Rapport van de verkenner -eerste stap naar nieuwe bestuursperiode - Stichtse Vecht.pdf

RAPPORT VAN DE VERKENNER De eerste stap naar een nieuwe bestuursperiode

Yvonne van Mastrigt, 30 maart 2022

Rapport van de verkenner – de eerste stap naar een nieuwe bestuursperiode

Inleiding en gevolgde aanpak van de verkennende fase De inwoners van Stichtse Vecht hebben op 14, 15 en 16 maart een nieuwe gemeenteraad gekozen. Met de uitslag van de verkiezingen heeft een fundamentele verschuiving plaatsgevonden. Waar altijd een traditionele lokale afdeling van een landelijke partij de grootste was in Stichtse Vecht, is dat nu de lokale partij Lokaal Liberaal geworden. Lokaal Liberaal heeft mij gevraagd om de rol van verkenner op me te nemen. In het duidingsdebat van 21 maart hebben vrijwel alle politieke partijen hun instemming daarover uitgesproken. Met plezier heb ik dan ook deze taak uitgevoerd. Als voormalig waarnemend-burgemeester voel ik me betrokken bij Stichtse Vecht en ik zie en voel het belang van een stabiel en stevig bestuur voor deze mooie gemeente. Deze voorliggende rapportage vormt mijn conclusie van het duidingsdebat en de gesprekken die ik in de week na de verkiezingen met bijna alle politieke partijen in Stichtse Vecht heb gevoerd. De conclusie uit het rapport heb ik op 29 maart met de fractie van Lokaal Liberaal gedeeld. Op 31 maart wordt het rapport openbaar en op maandag 4 april wordt deze rapportage in een extra raadsvergadering besproken.

Eenduidig beeld zichtbaar over opgaven, bestuursstijl en terugwinnen vertrouwen inwoners Tijdens alle gesprekken die ik als verkenner heb gevoerd is er in grote openheid gesproken over de majeure thema’s voor de gemeente Stichtse Vecht en wat er voor nodig is om op die thema’s bestuurlijk succesvol te zijn. Voor alle partijen staat vast dat investering in de ambtelijke organisatie de randvoorwaarde is om ambities waar te kunnen maken. De wijze waarop deze investering vorm moet krijgen is nog onderwerp van gesprek. Dat de staat van de ambtelijke organisatie effect zal hebben op het ambitieniveau van de komende bestuursperiode, staat voor alle gesprekspartners vast. Partijen spreken van haalbare en realistische ambities die leiden tot concreet beleid. Het bestuur kan zich geen luchtkastelen of beloftes veroorloven die niet kunnen worden waargemaakt. Dit geeft de noodzaak om aan verwachtingsmanagement te doen richting achterban, inwoners, ondernemers en maatschappelijke organisaties. De uitvoeringskracht van de gemeente moet omhoog, niet de beleidsintensiteit. Alle gesprekspartners noemden het klemmende woningtekort als een prioriteit. Een aantal partijen noemt hierbij de bredere context van andere opgaven die om fysieke ruimte (gaan) vragen. Zoals de energietransitie en de daar uit voortvloeiende ruimtelijke claims.

De overgrote meerderheid van de gesprekspartners zijn het er over eens dat Stichtse Vecht een coalitie verdient die op een breed draagvlak in de gemeenteraad en in de verschillende kernen van de gemeente kan rekenen. Maar veruit de meeste aandacht in de gesprekken ging uit naar de wijze waarop bestuurders met elkaar samenwerken en de wisselwerking tussen bestuur en inwoners. De wil en de gevoelde noodzaak om het vertrouwen tussen de inwoners en het bestuur te verbeteren is groot. De ambitie om daar zelf mee aan het werk te gaan werd breed gedeeld. Ook gaven meerdere partijen aan dat het wenselijk is om de duale manier van werken te versterken en ruimte te maken voor meningen en initiatieven van buiten de coalitiepartijen. Wat de beste manier is om het vertrouwen van de inwoners terug te winnen en wat daar de eigen bijdrage aan kan zijn is minder eenduidig. Waar men wel heel helder over was is dat de stabiliteit van het dagelijks bestuur de basis vormt. Er is een stabiel college nodig, zonder wisselingen gedurende de komende bestuursperiode.

