Bijlage 1 concept kunst en cultuurbeleid_.pdf

MA

AK

Kunst- en cultuurbeleid

EE !

HE T M

EE !

MA

AK

HE T M

Hierin vertellen we welke ambities we hebben voor de komende jaren. We geven een duidelijke stip op de horizon. Zo weten we welke richting we op willen. Onze ambities en ideeën zijn gevormd op basis van trends, ontwikkelingen, ons eigen culturele DNA en de bestaande cultuur in onze gemeente. In hoofdstuk 9 vertellen we hoe we onze ambities financieel voor elkaar gaan krijgen. Naast beleid hebben we ook een uitvoeringsagenda gemaakt. In deze agenda staat hoe we de komende 4 jaar uitvoering gaan geven aan onze ambities. In dit document wordt veel over wij geschreven. Soms boedelen we met wij, de Gemeente Stein. Maar we bedoelen met wij ook de Gemeente Stein samen met de samenleving en partners. Samen gaan we aan de slag willen met de in dit document gestelde ambities op het gebied van kunst- en cultuur.

Onze gemeente Stein heeft een rijke geschiedenis die teruggaat tot de eerste vormen van samenleving in Nederland, de bandkeramiekers. Cultuur en kunst zit als het ware in ons DNA en we zijn er trots op. Trots zijn we ook op het nieuwe kunst- en cultuurbeleid voor onze gemeente. Beleid maken doen wij niet alleen. Wij hebben het samen opgesteld met onze inwoners, verenigingen, culturele instellingen en andere betrokken partijen. Ons nieuwe beleid is gericht op het versterken van onze identiteit en het zichtbaar maken van wat onzichtbaar is. We willen de cultuur en kunst van Stein op de kaart zetten en ons verenigingsleven versterken. Met ons beleid bieden we duidelijke richtlijnen voor organisaties op het gebied van kunst en cultuur en benadrukken we het belang van samenwerking en gedeelde verantwoordelijkheid. Ook het kennismaken met kunst en cultuur op jonge leeftijd vinden wij belangrijk. Hiervoor is een goede afstemming met het onderwijs nodig. Het aanbieden van kunst en cultuur aan jongeren verruimt hun blik op de wereld en biedt nieuwe creatieve manieren om maatschappelijke uitdagingen aan te pakken. Wij zijn ervan overtuigd dat dit ambitieuze, maar realistische programma zal bijdragen aan de versterking van onze gemeente en het welzijn van onze inwoners. We bedanken dan ook alle stakeholders en onze ambassadeurs in de klankbordgroep die hebben bijgedragen aan dit beleid.

Wij kijken er naar uit om samen aan het werk te gaan en het beleid in de praktijk te brengen. Want, samen maken we het mee! Gina van Mulken, wethouder Kunst en Cultuur

Voorwoord

Leeswijzer

Voor u ligt het kunst- en cultuurbeleid ‘Maak het mee!’ van de gemeente Stein.

1 | Inleiding

10

2 | Uitgangspunten

16

3 | Trends en ontwikkelingen

20

4 | Ambities uitgelegd

28

Alleen ga je sneller, maar samen kom je verder!

Beleid vanuit het Rijk Beleid vanuit de Provincie Limburg Ons culturele landschap Verenigingsleven

Het Steinder DNA Cultureel profiel van de gemeente Stein

5 | Drie ambities

Ambitie 1: Een sterk fundament Ambitie 2: Bron van cultuur Ambitie 3: Cultuur dichtbij

Inhoudsopgave

11

21 21 23 24

29 31

34

36 37 38

6 | Ambitie 1: Een sterk fundament

42

7 | Ambitie 2: Bron van cultuur

54

8 | Ambitie 3: Cultuur dichtbij

62

9 | Hoe gaan we het doen?

74

Hoe nu verder?

80

Tot slot

81

Cultuur in verbinding met ander beleid Recreatie, toerisme,economie en erfgoed Ruimtelijke ontwikkeling en omgevingsvisie Sociaal domein DOP Laagdrempelig ontmoeten Jeugd- en jongerenbeleid Onderwijsbeleid Bibliotheekbeleid Amateur cultuuraanbod / amateurkunsten -verenigingen Samenwerking

Cultureel erfgoed - Bandkeramiek Musea Immaterieel erfgoed en streektaal

Cultuurparticipatie Jeugdfonds Cultuur Talentontwikkeling Cultuureducatie Muziekonderwijs Overig educatief aanbod Lokale makers Kunst in de openbare ruimte - culturele kunstwerken Kunst in het gemeentehuis Culturele evenementen

De rol van de gemeente Structureel aan de slag met het kunst- en cultuurbeleid! Cultuurcoach kunst, cultuur en erfgoed Ambassadeurs Financiën en subsidies

