Tekstbijlage 2 Archeologie en (cultuur)historie.pdf

Tekstbijlage 2 Archeologie en (cultuur)historie: nieuwe inzichten verwachtingenkaart Archeologische monumenten en AMK-terreinen/ terreinen van archeologische waarde De waardering van archeologische monumenten is door de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) in overleg met de provincies toegekend. Waardering van de terreinen heeft plaatsgevonden aan de hand van een aantal criteria zoals kwaliteit, zeldzaamheid en contextwaarde. Op basis hiervan zijn drie waarderingscategorieën onderscheiden: 1. Terrein van zeer hoge archeologische waarde (beschermd): dit zijn monumenten van oudheidkundige betekenis die op grond van de genoemde criteria zijn aan gewezen als behoudenswaardig. Bescherming hiervan kan plaatsvinden ex artikel 6 (of 4) van de Monumentenwet (Erfgoedwet 9.1.1a);

Toponiem

Nr.

Polder Breukelerwaard/ Groot Ruwiel

45277

Complextype

Kasteel Cronenburgh/ Rijksstraatweg/Bloklaan

45757 1 Havezathe/ridderhofstad 1 Late middeleeuwen / nieuwe tijd

Havezathe/ridderhofstad

2 Borg/stins/versterkt huis

Datering late middeleeuwen / nieuwe tijd

2 nieuwe tijd

Tabel 1.1 Overzicht van de in de gemeente aanwezige archeologische rijksmonumenten

2. Terrein van zeer hoge en hoge archeologische waarde: dit zijn monumenten van oudheidkundige betekenis die op grond van de genoemde criteria zijn aangemerkt als behoudenswaardig. Deze terreinen scoren lager dan de beschermde rijksmonumenten. In een aantal gevallen kon de exacte kwaliteit en omvang van een monument niet worden bepaald. Onder andere de oude dorpskernen behoren tot deze categorie;

Toponiem

Nr.

Status

Complextype

Datering

Aastein/Polder Breukerwaard

1963

Terrein van hoge archeologische waarde

Borg/stins/versterkt huis

late middeleeuwen / nieuwe tijd

Polder Nijenrode/kasteel Nijenrode

11572

Terrein van hoge archeologische waarde

Borg/stins/versterkt huis

late middeleeuwen / nieuwe tijd

Breukelen-Poostdij; Oudaen

11573

Terrein van zeer hoge archeologische waarde

Havezathe/ridderhofstad

late middeleeuwen / nieuwe tijd

Groot Ruwiel/ Polder Breukelerwaard

11574

Terrein van hoge archeologische waarde

Havezathe/ridderhofstad

late middeleeuwen / nieuwe tijd

Breukelen centrum

11923

Terrein van hoge archeologische waarde

Nederzetting, onbepaald

Terrein van hoge archeologische waarde

Nederzetting, onbepaald

Terrein van hoge archeologische waarde

1 Borg/stins/versterkt huis

1 late middeleeuwen

2 Havezathe/ridderhofstad

2 late middeleeuwen

Nieuwer ter Aa, centrum

Gunterstein

11924

11926

(voorterrein kasteel Ruwiel)

(historische dorpskern)

(historische dorpskern)

late middeleeuwen / nieuwe tijd late middeleeuwen / nieuwe tijd

Kockengen centrum

11942

3 Borg/stins/versterkt huis

3 nieuwe tijd

Terrein van hoge archeologische waarde

Nederzetting, onbepaald

late middeleeuwen / nieuwe tijd

(historische dorpskern)

Kasteel Vreeland/ Kleizuwe

5748

Terrein van zeer hoge archeologische waarde

Kasteel

late middeleeuwen / nieuwe tijd

Centrum Loenersloot

11922

Terrein van hoge archeologische waarde

Nederzetting, onbepaald

late middeleeuwen / nieuwe tijd

(historische dorpskern)

