Bijlage 1 Kerkenvisie Stichtse Vecht_Definitief.pdf
Tekst van het document
Hoofdstuk 8
Waardering Inleiding Op basis van voorgaande inventarisatie en analyse en uiteraard het overzicht van de kerkgebouwen in deel C, komen we in dit hoofdstuk tot een waardering van de kerkgebouwen in de gemeente Stichtse Vecht. De waardering bepaalt uiteindelijk mede de mogelijkheden die er zijn als een transformatie of herbestemming aan de orde is. Het doel is om de belangrijkste waarden van de kerkgebouwen op een overzichtelijke manier in beeld te brengen. Voorliggende waardering is gericht op de waarde die deze gebouwen vanuit een breder maatschappelijk perspectief vertegenwoordigen. Deze waarden worden verderop in dit hoofdstuk beschreven. Dit betekent dat de waardering niet gaat over de waarde in het economisch verkeer en ook niet over de waarde die een religieuze gemeenschap hecht aan (het gebruik van) haar gebouw. Ook gaat het (nog) niet over de concrete en specifieke waarden van elke kerkbiotoop.
een gebouw aangepast kan worden. Voor de gemeente vormt deze waardering de basis om een publiekrechtelijk toetsingskader op te stellen. Stichtse aanpak Bijzonder aan het kerkenlandschap van Stichtse Vecht is dat de huidige kerkgebouwen uit hele verschillende tijdsperioden afkomstig zijn. Zo staan er in de gemeente zowel middeleeuwse dorpskerken als ‘jonge’ kerken uit het einde van de 20e eeuw. Uit bijna elke eeuw, vanaf de 15e eeuw, is er wel een kerk gespaard gebleven. Die diversiteit in Stichtse Vecht is uniek. Het kerkenlandschap van Stichtse Vecht is in verschillende groepen met een overeenkomende ontstaansgeschiedenis in te delen. Dit is al zichtbaar gemaakt in de kerkentijdlijn van hoofdstuk 4. Binnen elke groep valt het op dat ook de
De Ark in Maarssenbroek De waardering is relatief: de kerken in de gemeente worden ten opzichte van elkaar gewogen. Door deze waardebepaling ontstaat een eerste inzicht in de betekenis van een specifiek kerkgebouw. Het geeft een eerste indicatie van de mate waarin
70 Kerkenvisie Stichtse Vecht, 2023
stijlkenmerken, situeringskenmerken en de staat van de interieurs veelal overeenkomen. Dat heeft doen besluiten om ook de waardering in deze groepen op te delen en zo een overzichtelijke en passende waardering op te stellen. We onderscheiden zes cultuurhistorische groepen: A. Historische dorpskerken (tot 1845) B. Gereformeerde kerken (1850-1900) C. Katholieke neogoten (1900-1944) D. Rijkere gereformeerde kerken (1900-1944) E. Wederopbouwkerken (1945-1965) F. Ondergeschikte kerk (1965-nu) Daarnaast zijn er drie kerken die specifieke waardering verdienen: G. Speciaal Waarderingscategorieën Al deze cultuurhistorische groepen samen vormen waarderingscategorie 1. Daarnaast onderscheiden we nog twee categorieën, met een lagere waardering dan categorie 1. Waardering: Categorie 1 (groep A, B, C, D, E, F en G) Categorie 2 Categorie 3
Waarderingscriteria In de voorgaande paragrafen is de methode van waarderen uitgelegd, met categorieën en daarbinnen cultuurhistorische groepen. Deze paragraaf heeft betrekking op de waardering zelf, of te wel op de waarden die een kerkgebouw heeft. Deze waarden zijn breed en veelomvattend. Kerken zijn op verschillende manieren van waarde voor de dorpen waarin ze staan. Deze waarden gaan verder dan de monumentenstatus. Voor een gebouweigenaar heeft een kerk bijvoorbeeld een emotionele en economische waarde, een specifieke betekenis en gebruikswaarde. Deze particuliere waarden laten we in de kerkenvisie achterwege. Aspecten als architectuur, interieur, stedenbouwkundige ligging en de zichtbaarheid in het landschap spelen een belangrijke rol. Ook zijn de kerken sociaalmaatschappelijk van betekenis. Uiteindelijk zijn de kerkgebouwen in deze kerkenvisie op vier hoofdaspecten gewaardeerd, vanuit 'publiek' perspectief. Cultuurhistorie Dit aspect omvat het belang van het object als bijzondere uitdrukking van een culturele ontwikkeling (maatschappelijk, sociaal-economisch, bestuurlijk, landschappelijk, technisch, typologisch) of omdat het een bijzondere herinneringswaarde heeft. Stedenbouw Dit aspect omvat de betekenis en waarde van een gebouwd object binnen een grotere ruimtelijke context: een gebouwensemble en tuin, een buurt, een dorp of landschap. In hoofdstuk 5 zijn
Kerkenvisie Stichtse Vecht, 2023
71
de betekenis en waarde van de kerkgebouwen voor het landschap onderzocht. In dit hoofdstuk concludeerden we dat een kerkgebouw met name waardevol is voor het landschap als baken langs de Vecht en als onderdeel van een rijksbeschermd of historisch dorpsgezicht (in het rapport Trendlijnen). Architectuur Dit aspect draait om de betekenis en waarde van het gebouw voor de geschiedenis van de architectuur of de bouwtechniek, omdat het een bijzondere plaats inneemt in het oeuvre van een ontwerper, vanwege de uitzonderlijke esthetische kwaliteiten van het gebouw, door het bijzondere materiaalgebruik of vanwege de bijzondere samenhang tussen exterieur en interieur. Daarnaast speelt de mate van gaafheid en/of zeldzaamheid een rol. Uiteraard speelt ook de rijksmonumentale of gemeentelijke bescherming een rol. Interieur Dit aspect gaat over de betekenis en waarde van het interieur, het inventaris en eventuele kunstobjecten en hun onderlinge samenhang. Het gaat ook om het specifieke gebruik en de (sacrale) beleving van de ruimte. Daarnaast speelt de mate van gaafheid en/of zeldzaamheid een rol. Aspecten als toeristische waarde en sociaalmaatschappelijke waarde spelen bij een transformatie zeker een rol, maar worden bij de waarden op dit moment nog niet concreet in beeld gebracht.