43 43 44 45 45 46 46 48 49 49 50

55 56 58

63 63 63 65 66 66 66 68 70 70

75 75 76 76 77

Wielerwedstrijd door de oude dorpskern van Elsloo · Foto Roplh Gobits

Inleiding

1

Waarom vinden we kunst en cultuur belangrijk? Gemeente Stein is een kleine gemeente met bijna 25.000 inwoners. Het ligt aan de Maas. De Maas vormt hier de grens met België. Het DNA van de gemeente bestaat uit een combinatie van elementen. Elk element op zichzelf is niet uniek, maar juist de combinatie van factoren zorgt ervoor dat Stein een bijzondere gemeente in de regio is. Het groene ‘dorpse’ bestaan in combinatie met het ondernemende en bedrijvige karakter, de hoogwaardige faciliteiten en de goede bereikbaarheid.

10

gemeente, treden we zelfs op als de initiatiefnemer, altijd in samenwerking met anderen. We zoeken actief de verbinding tussen en met de verenigingen en de stichtingen

Water, natuur, sociale cohesie en cultureel erfgoed kenmerken de gemeente. De gemeente heeft een rijk verleden, karakteristieke oude kernen en een bijzonder landschap. Het is een van de oudste bewoonde gebieden van Nederland. Er zijn veel bijzondere vondsten gedaan, zowel uit de tijd van de eerste bewoners: de Bandkeramiekers (ca. 5.300 voor Chr.), als uit de Romeinse tijd. Erfgoed vormt de basis voor ruimtelijke beleving, identiteit en diversiteit van de verschillende kernen. Het rijke verenigingsleven draagt bij aan een gevoel van thuis en het met elkaar in verbinding staan.

De titel Maak het mee! hebben we niet zomaar gekozen. Samen maken wij het cultuurbeleid. Ieder afzonderlijk initiatief maakt onze culturele infrastructuur. Samen beleven en maken we het culturele aanbod mee!

Alleen ga je sneller, maar samen kom je verder!

Bij de totstandkoming van deze visie hebben wij gesproken met meer dan 100 (culturele) partijen in onze gemeente. Ook spraken we in andere gemeenten met beleidsmedewerkers van verschillende afdelingen. Zowel dit beleid als de uitvoeringsagenda zijn samen met zoveel mogelijk mensen uit het culturele veld gemaakt. We hebben individuele gesprekken gevoerd en er zijn vier openbare bijeenkomsten met elk een thema georganiseerd (bijlage 3 en 4 van het bijlagenboek). Inwoners hebben hun ideeën aangedragen via een formulier op de website van de gemeente. Er is een klankbordgroep samengesteld met afgevaardigden uit het ‘Steinder’ culturele veld heeft het gehele proces hun adviezen gegeven.

Historisch gezien is de gemeente Stein rijk aan kunst en cultuur. Veel van die cultuur zit nu nog letterlijk en figuurlijk onder het oppervlak. Er zijn tal van verhalen te vertellen en te beleven, voor inwoners en bezoekers, voor jong en voor oud. De gemeente kent verschillende culturele initiatieven en activiteiten en is er een ruim aanbod aan ‘cultureel vertier’. Met een nieuw kunst- en cultuurbeleid dagen wij onszelf uit ‘aan de oppervlakte’ te brengen wat er is en samen te bouwen aan wat kan zijn. Dat doen we door zowel bestaande als nieuwe culturele initiatieven te stimuleren en te faciliteren. Bij projecten die een voorbeeld kunnen zijn voor iedereen in onze

11

Zie ook bijlage 2 van het bijlagenboek met de samenstelling en de adviezen van de klankbordgroep. Met al deze waardevolle bijdrages hebben we een beleid met drie duidelijke ambities kunnen samenstellen:

1. Een sterk fundament 2. Bron van cultuur 3. Cultuur dichtbij Met deze ambities geven we richting aan de toekomst van het nieuwe kunst- en cultuurbeleid voor de Gemeente Stein. We hebben geen einddatum vastgesteld. Wel willen we deze ambities iedere 4 jaar herijken. In de uitvoeringsagenda omschrijven we per ambitie de strategieën en projecten voor de komende vier jaar.