Slot Loenersloot/Polder Donkervliet,

11925

Terrein van zeer hoge archeologische waarde

Borg/stins/versterkt huis

late middeleeuwen / nieuwe tijd

Centrum Nigtevecht

11928

Terrein van hoge archeologische waarde

Nederzetting, onbepaald

late middeleeuwen / nieuwe tijd

Terrein van hoge archeologische waarde

Nederzetting, onbepaald

Terrein van hoge archeologische waarde

Nederzetting, onbepaald

Kasteel 1985 Snaafburg/Oostkanaaldijk/ Marcopololaan

Terrein van hoge archeologische waarde

Borg/stins/versterkt huis

late middeleeuwen / nieuwe tijd

Oostwaard

1986

Terrein van hoge archeologische waarde

Borg/stins/versterkt huis

late middeleeuwen / nieuwe tijd

Kerkweg/centrum Maarssen

11472

Terrein van hoge archeologische waarde

Kerk

middeleeuwen

Bolensteinseweg/centrum Maarssen

11473

Terrein van zeer hoge archeologische waarde

Havezathe/Ridderhofstad

late middeleeuwen / nieuwe tijd

Slot Zuilen/Oostwaard

11480

Terrein van zeer hoge archeologische waarde

1 Borg/stins/versterkt huis

1 late middeleeuwen / nieuwe tijd

Centrum Vreeland

Centrum Loenen

11929

11930

(historische dorpskern)

(historische dorpskern)

(historische dorpskern)

2 Havezathe/Ridderhofstad

late middeleeuwen / nieuwe tijd late middeleeuwen / nieuwe tijd

2 nieuwe tijd Centrum Tienhoven

Centrum Maarssen

Centrum Oud-Zuilen

11931

12012

12013

Terrein van hoge archeologische waarde

Nederzetting, onbepaald

Terrein van hoge archeologische waarde

Nederzetting, onbepaald

Terrein van hoge archeologische waarde

Nederzetting, onbepaald

(historische dorpskernen)

(historische dorpskern)

(historische dorpskern)

late middeleeuwen / nieuwe tijd late middeleeuwen / nieuwe tijd late middeleeuwen / nieuwe tijd

Tabel 1.2 Overzicht van de in de gemeente aanwezige archeologische rijksmonumenten

3. Terrein van archeologische waarde: dit zijn monumenten van oudheidkundige betekenis die op grond van de genoemde criteria zijn aangemerkt als behoudenswaardig. Deze terreinen scoren lager dan de hierboven genoemde categorieën (ontleend aan Sloos 2009).

Toponiem Kerklaan/Hondertsche laantje Linie ter Aa (Oude-Hollandse Waterlinie); Polder het Honderd; Polder Breukelerwaard

Nr

Complextype

Datering

1962

Borg/stins/versterkt huis

late middeleeuwen / nieuwe tijd

15596

nieuwe tijd B Versterking, onbepaald

1964

Borg/stins/versterkt huis

late middeleeuwen / nieuwe tijd

11471

Havezathe/Ridderhofstad

late middeleeuwen / nieuwe tijd

Huis ter Velde/Rijksstraatweg Parkweg/Emmaweg

Tabel 1.3 Overzicht van de in de gemeente aanwezige archeologische rijksmonumenten

Aanpassing begrenzing archeologische Monumentenkaart-terreinen Op grond van bestudering van het AHN (hoogtekaart), kadasterkaarten rond 1840 en vakliteratuur zijn de begrenzingen van een aantal AMK terreinen aangepast. Een aantal nieuwe te beschermen terrein zijn toegevoegd, met name kasteel- en buitenplaats locaties (zie tabel 1.4). Op twee terreinen heeft de gemeente veldonderzoek uit laten voeren, namelijk op de verwachte locaties van kasteel Maerssenburgh (geofysisch onderzoek) en boerderij ’t Honderd (booronderzoek) (resp. Jordanov 2020a en Jordanov 2020b). Een overzicht van de wijzigingen in AMK-terreinen staat in tabel 1.4. Op grond van oud kaartmateriaal bleek Kasteel Snaafburg (Maarssen) een voorhof te hebben gehad op de plaats van de huidige kasteelboerderij. Deze is opgenomen in de nieuwe begrenzing. Ook was de voorburcht/voorhof van Aastein (Nieuwer ter Aa) vergeten en is nu opgenomen. Van de middeleeuwse kern van Vreeland is alleen het gedeelte aan de Vecht opgenomen als AMK-terrein. Deze vindplaats is uitgebreid naar de gehele middeleeuwse kern van Vreeland. Daarnaast zijn nog enkele andere terreinen wat aangepast en zijn de grenzen wat verschoven op grond van literatuuronderzoek, AHN, kadastrale kaarten en oud (en vergeten) archeologisch amateuronderzoek.