72
Kerkenvisie Stichtse Vecht, 2023
Kerkenvisie Stichtse Vecht, 2023
73
Hoofdstuk 8
Waardering en motivering Deze paragraaf gaat per kerkgebouw concreter in op de aanwezige waarden. Deze globale waarden geven een indicatie welke ruimte er uiteindelijk is voor eventuele transformatie in de toekomst. Hoe het procesmatig verloopt als een transformatie aan de orde is, is te vinden in hoofdstuk 9. Bij de waardering onderscheiden we 3 categorieën, waarbij categorie 1 de hoogste waarde vertegenwoordigt. Categorie 1 is ook de hoofdcategorie met een nadere indeling in zeven cultuurhistorische groepen: A. Historische dorpskerken (tot 1845) B. Gereformeerde kerken (1850-1900) C. Katholieke neogoten (1900-1944) D. Rijkere gereformeerde kerken (1900-1944) E. Wederopbouwkerken (1945-1965) F. Ondergeschikte kerk (1965-nu) G. Speciaal
De volgende afkortingen worden op navolgende bladzijden gebruikt: Plaatsnamen B: Breukelen K: Kockengen L: Loenen aan de Vecht M: Maarssen NtA: Nieuwer ter Aa Ns: Nieuwersluis Nv: Nigtevecht OZ: Oud Zuilen T: Tienhoven V: Vreeland
Waarderingscriteria CH: Cultuurhistorie S: Stedenbouw A: Architectuur I: Interieur
Status RM
De waardering vindt plaats op basis van vier hoofdaspecten: Cultuurhistorie, Stedenbouw, Architectuur en Interieur.
74 Kerkenvisie Stichtse Vecht, 2023 Betonrelief Silo in Breukelen
= rijksmonument
GM = gemeentelijk monument BD H
= onderdeel beschermd dorpsgezicht = herbestemd
A. Historische dorpskerken (tot 1845) RM BD
RM BD
1
8
RM BD
29
RM BD
13
18
RM BD RM
31
RM
33
BD
H
38
RM BD
WAARDERINGSCATEGORIE 1
A. Historische dorpskerken (tot 1845) 1. Pieterskerk B 8. Hervormde kerk K 13. Grote Kerk L 18. Dorpskerk M
Waardering
29. Dorpskerk NtA 31. Hervormde kerk Nv 33. Hervormde kerk OZ 38. Nicolaaskerk V
zeer waardevol waardevol beperkte waarde
CH
Motivering waardering Voor elk kerkgebouw binnen deze gebouwgroep is de volgende motivering van toepassing: Cultuurhistorie Zeer waardevol als versteend geloof: het gelaagde uiterlijk toont hoe het gebouw door de eeuwen heen steeds is aangepast aan het (religieuze) gebruik. Stedenbouw Zeer waardevol als veelal oudst overgebleven gebouw in een dorp. Allen onderdeel van het beschermd dorpsgezicht (m.u.v. kerk 18). Zeer waardevol als baken in het landschap. De
S
A
I
kerktoren heeft en had een centrale maatschap pelijke en stedenbouwkundige rol in de dorpen en het omliggende landschap. Architectuur Zeer waardevol als eeuwenoud gebouw, veelal uit de middeleeuwen. Zeer waardevol als gelaagd gebouw, waarin de verschillende gebruikssporen zijn af te lezen. Interieur Zeer waardevol door de ouderdom en de rijke afwerking. Ook veelal zeer fraai, historisch inventaris.