Drie ambities: 1. Een sterk fundament 3. Cultuur dichtbij 12

Kasteel Stein · Foto Fenne Colsters

2. Bron van cultuur

Muurschildering door Roy Wagemans in Stein · Foto Kamer8cht

Optreden tijdens Conincx Pop in Elsloo · Foto Jose Swelsen

Uitgangspunten

2

Sinds 2010 is het bestaande kunst en cultuurbeleid niet meer geactualiseerd. Op 19 juli 2022 heeft het college van Burgemeester en Wethouders de vastgestelde uitgangspunten (bijlage 1 van het bijlagenboek) voor een nieuw kunst- en cultuurbeleid uitgesproken. Met deze uitgangspunten willen we komen tot een volwaardig kunst- en cultuurbeleid met een meerjarige begroting. Een visie op het gebied van kunst- en cultuur, die past bij de ambities, wensen en behoeften van de gemeente Stein en bijdraagt aan de unieke identiteit.

16

Het beleid geeft ook duidelijkheid aan iedereen die al bezig is met kunst en cultuur in onze gemeente. Samen willen we richting geven aan: • • • • • • • • •

Muziekonderwijs Kunst- en cultuureducatie Bibliotheekwerk, geletterdheid en streektaal Evenementen Cultureel erfgoed en immaterieel erfgoed Culturele kunstwerken in de openbare ruimte (incl. streetart) Gemeentelijke kunst (binnenshuis) Musea Lokale makers en talentontwikkeling

Ook in het bestuursakkoord 2022-2026 was de wens om tot een nieuw kunst en cultuurbeleid te komen uitgesproken. Met dit beleid geven we daar invulling aan. Op 14 maart 2023 heeft het college van Burgemeester en Wethouders besloten om het evenementenbeleid los te koppelen van het nieuwe kunst en cultuurbeleid. In 2023-2024 stellen we een evenementenbeleid op.

Paters in Stein · Foto Wiel Paquay

Trends en ontwikkelingen

3

Binnen de culturele sector zijn trends en ontwikkelingen belangrijke graadmeters om tot een integraal beleid te komen. Ook weten wat er al is aan kunst en cultuur is, is van belang. Kunst en cultuur staan immers niet op zichzelf, maar hebben raakvlakken met het sociale domein, recreatie en toerisme, economie en ruimte. Ook kijken we naar het beleid op Rijksen provinciaal niveau.

20

Beleid vanuit het Rijk

Tijdens de corona-pandemie hebben we gezien welke rol cultuur in onze samenleving speelt. Festivals, optredens en vele andere vormen van culturele uitingen waren niet meer mogelijk en werden gemist.

De Raad voor Cultuur formuleert het volgende: “Het cultuurbestel van de toekomst is een bestel dat iedere inwoner van Nederland toegang biedt tot cultuuraanbod, cultuureducatie en -participatie. Het biedt iedereen – van jong tot oud, met welke achtergrond of woonplaats dan ook en in elke culturele discipline en elk genre daarbinnen – mogelijkheden om zich cultureel en creatief te ontplooien, te ontwikkelen en zelf cultuur te beoefenen en te maken. Het biedt ook iedereen mogelijkheden om cultuur te beleven – op traditionele en nieuwe manieren – om schoonheid te ervaren, verrijkt te worden met kritische reflecties op de samenleving, intellectueel uitgedaagd te worden of emotioneel geraakt.”

Beleid vanuit de Provincie Limburg

Landelijk blijkt dat maar liefst 77% van de mensen lid worden van een vereniging vanwege de sociale contacten en niet zozeer vanwege een persoonlijke kunstzinnige ontwikkeling. Verenigingen hebben ook een grote betekenis in het leven van alle dag. “Het rapport van de Taskforce BEST Limburg na corona; de kunst om van richting te veranderen benoemt hoe ouderen en jongeren lijden onder het gebrek aan ontmoeting en contact en dat depressie, angst en eenzaamheid toenemen. Online contact verzacht hier en daar de omstandigheden, maar is voor veel mensen geen volwaardige vervanger van fysiek menselijk contact. (…) Samen bouwen aan onderling vertrouwen en investeren in sociale cohesie is belangrijk. (…) Kunst- en cultuurmakers kunnen daarbij een rol vervullen als verbinders en inspirators voor beroering en menselijk contact.”

De Raad benoemt een aantal terreinen, waarop elke gemeente, alleen of in samenwerking met buurgemeenten, kan investeren. Het gaat daarbij om amateurkunst, cultuureducatie, bibliotheken, lokale media en erfgoed. De Raad wijst ten slotte op het gevaar van een verdere afname van culturele basisvoorzieningen door, al dan niet noodgedwongen, bezuinigingen op cultuur en media. Meedoen aan cultuur begint vaak dichtbij huis, maar dan moet er wel een basisaanbod zijn in de eigen gemeente.