Te verwachten vindplaatsen Tevens is een aantal nieuwe terreinen met een verwachte archeologische waarde opgenomen op de kaart (zie tabel 1.4). Hoewel het archeologisch-inhoudelijk gezien niet direct een bekende archeologische waarde of vindplaats betreft, is het uitgangspunt voor de aanwijzing hiervan in het verleden hetzelfde geweest als bij de AMK-terreinen, namelijk: historische bronnen. Daarnaast lijken de terreinen in veel gevallen ook op grond van meerdere bronnen aanwezig, zijn deze op kaart te duiden zijn én zijn ze goed te begrenzen. Belangrijkste toevoegingen zijn de terreinen Kasteel Ter Aa in Nieuwer ter Aa, kasteel Rietveld in Breukelen en kasteel Maarssenburgh in Maarssen. Daarnaast blijkt dat ook de befaamde buitenplaats Realeneiland (Nigtevecht) ondanks zandafgraving volgens de AHN nog in situ aanwezig. De andere terreinen betreffen kleinere gebiedjes in en om de Vecht en veelal kleinere buitenplaatsen en oude boerderijen.

Gewijzigd AMK-terreinen Kasteel Snaafburg, Maarssen Kasteel Ter Meer, Maarssen Kasteel Aastein, Nieuwer ter Aa Dorpskern Vreeland Dorpskern Kockengen

Te verwachte vindplaatsen (nieuw) Kasteel Maarssenburgh, Maarssn Boerderij t Slijck, Maarssen Boerderij Maarssenbroeksedijk Oost 36/38, Maarssen Boerderij Merenhofstede, Maarssen Landhuis Huis ten Bosch, Maarssen Landhuis Weerestein, Maarssen Kasteel Rietveld, Breukelen Boerderij ’t Honderd, Nieuwer ter Aa Kasteel Ter Aa, Nieuwer Ter Aa Buitenplaats Ouderhoek, Nieuwersluis Pastorie Slootdijk, Loenersloot Buitenplaats Realeneiland, Vreeland Buitenplaats Vreedenhorst, Vreeland Buitenplaats Groenevelt, Vreeland

Tabel 1.4: Gewijzigde AMK-terreinen en te verwachte nieuwe vindplaatsen

Waarnemingen Archeologische waarnemingen zijn meldingen van vondsten die buiten de professionele archeologische circuits worden gedaan. Het kan gaan om toevalstreffers tijdens niet-archeologische op- of ontgravingen, maar ook om gerichte zoekacties door bijvoorbeeld vrijwillige archeologen of metaal-detectorzoekers. Een inventarisatie van AWN Naerdincklant heeft enkele waarnemingen opgeleverd die tot op heden nog niet in ARCHIS zijn verwerkt. Het betreft hier grotendeels vondsten door metaaldetectie waarvan de precieze locatie niet altijd duidelijk is. Zo is er sprake van twee Romeinse munten uit Breukelen: een as van Augustus (63 v. Chr-14 na Chr.), een munt van Trajanus Decius (3e eeuw na Chr.) en een merovingische mantelgesp uit Maarssen. Deze vondsten zijn gedaan rond 1998 door een metaaldetectorzoeker (pers. mededeling dhr. A. Cruysheer). In 2002 is al eerder een vroegmiddeleeuwse mantelspeld aangetroffen in Breukelen langs de Vecht, net buiten het poortgebouw van kasteel Nijenrode.

Archeologische onderzoeken 2010-2019 In de gemeente Stichtse Vecht hebben in de jaren 2010 - medio 2019 verschillende onderzoeken plaatsgevonden. Kenniswinst uit zich hier in de verdere bijstelling van de archeologische verwachtingengebieden. Enkele archeologische onderzoeken (hieronder aangegeven) in deze periode gaven verrassende nieuwe inzichten in de bewoningsgeschiedenis van de gemeente. Tijdens onderzoek op de locatie Parkweg 49-67 te Maarssen, zijn naast sporen uit de 11de – 13de eeuw op de oeverwal, ook sporen van waterbodem-gerelateerde archeologie aangetroffen: houten