Kerkenvisie Stichtse Vecht, 2023
75
B. Gereformeerde kerken (1850-1900)
7
GM
GM
BD
BD
10
H
GM
H
14
H
20
H
21
BD
28
H
BD
30
32
H
34
H
36
H
WAARDERINGSCATEGORIE 1
B. Gereformeerde kerken (1850-1900)
Waardering
7. Ger. Gem. in NL B* 28. Rehoboth Ns** 10. Geref. kerk K (1) 30. Geref. Gem. NtA 14. Geref. kerk L (1) 32. Geref. kerk Nv 20. Geref. kerk M 34. Geref. kerk OZ 21. Wilhelminakapel M** 36. Geref. kerk T * niet gebouwd als kerk **geen Geref. Kerk
zeer waardevol waardevol beperkte waarde
CH
S
A
I
Motivering waardering Voor elk kerkgebouw binnen deze gebouwgroep is de volgende motivering van toepassing, tenzij anders is aangegeven met een *:
van de dorpen) van de Gereformeerden in de beginperiode (tweede helft 19e eeuw). *m.u.v. kerk 21 en 28.
Cultuurhistorie Waardevol als herinnering aan het ontstaan van Gereformeerde kerken in de 19e eeuw, die in de Vechtstreek (als uitloper van de ‘Biblebelt’) veel gelovigen heeft getrokken. *m.u.v. kerk 21 en 28.
Architectuur Waardevol als exemplarische eenvoudige, kleine zaalkerk uit de tweede helft van de negentiende eeuw met een verbijzonderde voorgevel, meestal zonder toren.
Stedenbouw Waardevol als herinnering aan de plaatselijke oriëntering (in elk dorp een kerkje) en eenvoudige uitstraling (niet voornaam en veelal aan de rand
Interieur Van beperkte waarde, omdat het gebouw is herbestemd en ingrijpend verbouwd.
76
Kerkenvisie Stichtse Vecht, 2023
C. Katholieke neogoten (1900-1944) RM BD
2
GM BD
9
RM BD
19
WAARDERINGSCATEGORIE 1
C. Katholieke neogoten (1900-1944)
Waardering
2. St. Johannes de Doperkerk B 9. Onze Lieve Vrouw Tenhemelopneming K 19. H. Hart van Jezuskerk M
zeer waardevol waardevol beperkte waarde
CH
S
A
I
Motivering waardering Voor elk kerkgebouw binnen deze gebouwgroep is de volgende motivering van toepassing, tenzij anders is aangegeven met een *: Cultuurhistorie Waardevol al herinnering aan de bloeiperiode van het rooms-katholieke leven in Stichtse Vecht en de bijbehorende expansie. Stedenbouw Zeer waardevol als hoog baken in het landschap en als gebouw met een centrale en zichtbare plek in het dorp. *Uitzondering is de kerk in Kockengen, die juist zeer waardevol is als onderdeel van het beschermde dorpsgezicht. Ook de kerk in Maars
sen is onderdeel van het beschermd dorpsgezicht. Architectuur Waardevol als kenmerkend neogotisch, rooms-katholiek kerkgebouw uit het begin van de 20e eeuw. *Uitzondering binnen deze groep is de kerk in Kockengen, die waardevol is als kenmerkende Waterstaatskerk: sober en doelmatig. Interieur Zeer waardevol als samenhangend, oorspronkelijk en ruimtelijk interieur met een hoge sacrale belevingswaarde (lichtinval, vormentaal, gevoel voor materiaal, kleur en geur).
Kerkenvisie Stichtse Vecht, 2023
77
D. Rijkere Gereformeerde kerken (1900-1944) RM
3
WAARDERINGSCATEGORIE 1
D. Rijkere Gereformeerde kerken
(1900-1944)
Waardering zeer waardevol
3. Pauluskerk B waardevol beperkte waarde
CH
S
A
I
Motivering waardering Cultuurhistorie Waardevol als herinnering aan de bloeiperiode van de Gereformeerde kerken (begin 20e eeuw) als prominente en zelfbewuste geloofsgemeenschap in de Vechtstreek. Stedenbouw Waardevol als kerk met een prominente en zichtbare plek in het dorp.
78
Kerkenvisie Stichtse Vecht, 2023
Architectuur Waardevol als kerkgebouw met een uitgesproken en opvallende architectuur met een zorgvuldige vormgeving. Interieur Waardvol vanwege de zorgvuldig vormgegeven en gedetailleerde ruimte met veel ruimtelijkheid en aandacht voor de sacrale beleving (lichtinval, ruimtevorm).
E. Wederopbouwkerken (1945-1965)
17
WAARDERINGSCATEGORIE 1
E. Wederopbouwkerken (1945-1965)
Waardering
17. Heilige Ludgerus L
zeer waardevol waardevol beperkte waarde
CH
S
A
I
Motivering waardering Cultuurhistorie Zeer waardvol als kenmerkende kerk uit de wederopbouwperiode die centraal in de maatschappij en in het dorp aanwezig is.