1

Het belang van communicatie en participatie is veel genoemd. De kracht van inwoners en van de verschillende kernen binnen Stichtse Vecht verder benutten wordt ook als een goede mogelijkheid gezien. Toch wordt hier ook een valkuil en mogelijke struikelsteen voor een nieuw college gesignaleerd. Enerzijds dicht bij inwoners beleid uitvoeren en anderzijds een beperkt aantal ambities aankunnen, vraagt om het vermogen om ‘nee’ te kunnen zeggen. Nee zeggen, ook tegen achterbannen die trouwe supporters zijn en met een hoge verwachting juist voor deze partij hebben gestemd, in de overtuiging dat juist deze partij er voor hun specifieke kern of belang zou zijn. Duidelijk zijn en bestuurlijke ruggengraat tonen, ook bij lastige onderwerpen, werd dan ook door veel partijen benoemd als noodzakelijk kwaliteit. Een andere genoemde struikelsteen is de uitvoering van wettelijke taken of invulling van rijks en/of regionale afspraken waar binnen Stichtse Vecht politiek verschillend over wordt gedacht. De wettelijke huisvestingsverplichting van statushouders en de Regionale Energie Strategie worden hier als voorbeelden genoemd. Daarnaast is door veel partijen aandacht gevraagd voor de nieuwe positie die Lokaal Liberaal heeft gekregen en het belang dat deze partij zicht heeft op de wijze waarop zij met deze positie omgaat.

Het gaat om het vergroten van het bestuurlijke bewustzijn en aannemen van een bestuurlijke houding, die passend is bij de grootste fractie. Hierbij hoort ook de stille diplomatie op de achtergrond: rust brengen, een brugfunctie vervullen, elkaar kunnen aanspreken op houding en gedrag en het voortouw nemen bij het oplossen van issues, buiten het zicht van de spotlights. Ook voor het innemen van de positie in de regio en het daarbij behorende relatiemanagement is, volgens vele partijen binnen de gemeenteraad, voor de fractie van Lokaal Liberaal een belangrijke taak weggelegd. Het vertrouwen in Lokaal Liberaal als bestuurderspartij is zeker aanwezig. Wel wordt er met grote belangstelling gekeken naar de wijze waarop Lokaal Liberaal haar extra verantwoordelijkheid als dragende partij binnen de gemeente Stichtse Vecht gaat invullen.

Conclusie: neem een tussenstap en praat kort maar stevig verder met zes partijen Mijn conclusie uit de gevoerde gesprekken is dat het verstandig lijkt om een tussenstap te nemen, zo spoedig mogelijk na de raad van 4 april. Praat in deze tussenstap kort maar stevig verder met zes partijen die bestuurlijke verantwoordelijkheid willen nemen. Nodig hier Lokaal Liberaal, de VVD, D66, Streekbelangen, het CDA en de CU-SGP voor uit. Praat met elkaar over het onderwerp ‘het besturen van Stichtse Vecht’. Denk hierbij aan een sessie van twee dagdelen in een ‘pressure-cooker-achtige’ setting. Aanbeveling hierbij is om de mensen aan tafel te vragen die mogelijk met elkaar in toekomst zullen gaan samenwerken: de beoogd fractievoorzitters en kandidaat wethouders. Wanneer er een sterke wens is om ook volledige fracties te betrekken, dan kan gedacht worden aan een dagdeel met alle fractieleden en vervolgens een dagdeel met alleen de beoogd fractievoorzitters en kandidaat wethouders. Mijn voorkeur heeft deze laatste mogelijkheid echter niet. In deze fase is het belangrijk het tempo vast te houden en voorzie ik een schier onmogelijke agenda puzzel om 6 fracties bij elkaar te krijgen. Deze tussenstap geeft inzicht en duidelijkheid op enkele cruciale thema’s die met bestuurlijke samenwerking samenhangen.

Daarna wordt duidelijk met welke kleinere delegatie (vier of maximaal vijf fracties) de logische vervolgstap naar inhoudelijke besprekingen gemaakt kan worden om te komen tot een duurzame, stabiele coalitie. Deze tussenstap lijkt verstandig om twee redenen: -

De wisselwerking tussen de bestuursstijl en de relatie met en vertrouwen van de inwoners is een onderwerp voor de gehele raad, inclusief de mogelijke coalitiepartners. Elke partij kan hier een bijdrage aan leveren en heeft een eigen verantwoordelijkheid. Op 9 april, tijdens het voorgenomen raadsweekend, wordt hier al een begin mee gemaakt. Echter, wachten tot de uitkomsten van de discussie van de gemeenteraad als geheel zou in de coalitievorming in een enorme vertraging leiden. Daarom is het mijns inziens goed om, vooruitlopend op de

