling geïnformeerd over het gemeentelijk taalbeleid en de gemaakte afspraken over schriftelijke en mondelinge communicatie tussen gemeente en haar inwoners (taalverordening).

Kommunikaasje: Na vaststelling van het taalbeleid en de taalverordening worden alle medewerkers per afdeling geïnformeerd over het gemeentelijk taalbeleid en de gemaakte afspraken over schriftelijke en mondelinge communicatie tussen gemeente en haar inwoners (taalverordening). Na vaststelling gaan we ook aan de slag met een publiekscampagne met als doel de zichtbaarheid van onze meertaligheid (Fries, Stads en Hindeloopers) te vergroten. Een aansprekende campagne die het boegbeeld van het taalbeleid van de gemeente moet worden. De campagne moet ervoor zorgen dat inwoners, instellingen, scholen etc. bewuster worden van de eigen taalrijkdom, die meer zullen gebruiken en uitdragen. We stellen een communicatieplan op waarin we beschrijven wanneer, hoe vaak en op welke manier we meertalig of Fries communiceren. Planning ferfolchproces: Elk jaar wordt het college op de hoogte gesteld van de uitgevoerde acties. Voor het verantwoorden van de subsidie die we ontvangen van de provincie voor de inzet van de MTK en de aangevraagde middelen uit de sichtberensregeling (2025) moeten we een activiteitenverslag aanleveren (we zullen ook een beroep doen op de subsydzjeregeling 2026). Dit activiteitenverslag wordt ook aan het college aangeboden. En zal als actieve info aan de raad worden aangeboden. Daarnaast wordt de voortgang gedeeld via de Bestuursrapportages.

Het beleid geeft uitvoering aan de Wet gebruik Friese taal en het Europees Handvest. Vaststelling van het beleid kan leiden tot aanpassing van de Verordening gebruik Friese taal van de gemeente Súdwest-Fryslân (2017) om consistentie te garanderen. De verordening moet dan ook door de raad worden vastgesteld. Links nei eardere beslútfoarming: Wet gebrûk Fryske taal Europeesk Hânfest BFTK Motie 36200 VII nr.135 Taheakke (n): 1. Taalbelied Frysk

5

Boargemaster en wethâlders fan Súdwest-Fryslân, mr. drs. J.A. de Vries

drs. C. Smits

, boargemaster.

, gemeentesekretaris

Riedsbeslút gemeente Súdwest-Fryslân Underwerp Taalbelied Frysk Nei oanlieding fan it foarstel fan boargemaster en wethâlders d.d. 13 jannewaris 2026; beslût: It taalbelied Frysk fêst te stellen

Sa fêststeld yn de iepenbiere riedsgearkomste fan 5 maart 2026,

mr. drs. J.A. de Vries

G.W. Stegenga

6

, foarsitter.

, griffier.