Architectuur Zeer waardevol als vernieuwende architectuur met een abstracte, moderne vormgeving met veel oog voor detail (vensters).
Stedenbouw Waardevol als beeldbepalend kerkgebouw met een centrale ligging in het dorp en als samenhangend gebouwensemble rond een binnenplaats.
Interieur Zeer waardevol als samenhangend en oorspronkelijk interieur die volgens de vernieuwende richtlijnen van Tweede Vaticaans Concilie (1962-1965) is ingericht.
Kerkenvisie Stichtse Vecht, 2023
79
F. Ondergeschikte kerk (1965-nu)
25
WAARDERINGSCATEGORIE 1
F. Ondergeschikte kerk (1965-nu)
Waardering
25. H. Verrijzenis M
zeer waardevol waardevol beperkte waarde
CH
S
A
I
Motivering waardering Cultuurhistorie Waardevol als tijdsbeeld waarin de rol van de kerk in de samenleving en stedenbouw sterk is verkleind ten opzichte van eerdere periodes.
Architectuur Van beperkte waarde door de matige architectonische kwaliteit en het onopvallende religieuze uiterlijk.
Stedenbouw Waardevol als onderdeel van een ontworpen voorzieningencluster in de uitbreidingswijk van Maarssen.
Interieur Waardevol vanwege de aandacht voor de ruimtelijke en sacrale beleving van het interieur (lichtinval, ruimtevorm, constructie, gevoel van materiaal) en de nieuwe liturgische opzet ten opzichte van eerdere Rooms-Katholieke interieurs.
80 Kerkenvisie Stichtse Vecht, 2023
G. Speciaal RM
4
H
26
BD RM
27
H
WAARDERINGSCATEGORIE 1 G. Speciaal 4. Silo B
26. Westhillkapel M zeer waardevol
zeer waardevol
waardevol
waardevol
?
beperkte waarde
CH
S
A
I
Motivering waardering Cultuurhistorie Zeer waardevol als stenen getuige van de Molukse gemeenschap in Breukelen en als tijdsbeeld van een door de overheid gefinancierd Moluks kerkgebouw, bedoeld ter bevordering van de integratie van de Molukkers in de Nederlandse samenleving. Stedenbouw Waardevol als onderdeel van de centrale groenzone in de wijk waar zich publieke voorzieningen bevinden. Architectuur Zeer waardevol als krachtig vormgegeven, modern kerkgebouw en als kenmerkende Molukse kerk in Nederland met veel architectonische kwaliteit en een prominente klokkentoren (belangrijk onderdeel van de Molukse liturgie). Interieur Van waarde als karakteristiek interieur van een Molukse kerk in Nederland: zeer sober ingericht, maar wel aandacht voor de sacrale beleving.
beperkte waarde
CH
S
A
I
Motivering waardering Cultuurhistorie Zeer waardevol als eerste kinderkerk in Nederland naar het gedachtengoed van stichteres Marie van Voorst van Beest. Stedenbouw Zeer waardevol door de situering van het gebouw in de voormalige overtuin van de stichteres. Architectuur Zeer waardevol als zorgvuldig vormgegeven gebouw in traditionele stijl met sacrale kenmerken, kenmerkend voor de Vechtstreek en de architect. Interieur Niet te waarderen, omdat de huidige staat van het interieur onbekend is. Onduidelijk is of de wandschilderingen van Jacob Doeser uit 1913 nog aanwezig zijn.
Kerkenvisie Stichtse Vecht, 2023
81
WAARDERINGSCATEGORIE 1 G. Speciaal Waardering 27. Kapel Emmaüs Priorij M zeer waardevol waardevol beperkte waarde
CH
S
A
I
Motivering waardering Cultuurhistorie Zeer waardevol als herinnering aan het kloosterleven in de Vechtstreek en als stenen getuige van de naoorlogse omslag van het ‘rijke roomsche leven’ naar meer soberheid en ingetogenheid, mede als gevolg van het Tweede Vaticaans Concilie (1962-1965). Stedenbouw Zeer waardevol als onderdeel van de historische buitenplaats Doornburgh die van oudsher sterk verbonden is met de Vecht. Architectuur Zeer waardevol als kloosterkapel met een vernieuwende naoorlogse rooms-katholieke architectuurstijl (de Bossche School), die streeft naar soberheid en menselijkheid.
Kapel Emmaüs Priorij in Maarssen 82 Kerkenvisie Stichtse Vecht, 2023
Interieur Zeer waardevol als vernieuwend, samenhangend rooms-katholiek kerkinterieur met een hoge sacrale belevingswaarde (lichtinval, gevoel van materiaal, kleur).
Een aantal kerkgebouwen past niet in de voorgaande indeling van categorie 1, omdat ze andere waarden bevatten dan tijdgenoten. We onderscheiden twee waarderingscategorieën: 2 en 3.