2

gedachtewisseling in de gemeenteraad als geheel, met de partijen die mogelijk bestuurlijke verantwoordelijkheid gaan dragen dit gesprek reeds met elkaar te voeren. Thema’s die in deze verdiepingssessie in ieder geval aan de orde moeten komen zijn;

-

o

Welke manier van werken voor college en ambtelijke organisatie staat de betrokkenen voor ogen als het gaat om betrekken van inwoners/ participatie/ zeggenschap inwoners/ heldere en tijdige communicatie?

o

Hoe kijken de betrokkenen aan tegen besluitvaardig zijn/ knopen durven door hakken, ook bij minder populaire beslissingen om te voorkomen dat processen lang doorslepen?

o

Stabiliteit van bestuur en de directe invloed op het vertrouwen van de inwoners. Het grote belang van partijen om zich te kunnen en willen committeren aan een stabiel gemeentebestuur.

o

Bestuurlijk-ambtelijk samenspel: een stabiel en niet te ambitieus college zorgt voor de rust in de organisatie en ruimte voor opbouw ervan. Hoe ziet men dit voor zich?

De tweede reden voor de tussenstap is dat het D66 en Streekbelangen de mogelijkheid biedt om zich breder te oriënteren. Deze twee relatieve nieuwkomers geven aan bestuurlijke verantwoordelijkheid te willen dragen. De tussenstap geeft alle betrokkenen de ruimte om zaken te benoemen, elkaar af te tasten, te leren kennen en elkaars visie te horen, voordat de daadwerkelijke inhoudelijke coalitiebesprekingen beginnen in een kleinere delegatie.

Bij deze tussenstap wordt afgeraden om op andere inhoudelijke thema’s in te gaan. Deze liggen klaar voor een volgende ronde en voor een kleiner gezelschap. De door mij voorgestelde tussenstap zou het meest effectief vorm krijgen wanneer deze in een kleine en besloten sessie vorm krijgt. Dat geeft een ieder de gelegenheid vrij uit woorden te geven aan dat belangrijk wordt gevonden in de bestuurlijke samenwerking. Het is goed denkbaar dat er een zakelijke weergave van het gesprek wordt gemaakt, die desgewenst met de andere leden van de gemeenteraad in openbaarheid gedeeld wordt.

Overwegingen bij de uit te nodigen partijen LL, VVD, D66, SB, CDA en CU-SGP Vanzelfsprekend moet er recht gedaan worden aan de uitslag van de verkiezingen. Hoewel de opkomst van de verkiezingen laag was en ook veel mensen hun stem niet hebben laten horen, geeft de verkiezingsuitslag wel degelijk houvast. Enkele partijen vinden het belangrijk om te benadrukken dat de meeste stemmen niet naar de liberale partijen gegaan zijn, hoewel in zetelaantal het liberale gedachtengoed ruim is vertegenwoordigd. Met twaalf partijen is er sprake van een gemeenteraad die door een groot aantal fracties wordt gevormd en waarvan een aanzienlijk deel slechts een beperkte omvang kent. Als je de keuze van de kiezer recht wilt doen, is het van belang te wegen welke partijen zetelwinst hebben behaald. Tevens kwam in de gesprekken veelvuldig aan de orde dat een goede geografische verdeling van uitgebrachte stemmen in de coalitie vertegenwoordigd moet zijn. Zo kom ik uit bij de volgende partijen: -

Lokaal Liberaal is met zeven zetels als grootste partij vanzelfsprekend aan zet bij het vormen van een nieuwe coalitie. Lokaal Liberaal is groot in met name de grotere kernen zoals Maarssen en Maarssenbroek.

-

De VVD, als tweede partij met vijf zetels, heeft in het verleden altijd bestuurlijke verantwoordelijkheid gedragen en wil dat nu ook weer doen.

-

D66 komt na een periode van vier jaar afwezigheid weer stevig de politieke arena binnen met vier zetels.

3

-

Streekbelangen heeft drie zetels behouden. Hun achterban is met name in de kleine kernen te vinden. Men geeft aan bestuurlijke verantwoordelijkheid te willen nemen en benadrukt het belang van evenwicht in het college, zowel op het gebied van ervaring als diversiteit. Streekbelangen wordt door vrijwel alle partijen als een logische en constructieve mogelijke coalitiepartner gezien.

-

Ook het CDA is met drie zetels gelijk gebleven en sterk vertegenwoordigd in de kleine kernen. Het CDA is een stabiele bestuurderspartij gebleken en wil dat ook blijven inbrengen.