palen die een steiger vormen in de Vecht, drie metalen sintels (mogelijk scheepssintels) en palenrijen. Deze zijn te relateren aan de demping van de rivieroever voor landwinning en grondverbetering. Ook waren er vondsten die samenhangen met o.a. visvangst en scheepvaart (Bouma 2014). Eerder onderzoek op deze locatie in 2008 had al aan het licht gebracht dat hier vanaf de 10e eeuw een nederzettingsterrein lag. Mede door het onderzoek aan de Parkweg is de categorie ‘bebouwing tot 1960 op meandergordel/crevasse middelhoog’ van de beleidskaart uit 2010 komen te vervallen. Deze categorie was gebaseerd op een niet-onderbouwde aanname dat bebouwing in het verleden automatisch tot (gedeeltelijke) verstoring van het bodemarchief zou leiden. Onderzoek op locatie Oostwaard 9 in Maarssen gaf inzicht in de eeuwenlange bewoningsgeschiedenis van deze boerderij. Uit de resultaten van het gecombineerde bouwhistorisch en archeologisch onderzoek komt duidelijk een beeld naar voren van een bijzondere en complexe vindplaats (Wink & Viersen 2016). De oudste waargenomen bestaande delen van het gebouw gaan terug tot in de 13e eeuw. Mogelijk betreft het een representatief gebouw, dat deel heeft uitgemaakt van een uithof van een klooster.

Dat er zelfs sprake kan zijn van bewoning vanaf de Late Prehistorie wordt duidelijk uit de aanwezigheid van een vegetatiehorizont in de top van de oeverafzettingen van de Vecht. Deze lijkt deels opgenomen te zijn in een cultuurlaag, waarvan de datering echter niet duidelijk is. Mogelijk beslaat de bewoningsgeschiedenis van de locatie Oostwaard dus een periode van meer dan 2000 jaar en een bewoningscontinuïteit van meer dan acht eeuwen. Proefsleuvenonderzoek op de locatie Petersburg/Garstenstraat in Nigtevecht toonde aan (door middel van aangetroffen aarderwerk), dat Nigtevecht op zijn minst een halve eeuw ouder is dan verwacht;de oudste middeleeuwse sporen in Nigtevecht dateren nu uit de eerste helft van de 13e eeuw (Bouma 2011). De eerste resultaten van een archeologische begeleiding naast de kerk in Nieuwer Ter Aa hebben aangetoond dat de dorpelingen rondom de kerk begraven zijn, en dat deze graven nog (deels) intact zijn. Ook is een deel van de entree van de oudste (tufstenen) fase van de kerk aangetroffen. De kerk blijkt rond 1100 te zijn opgetrokken, zoals in oude documenten is vermeld. Met behulp van deze gegevens zijn belangrijke gegevens over de afmetingen van dit gebouw bekend geworden (Aarts 2016; Jonker Duynstee & Cleijne 2018).

In Kockengen werd bij een booronderzoek aangetoond dat de ondergrond in het historische centrum bestaat uit dikke ophogingslagen (Visser & Quack 2011). Deze ophogingsgeschiedenis kan volgens De Boer (2015) de sleutel vormen tot ons begrip van het ontstaan van de buurtschap en het dorp Kockengen. Bij een grootschalig natuurontwikkelingproject bij Tienhoven (“de Taartpunt”) is archeologisch vooronderzoek uitgevoerd (Sueur & Brijker 2014/2015). Het bureau- en booronderzoek wijst op met veen overdekt reliëfrijk dekzand met een grote kans op het aantreffen van resten van prehistorische verblijfplaatsen uit de Midden Steentijd tot en met het begin van de Late Steentijd (Sueur & Brijker 2016). Uit de later dat jaar uitgevoerde archeologische begeleiding en een waarderend booronderzoek blijkt dat dit inderdaad het geval is. Bij dit onderzoek zijn haardkuilen en een vuursteenvindplaats uit de periode 9000 tot 6000 v. Chr. (vroeg tot en met laat Mesolithicum) gevonden (Müller e.a. 2018).