WAARDERINGSCATEGORIE WAARDERINGSCATEGORIE1 2
WAARDERINGSCATEGORIE 3
G. Speciaal
BD
15
16
22
5
6
11
12
23
37
RM
24
35
39
H
De kerken in categorie 2 vertegenwoordigen een beperktere waarde omdat er minder waarden aanwezig zijn of alleen deelwaarden. 15. Gereformeerde kerk L (2) 16. Oud Gereformeerde Gemeente in NL L 22. Open Hof M 24. De Ark M 35. Hervormde kerk T* 39. Gereformeerde kerk V*
De kerken in categorie 3 vertegenwoordigen een zeer beperkt aantal waarden. 5. Het Witte Kerkje B 6. Pro Rege B 11. Gereformeerde kerk K (2) 12. Volle Evangelie Gemeente K 23. De Hoeksteen M 37. Elim T
*Bevat waardevolle inventarisstukken **Veel waarden van het rijksmonumentale interieur van de Gereformeerde kerk in Vreeland zijn verdwenen door toedoen van de nieuwe eigenaar. De gemeente en de rijksdienst zijn op de hoogte van deze situatie. De eigenaar moet het interieur in oorspronkelijke staat terug brengen. Echter, de gemeente heeft er mee ingestemd dat slechts een deel van het interieur wordt hersteld of nieuw gemaakt. Om die reden wordt deze kerk niet in categorie 1 ingedeeld, maar in categorie 2.
Kerkenvisie Stichtse Vecht, 2023
83
84 Kerkenvisie Stichtse Vecht, 2023
Kerkenvisie Stichtse Vecht, 2023
85
Hoofdstuk 9
Procesbeschrijving transformatie Inleiding Om (de waarden van) een kerkgebouw te kunnen behouden voor de toekomst zijn transformaties soms onvermijdelijk. In de komende tijd zullen in Stichtse Vecht naar verwachting meerdere kerkgebouwen hun religieuze functie verliezen. De gebouwen hebben dan echter in de meeste gevallen nog steeds een historische, culturele en maatschappelijke betekenis. Deze betekenis is in hoofdstuk 8 beschreven. In voorliggend hoofdstuk beschrijven we het proces dat doorlopen wordt als een transformatie aan de orde is.
gebruikswensen. Wel nieuw is de schaal waarop dit de laatste decennia en naar verwachting ook in de toekomst, gebeurt. In deze kerkenvisie bepalen we niet voor elk gebouw afzonderlijk en specifiek het pad naar de toekomst. Dat komt in beeld op het moment dat een transformatie nodig is, met de kennis van dat moment. Het enige wat we nu weten is dat er in
Los van dit (meer particuliere) concrete transformatieproces, zal de gemeente na het vaststellen van voorliggende kerkenvisie publiekrechtelijke kaders moeten opstellen waarin de bescherming van de verschillende waardevol geachte gebouwen wordt vastgelegd. Transformaties ‘Transformaties’ kunnen bestaan uit wijzigingen in gebruik, wijzigingen in de eigendoms- en beheersstructuur en wijzigingen aan, in of bij het gebouw. Transformaties zijn niet uniek in de geschiedenis: ook in het verleden hebben veel kerkgebouwen transformaties ondergaan om het gebouw te behouden of om het aan te passen aan eigentijdse
86 Kerkenvisie Stichtse Vecht, 2023
Interieur Gereformeerde kerk in Vreeland
de toekomst transformaties nodig zullen zijn. Bij welke kerken die zullen spelen, wanneer en wat de redenen daarvan zijn, is op dit moment grotendeels onbekend. Wel hebben we door de gevoerde gesprekken met de eigenaren een globaal idee van de stand van zaken op dit moment en de verwachtingen richting toekomst. Ook hebben we een lijn bepaald om in een vroeg stadium het gesprek op te starten tussen gebouweigenaar en gemeente. We schetsen in dit hoofdstuk een algemene beleidslijn die we bij transformaties van kerkgebouwen willen volgen, waarbij het besef aanwezig is dat de waarden alleen 'levend' kunnen blijven door aanpassingen te (blijven) doen. Naast de rol en betekenis van het kerkgebouw voor de cultuurhistorie, leefbaarheid in het dorp en de waarden van het gebouw (exterieur, interieur en inventaris) ziet de gemeente ook het belang van hergebruik van kerkgebouwen vanwege de duurzaamheid daarvan in de meest brede zin. Daarnaast is er ook oog voor de religieuze organisatie erachter en de afwegingen die daar spelen. Algemene uitgangspunten Op basis hiervan heeft de gemeente – samen met de kerkgenootschappen - voor de afwegingen in het proces van transformatie van de kerkgebouwen in Stichtse Vecht de volgende algemene uitgangspunten vastgesteld: • bij voorkeur blijven de gebouwen bij een eventuele herbestemming publiek toegankelijk; • een herbestemming met een publiek toegan-
•
•
•
kelijke functie heeft de voorkeur boven een herbestemming met een private, niet toegankelijke functie: de exacte scheidslijn tussenbeide is maatwerk; ook na herbestemming moet het (cultuurhistorische) verhaal van kerk en dorp verteld en beleefd kunnen worden; er wordt gezocht naar oplossingen met een open blik en bredere scope dan alleen het gebouw zelf; kijk dus ook naar de omgeving (de ‘markt’ en de fysieke omgeving); er wordt gezocht naar combinaties in plaats van alleen naar eendimensionale oplossingen; vanzelfsprekend kijken we daarbij ook naar haalbaarheid en betaalbaarheid.