-

De CU-SGP is met twee zetels stabiel gebleven en werd door diverse fracties genoemd als mogelijke constructieve en stabiele coalitiepartij. Zelf heeft men ook aangegeven bestuurlijke verantwoordelijkheid te willen nemen.

De PvdA stelt zich bescheiden op en geeft aan dat een plek in de coalitie niet voor de hand ligt vanwege de verkiezingsuitslag (van drie naar twee zetels). Men is desgevraagd wel bereid om een bijdrage te leveren aan een constructief en stabiel bestuur. Qua inhoudelijke prioriteiten en visie op de beoogde bestuursstijl in Stichtse Vecht, lijkt de PvdA in eerste aanzet goed bij andere mogelijke coalitiepartijen te passen. Mijn advies is om de PvdA in dit stadium niet aan de bovengenoemde zes partijen toe te voegen. Om slagkracht in het gesprek te behouden is een beperkt gezelschap plezierig. Mocht naar aanleiding van de tussenstap er bij partijen behoefte bestaan om de PvdA alsnog uit te nodigen, dan zou dat een logisch moment zijn. GroenLinks onderstreept evenzeer het belang om de samenwerking binnen het bestuur en de samenwerking tussen de gemeente en de inwoners ingrijpend aan te passen. Echter de ideologische basis van GroenLinks en de daaruit voortvloeiende voorgestane werkwijze ligt verder af van de grootste partij binnen Stichtse Vecht. Op voorhand lijken deze stijlfiguren niet gemakkelijk bij elkaar te brengen. Maar de hierboven gevolgde redenering bij de PvdA geldt ook voor GroenLinks.

Mocht -naar aanleiding van de tussenstap- de optie om te komen tot een coalitie zonder Lokaal Liberaal worden verkend, dan is dat een logisch moment om daar GroenLinks bij uit te nodigen. De partij heeft aangegeven bestuurlijke verantwoordelijkheid te willen dragen en heeft vanuit de partijlijn kandidaten voor een mogelijke positie als wethouder klaarstaan. Hoewel ook Het Vechtse Verbond heeft aangegeven bestuurlijke verantwoordelijkheid te willen nemen, is de partij te klein (een zetel) om een mogelijke wethoudersplek te kunnen verantwoorden. Bij zowel GroenLinks als Het Vechtse Verbond is een belangrijke overweging om hen nu niet voor de tussenstap te vragen het risico dat de gewenste voortvarendheid in het proces vertraging oploopt. De SP en Samen Stichtse Vecht zien een rol voor zich in de oppositie. Ook deze partijen hebben een sterk beeld over de optimale werkwijze van het bestuur in Stichtse Vecht en de manier waarop deze werkwijze kan bijdrage aan het versterken van de relatie met de inwoners. Ik ben er van overtuigd dat deze partijen een prominente rol kunnen spelen in de voorgestane veranderingen vanuit de gemeenteraad. De PVV heeft aangegeven geen gesprek met de verkenner te willen en bereidt zich ook voor op een rol in de oppositie.

Na de tussenstap: mouwen opstropen en aan de slag om het eens te worden over de inhoud Na de tussenstap is het de verwachting om met vier of vijf partijen het formatieproces in te gaan. Mijn advies is dan ook om het tempo hoog te houden en direct na de tussenstap over te gaan tot de inhoudelijke gesprekken. Er tekent zich een grote gedragenheid voor de agenda voor de komende jaren af. In dit rapport zijn al veel van die punten aan de orde gekomen. Hieronder de korte samenvatting van de punten die vanuit vrijwel alle partijen zijn benoemd: -

De inhaalslag en het versnellen van woningbouw.

-

Stapsgewijze en behapbare energietransitie en het thema duurzaamheid.

-

Leefbaarheid van de kleinere kernen en de mogelijkheid tot maatwerk/ beleid dat de identiteit en leefbaarheid ondersteunt.

4

-

Door dit alles heen vlecht zich een nieuwe/ participatieve manier van werken, die zijn weerslag heeft op het bouwen aan een vertrouwensband met de inwoner. Met heldere, duidelijke en tijdige communicatie en informatie. (NB bij dit onderwerp is het goed om met elkaar te verkennen in hoeverre deze beoogde manier van werken overeen komt met de in januari 2022 door de raad vastgestelde participatieleidraad.)