Historische linten Het onderzoek naar de historische linten heeft zowel tot een opname van (delen van) historische linten geleid, als tot afwaardigering. De afwaardering heeft met name betrekking op de historische linten in Tienhoven. Het gaat om: de Herenweg, de Dwarsdijk, de Oude dijk, de Westbroekse Binnenweg, de Veenkade, de Scheendijk en de Ter Aase zuwe. Na vergelijking van historisch kaartmateriaal, met name van Ketelaar en Bloemwaerdt met Reuvens en de kadastrale kaart van 1811-1832 valt op dat in de 19de-eeuw sprake is van afvening/afturving van het gebied grofweg ten oosten van het gebied ten oosten van de Maarseveense Plassen. Door deze verstoring is de trefkans

op resten die samenhangen met archeologische resten klein. De Maarssebroeksedijk is toegevoegd, alsook de Zogweteringlaan. Naast historisch kaarmateriaal blijkt ook op basis van archeologisch onderzoek van de AWN en Saxion Hogeschool aan Zogweteringlaan 4, dat hier sprake is geweest van historische bebouwing (in prep).

Molens Vanwege bekende omissies in de verwachtingenkaart van 2010 zijn de historische linten en molens kritisch bezien. Voor de historische linten geldt dat verschillende historische kaarten opnieuw zijn bezien (zie p. 32 van het rapport). De molens van de molendatabase zijn vergeleken met de kadastrale kaart van rond 1840 en daarna nog eens vergeleken met verschillende historische kaarten uit de periode 1600-1800. Daarbij is ook gekeken, voor zover mogelijk, of er sprake is van echte volwaardige molens en geen kleinere windmolentjes (tjaskers en dergelijke). Kleinere windmolens zijn niet meegenomen in de inventarisatie vanwege de gering archeologische trefkans en geschatte lage informatiewaarde.

Fig. 1.1 De Dorsse Molen te Vreeland, circa 1500. Collectie Utrechts Archief Het molenonderzoek leverde drie nieuwe vermoedelijke molenlocaties op, namelijk een 17de-eeuwse molen in Oud Zuilen, een 17de-eeuwse molen langs de Haarrijn in Gieltjesdorp en een 18de -eeuwse molen in Maarssen. Daarnaast bleken de benamingen in de molendatabase soms niet te kloppen en werd regelmatig meer informatie gevonden over het type molen (poldermolen of korenmolen) of de molennaam. Deze informatie is aangevuld. Een aantal molens is afgevoerd: door kanaalaanleg of zandafgraving is de kans gering dat nog iets van deze molens resteert. In tabel 1.5 staan de molens die worden aangeduid op de verwachtingenkaart.

Plaats

Aanduiding

Periode

Tienhoven

Naamloos Tienhoven

1800-1900

Oud-Zuilen

Naamloos Oud Zuilen 1

1600-1700

Oud-Zuilen

“De Hoop”

1600-1900

Oud-Zuilen

Naamloos Oud Zuilen 2

1600-1700

Gieltjesdorp

Haarrijn Noord

1700-1800

Gieltjesdorp

Haarrijn Midden boven

1600-1900

Gieltjesdorp

Haarrijn zuid (Nieuwkoper watermolen)

1600-1900

Maarssen

Maarsseveense Watermolen

1600-1900

Maarssen

Naamloos Maarssen 1

1700-1900

Maarssen

Naamloos Maarssen 2

1600-1900

Breukelen

Naamloos Breukelen 1

1700-1900

Breukelen

Naamloos Breukelen 2

1700-1900

Breukelen

Kortrijkse molen

1600-1900

Breukelen

Molen van het noordeinde van Portengen

1600-1900

Breukelen

Naamloos Breukelen 3

1600-1900

Breukelen

Breukelveense Watermolens (west) combi

1700-1900

Breukelen

Breukelveense watermolens (Oost) combi

1700-1900

Nieuwersluis

Mijndermolen

1600-1900

Nieuwersluis

Hondertsen Molen

1600-1900

Nieuwersluis

Breukelweertse molen

1700-1900

Loenen

Hollandse watermolen

1700-1900

Loenen

Stichtse watermolen

1600-1900

Loenen

Naamloos Loenen 1

1700-1800

Loenen

Naamloos Loenen 2

1700-1800

Vreeland

Naamloos Vreeland 1

1700-1900

Vreeland

Naamloos Vreeland 2

1700-1900

Vreeland

Naamloos Vreeland 3

1600-1900

Portengen

Molen van het zuideinde van Portengen

1600-1900

Tabel 1.5: Overzicht van te verwachte molens in Stichtse Vecht.