Het proces om deze uitgangspunten tot realiteit te maken wordt hieronder weergegeven. Het transformatieproces Transformaties van kerkgebouwen in Stichtse Vecht worden als volgt aangepakt: 1. Initiatief bij de kerkeigenaar De kerkeigenaar meldt in een zo vroeg mogelijk stadium aan de gemeente dat hij (op termijn) niet meer in staat is de instandhouding van het kerkgebouw te garanderen of dat hij voorziet dat het religieus gebruik van het gebouw op (korte) termijn zal stoppen. De kerkeigenaar neemt daarmee het initiatief om te komen tot een transformatie van het gebouw. De gemeente zal niet eigenstandig het initiatief tot transformatie nemen.
Kerkenvisie Stichtse Vecht, 2023
87
2. Gezamenlijke stappen Kerkeigenaar en gemeente gaan vanaf dat moment in gesprek over de toekomst van het desbetreffende gebouw. In die zin is er sprake van een gezamenlijk onderzoek van de mogelijke toekomstscenario’s voor het gebouw. Overigens blijft de kerkeigenaar verantwoordelijk voor dit proces en de daaraan verbonden inzet. De gemeente is hierin gesprekspartner en leidraad voor het inhoudelijke gesprek en het publiekrechtelijke proces van een transformatie. 3. Gedetailleerde waardebepaling Bij een transformatie wordt altijd gestart met het opstellen van een meer gedetailleerde waardebepaling van gebouw, interieur, inventaris, de locatie en de context. in opdracht van de gebouweigenaar. Deze waardebepaling betreft ook de bouwhistorische en cultuurhistorische waarden en gaat verder dan de globale waardering zoals die is opgenomen in deze kerkenvisie.
danwel deze nog teruggebracht kunnen worden of dat daar aan kan worden gerefereerd. Door het onderzoek naar de meer gedetailleerde waarden, wordt de concrete verbinding gelegd met de historie en de cultuur van Stichtse Vecht. 4. Het transformatieperspectief De transformatie van een kerkgebouw vergt zorgvuldige en gefundeerde afwegingen. Het transformatieperspectief geeft een indicatie van de globale ontwikkelingsmogelijkheden van de kerkgebouwen en bouwt voort op de waardering. De gemeente kan hier vervolgens zelf op beleidsniveau verder op inspelen.
De in deze kerkenvisie opgestelde waarden (hoofdstuk 8) dienen hierbij als vertrekpunt. Kerkeigenaar en gemeente komen nader samen overeen welke waarden een kerkgebouw vertegenwoordigt en wat dat betekent voor de transformatie. Ook de sociaal-maatschappelijke en stedenbouwkundige waarden zoals eerder beschreven worden nader uitgewerkt. Ook dient te worden nagegaan of in het verleden verloren gegane waarden of historische verbanden nog zichtbaar kunnen worden gemaakt
88 Kerkenvisie Stichtse Vecht, 2023
Open Hof in Maarssen
St.-Johannes de Doperkerk in Breukelen
Kerkenvisie Stichtse Vecht, 2023
89
90 Kerkenvisie Stichtse Vecht, 2023
Kerkenvisie Stichtse Vecht, 2023
91
Hoofdstuk 10
Transformatieperspectief Dit hoofdstuk biedt inzicht in de toekomstige ontwikkelingsmogelijkheden van een kerkgebouw, in de vorm van een transformatieperspectief. Dit perspectief is bedoeld als indicatie van de globale ontwikkelingsmogelijkheden- en perspectieven en bouwt voort op de waardering uit het vorige hoofdstuk. De gemeente kan hier op beleidsniveau nader op inspelen. Een transformatie hoeft overigens niet altijd een herbestemming te zijn. Een transformatie kan ook bestaan uit het wijzigen van het interieur van een kerkgebouw ten behoeve van een ander religieus gebruik, een uitbouw of andere wijziging. Aanpak In het transformatieperspectief worden de minimaal te behouden elementen aangegeven bij ontwikkelingen. Deze aspecten zijn: het gebouw, de publieke toegankelijkheid, de ruimtelijkheid en het interieur. Daarnaast speelt de sociaal-maatschappelijke waarde, een niet-fysieke aspect een rol. Per kerkgebouw is gekeken welke van deze waarden behoudenswaardig zijn. Opnieuw worden hierbij de zes cultuurhistorische groepen en de ‘specials’ en uiteraard de geconstateerde waarden aangehouden. Voor sommige gebouwen zal de publieke toegankelijkheid en beleving van interieurwaarden een belangrijk uitgangspunt
92
Kerkenvisie Stichtse Vecht, 2023
zijn. Als de interieurwaarden niet (meer) aanwezig zijn, zal een meer in zichzelf gekeerde of private functie logischer zijn. Als een gebouw een beperkte (stedenbouwkundige) waarde voor een dorp en/of het landschap heeft, is wellicht sloop en herontwikkeling niet uit te sluiten. We willen er nadrukkelijk op wijzen, dat dit minimale eisen betreft voor een transformatie. Dat betekent dat het niet bedoeld is als weergave van de toekomstige situatie of de te verwachten situatie. Ook vele andere toekomstperspectieven zijn denkbaar, waarbij kerkgebouwen hun religieuze functie houden of waarbij veel meer waarden dan minimaal vereist behouden blijven. Om die reden bevelen wij het aan om altijd onderzoek te doen.