Als randvoorwaarden zijn hierbij benoemd: -

Het op orde brengen van de ambtelijke organisatie als prioriteit. De basis moet op orde komen, want zonder slagkracht kan niets worden waargemaakt. Hierbij wordt door meerdere partijen aangegeven dat de wijze waarop de politiek met de ambtelijke organisatie omgaat en de wijze waarop zij daarover spreken, van effect kan zijn op beeld van Stichtse Vecht als aantrekkelijke plek om te werken. De neiging om als politicus keer op keer kritisch te zijn, vragen te stellen en achter een snel antwoord aan te jagen, heeft effect op de gemeente als fijne werkomgeving. De raad, college en de ambtelijke organisatie hebben hetzelfde doel: werken aan een aantrekkelijke leefbare gemeente voor iedereen.

-

Consequentie van het bovenstaande is een sterk beperkte politieke ambitie voor de eerste twee jaar. Daarbij zijn scherpe keuzes nodig.

-

Financieel realisme is door alle partijen als noodzakelijk randvoorwaarde benoemd. De financiële situatie zowel nu als de verwachting voor de nabije toekomst geven reden tot zorgen bij alle partijen.

Kortom: zorg dat de driehoek Financiële mogelijkheden - Ambtelijke slagkracht - Bestuurlijke Ambitie met elkaar in evenwicht komt en blijft.

Samenspel college en raad: maak tijd vrij voor de grote onderwerpen en stop met details Over het bestuurlijk samenspel tussen college en raad leven verschillen van inzicht tussen partijen. Enkele -vooral kleinere- partijen zijn er voorstander van om meer bevoegdheden bij de raad neer te leggen. Maar de meeste partijen willen juist het college een stevige rol geven, zodat de raad zich niet met details of te veel met de controlerende taak hoeft bezig te houden. Het kan niet allebei tegelijk: meer bevoegdheden bij de raad neerleggen en veel tijd hebben voor de inhoud. Zeker niet met twaalf fracties. Hoe het aantal van twaalf fracties straks uitwerkt op de bestuurbaarheid van de gemeente, is ook een veelgenoemd punt van aandacht. Als elke partij iets wil zeggen over kleine onderwerpen, ben je daar al een hele vergaderavond aan kwijt. Het is goed om in dit kader ook te kijken naar andere manieren van omgaan met spreekrecht en hoe te voorkomen dat discussies uit de commissie worden overgedaan in de raad. Dit hangt nauw samen met de neiging om details te willen bespreken, mede als manier om je als partij te willen onderscheiden. Een college met een ruim mandaat creëert meer rust. Zo komt er tijd en ruimte vrij voor het stellen van kaders bij stevige inhoudelijke onderwerpen. De wens van vele partijen is om meer tijd te hebben.

Men wil aan de voorkant van het beleid betrokken zijn en in de beeldvormende fase ‘met de benen op tafel’ met elkaar over de inhoud te kunnen praten en richting uit kunnen zetten. Vanzelfsprekend is bij de keuze voor deze werkwijze van belang wat voor soort akkoord de basis vormt voor de komende bestuursperiode.

Coalitieakkoord of raadsakkoord: vind het midden en vraag elke partij om input Voor een raadsakkoord is geen meerderheid te vinden, mede gezien het belang van een vlotte voortgang. De werkwijze die binnen Stichtse Vecht eerder is gekozen -waarbij alle partijen binnen de gemeenteraad de mogelijkheid krijgen om het coalitieakkoord aan te vullen- wordt als aantrekkelijk gezien.

5

Mijn advies, gehoord alle partijen, is om te komen tot een eenvoudig hoofdlijnenakkoord met een beperkte ambitie als stevige basis onder de coalitie. Desgewenst kunnen de ambities die op een groot draagvlak binnen de gemeenteraad kunnen rekenen worden gecombineerd met een aantal ambities die in ieder geval door de coalitiepartijen worden gedeeld. Daarmee ontstaat een akkoord op twee niveaus, waarbij zowel raad als coalitie weet waar het accent van het draagvlak te vinden is.

Tot slot: Deze eerste verkennende stap heb ik met veel plezier gedaan. Mijn dank gaat uit naar alle gesprekspartners die in grote openheid en in hun eigen woorden gesproken hebben over de bestuurlijke toekomst van Stichtse Vecht. In deze rapportage heb ik zo goed mogelijk recht proberen te doen aan de opbrengst van al deze gesprekken. De woorden die ik voor die weergave heb gekozen zijn niet te herleiden naar een van de gesprekspartners maar geheel voor mijn verantwoordelijkheid. Tijdens de bespreking van mijn verslag in uw vergadering van 4 april ben ik desgewenst beschikbaar voor een toelichting en het beantwoorden van vragen.

30 maart 2022, Yvonne van Mastrigt

6