Transformatieperspectief
Minimaal te behouden: Gebouw Behoud van het gebouw. Zo blijft het gebouw visueel aanwezig in het dorpsbeeld en vanuit het landschap. Daarmee wordt dus niet het interieur bedoeld.
Publieke toegankelijkheid
Interieur
Behoud van de publieke toegankelijkheid van het gebouw. Bij de herbestemming moet dus gezocht worden naar een functie waarbij het gebouw publiek toegankelijk blijft. Om een gebouw (deels) publiek toegankelijk te houden, ligt een transformatie naar een culturele of sociaal-maatschappelijke functie het meest voor de hand. Daarnaast kunnen functies met een publiek toegankelijke foyer ook worden toegepast. In sommige gevallen kan een combinatie van functies met een verschillend karakter wenselijk of noodzakelijk zijn. Dit kan aanpassingen aan het gebouw vergen met bijvoorbeeld het toevoegen van volume binnen of buiten de oorspronkelijke kerk. Door het kerkgebouw op deze manier te transformeren blijft het gebouw van betekenis voor de samenleving en blijft het een levendige plek met een verbindend karakter.
Behoud van het intieur van, met name, de kerkzaal. Daarmee wordt de vormgeving en afwerking van de binnenzijde bedoeld. Eventueel ook het aanwezige inventaris en kunstwerken.
Ruimtelijkheid
Sociaal-maatschappelijke rol Hiermee wordt het sociale netwerk rond een kerkgebouw bedoeld; de mensen die in het gebouw samenkomen voor een eredienst of voor andere sociaal-maatschappelijke activiteiten. Dit is niet-fysieke waarde, anders dan de eerder genoemde vier waarden. Om die reden zetten we deze waarde apart in het transformatieperspectief, al is ze zeker niet onbelangrijk. Dit aspect komt met name aan de orde als een kerkgebouw nauwelijks fysieke waarden vertegenwoordigt. Dan is het zinvol om te onderzoeken welke sociaal-maatschappelijke functie een kerkgebouw vervult in de wijk of het dorp waarin het staat.
Hiermee wordt met name het behoud van de ruimtelijkheid van de kerkzaal bedoeld. De ruimtelijkheid van een kerkzaal vormt een belangrijke belevingswaarde van kerkgebouwen. Kenmerkend voor kerkzalen is dat ze veel hoger en ruimtelijker zijn dan strikt noodzakelijk. Opdeling van de ruimte is daarom niet wenselijk. Eventuele nieuwe inbouwen mogen de ruimtelijkheid niet teveel aantasten.
Kerkenvisie Stichtse Vecht, 2023
93
Minimaal te behouden bij eventuele transformatie of nader onderzoek nodig
RM BD
RM BD
1
8
13
RM BD
29
RM BD
18
RM BD RM
31
RM
BD
H
33
RM BD
38
1 B. Gereformeerde kerken (1850-1900) GM
GM
BD
BD
H
10
7
GM
H
14
H
20
H
21
BD
28
H
BD
30
1
32
H
34
36
H
C. Katholieke neogoten (1900-1944) RM BD
2
1
H
GM BD
9
RM BD
19
D. Rijkere Gereformeerde kerken (1900-1944) RM
3
94 Kerkenvisie Stichtse Vecht, 2022
Sociaalmaatschappeijk
A. Historische dorpskerken (tot 1845)
Interieur
1
Ruimtelijkheid
Transformatieperspectief
Publieke toegankelijkheid
Gebouw
Hoofdstuk 10
Sociaalmaatschappeijk
Interieur
Ruimtelijkheid
Publieke toegankelijkheid
1
Gebouw
Minimaal te behouden bij eventuele transformatie of nader onderzoek nodig :
E. Wederopbouwkerken (1945-1965)
17
1
F. Ondergeschikte kerk (1965-nu)
25
1
G. Speciaal RM
4
2
H
26
BD RM
H
27
Categorie 2 BD
15
3
categorie
16
22
24
35
39
11
12
23
37
H
Categorie 3
5
1
RM
RM
6
Rijksmonument
GM
Gemeentelijk Monument
BD
Beschermd Dorpsgezicht
H
Herbestemd
Kerkenvisie Stichtse Vecht, 2023
95
96 Kerkenvisie Stichtse Vecht, 2023
Kerkenvisie Stichtse Vecht, 2023
97
Legenda afkortingen Waarderingscriteria
Plaatsnamen
Hoofdstuk 11
Samenvatting
B: Breukelen
Ns: Nieuwersluis
CH: Cultuurhistorie
K: Kockengen
Nv: Nigtevecht
S: Stedenbouw
L: Loenen aan de Vecht
OZ: Oud Zuilen
A: Architectuur
M: Maarssen
T: Tienhoven
I: Interieur
NtA: Nieuwer ter Aa
V: Vreeland
Categorie 1 A. Historische dorpskerken (tot 1845)
te onderzoeken
I
Transformatieperspectief
Waardering
S
A
te onderzoeken
I
Waardering
Transformatieperspectief
A
te onderzoeken
I
Transformatieperspectief
Waardering
S
A
I
Interieur
beperkte waarde
Ruimte
waardevol
Publiek
3. Pauluskerk B
Gebouw
zeer waardevol
CH
Interieur
S
(1900-1944)
2023 98 Kerkenvisie Stichtse Vecht, 2022
minimaal te behouden
beperkte waarde
CH
Ruimte
waardevol
Publiek
2. St. Johannes de Doperkerk B 9. Onze Lieve Vrouw Tenhemelopneming K 19. H. Hart van Jezuskerk M
Gebouw
zeer waardevol
D. Rijkere Gereformeerde kerken
minimaal te behouden
beperkte waarde
CH
Interieur
waardevol
Ruimte
zeer waardevol
Publiek
C. Katholieke neogoten (1900-1944)
A
Interieur
minimaal te behouden
Gebouw
28. Rehoboth Ns 30. Geref. Gem. NtA 32. Geref. Kerk Nv 34. Geref. Kerk OZ 36. Geref. Kerk T
S
Ruimte
CH
Publiek
waardevol beperkte waarde
B. Gereformeerde kerken (1850-1900) 7. Ger. Gem. in NL B 10. Geref. Kerk K (1) 14. Geref.Kerk L (1) 20. Geref. Kerk M 21. Wilhelminakapel M
zeer waardevol
31. Hervormde Kerk Nv 33. Hervormde Kerk OZ 38. Nicolaaskerk V
Gebouw
1. Pieterskerk B 8. Hervormde kerk K 13. Grote Kerk L 18. Dorpskerk M 29. Dorpskerk NtA
Transformatieperspectief
Waardering
minimaal te behouden te onderzoeken
Transformatieperspectief
Waardering
E. Wederopbouwkerken (1945-1965)
te onderzoeken
I
Transformatieperspectief
Waardering
F. Ondergeschikte kerk (1965-nu)
Sociaal-maatschappelijk
Interieur
A
Ruimte
minimaal te behouden
beperkte waarde
S
Publiek
waardevol
Gebouw
zeer waardevol
25. H. Verrijzenis M
CH
Sociaal-maatschappelijk
A
Interieur
S
Ruimte
minimaal te behouden
beperkte waarde
CH
Publiek
waardevol
Gebouw
zeer waardevol
17. Heilige Ludgerus L
te onderzoeken
I
G. Speciaal Waardering 4. Silo B
Waardering 26. Westhill kapel M
Waardering 27. Kapel Emmaüs Priorij M
I
CH
S
A
I
CH
S
A
Sociaal-maatschappelijk
A
Interieur
S
Ruimte
minimaal te behouden
beperkte waarde
CH
Publiek
waardevol
?
Gebouw
zeer waardevol
Transformatieperspectief
te onderzoeken
I
Categorie 2 Transformatieperspectief Sociaal-maatschappelijk
Transformatieperspectief
99
Sociaal-maatschappelijk
Kerkenvisie Stichtse Vecht, 2023
Interieur
Ruimte
te onderzoeken
Publiek
minimaal te behouden
Gebouw
5. Het Witte Kerkje B 6. Pro Rege B 11. Geref. Kerk K (2) 12. Volle Evang. Gem. K 23. De Hoeksteen M 37. Elim T
Interieur
Categorie 3
Ruimte
te onderzoeken
Publiek
minimaal te behouden
Gebouw
15. Geref. Kerk L (2) 16. Oud Geref. Kerk L 22. Open Hof M 24. Ark M 35. Hervormde kerk T 39. Geref. Kerk V
100 Kerkenvisie Stichtse Vecht, 2023