21

Provincie Limburg geeft in het cultuurbeleid Veerkracht van cultuur 2022/2023 aan onder andere in te zetten op: het bevorderen van cultuurparticipatie, met speciale aandacht voor groepen die minder snel met cultuur in aanraking komen, het ondersteunen van cultuureducatie, waaronder muziekonderwijs; en het aanzetten tot vernieuwende, effectieve verbindingen en regionale culturele samenwerkingen. Deze provinciale ambities sluiten aan op een van onze ambities: cultuur dichtbij. Daarnaast biedt het archeologie- en erfgoedbeleid van de Provincie Limburg ook tal van aanknopingspunten voor het kunst en cultuurbeleid van de gemeente Stein.

Met een culturele kaart willen wij alle initiatieven in kaart brengen en zichtbaar maken. Ook particuliere culturele initiatieven willen wij hierin meenemen. Op deze manier maken we zichtbaar hoe het culturele landschap van Stein eruit ziet. Daarnaast gaan wij actief verwijzen naar onze culturele bezienswaardigheden voor onze toeristische visie. Ook vragen wij alle organisaties die een subsidie van ons krijgen hun activiteit op de activiteitenkalender van de website van de gemeente Stein te plaatsen: www.gemeentestein.nl/activiteiten. Inwoners van onze gemeente gaan voor een professioneel cultureel aanbod naar Sittard, Heerlen of Maastricht. Deze steden hebben een ruim en divers aanbod. Zoals een schouwburg, musea of poppodia. Hoewel deze steden niet ver zijn, zorgt de afstand ook voor drempels. Om ons cultuuraanbod professioneler, toegankelijker en beter bereikbaar te maken, wil de gemeente Stein samenwerkingen onderzoeken die leiden tot professionele culturele activiteiten in Stein. Culturele instellingen zorgen tegenwoordig ook voor meer aanbod buiten hun eigen vier muren en dat biedt ook kansen voor de gemeente Stein.

Ons culturele landschap

Er is slechts één professionele culturele instelling in de gemeente Stein gevestigd 22

Het culturele aanbod in de gemeente Stein is traditioneel en komt voort uit de kenmerkende en rijke geschiedenis van de gemeente. Logische dat we de nadruk leggen op ons culturele erfgoed. Gemeente Stein kent een sterk en rijk verenigingsleven binnen de verschillende kernen. Veel aanbod wordt verzorgd door vrijwilligers. Of het nu de musea zijn, de evenementen in onze gemeente of het onderhoud van onze monumenten. Er is slechts 1 professionele culturele instelling in de gemeente Stein gevestigd: de bibliotheek in het multifunctionele centrum de Grous.

23

Verenigingsleven

Onlangs is onderzoek gedaan naar de vitaliteit van het Steinse verenigingsleven. In totaal hebben 77 verenigingen en stichtingen deelgenomen, waarvan er 29 actief zijn op het vlak van kunst en cultuur. Deelnemende organisaties ontvingen een rapportage en met de organisaties die hier voor open staan worden naar aanleiding hiervan individuele gesprekken gevoerd. Op basis van de opgehaalde input kunnen we concluderen dat het over het algemeen best goed gaat met onze verenigingen.

Het verenigingsleven is van grote waarde voor de (be)leefbaarheid binnen onze gemeente. Verenigingen - maar ook de gehele culturele sector – hebben het door corona zwaar gehad. Verenigingen, die het ook al voor corona vaak moeilijk hadden, zagen hun ledenaantal (verder) afnemen en hun inkomsten dalen. Rijk en gemeenten hebben hierop ingesprongen door financiële maatregelen te nemen. Ook in Stein hebben verengingen aanspraak kunnen maken op coronasteun. Een extra stimuleringsregeling burgerkracht zorgt ervoor dat verenigingen nieuwe initiatieven starten. Gelukkig hebben wij kunnen constateren dat het culturele verengingsleven veerkrachtig is. Samen kunnen we verder bouwen aan de toekomst.

Uit de scan blijkt dat verenigingen een beleid hebben dat ze uitvoeren. En dat bijna alle besturen een voorzitter, secretaris en penningmeester hebben. Wel maken de verenigingen zich zorgen over de opvolging van het bestuur en algemene bestuursleden voor de uitvoering van de verenigingsen stichtingstaken. Met verenigingen en stichtingen die dat willen wordt het gesprek aangegaan over de resultaten door onze verenigingsadviseur.

Resultaten verenigingsscan: • 6 van de 10 verenigingen heeft voldoende vrijwilligers • 1 van de 3 groeit • 99 van de 100 voldoet aan de financiële verplichtingen • 83 van de 100 heeft voldoende inkomsten

24

25

Carnaval · Foto Jose Swelsen

Ambities uitgelegd

4

Onze ambities hebben we laten aansluiten op het Rijks- en provinciaalbeleid, het ontwikkelen van integraal beleid en de stand van zaken binnen de culturele sector in onze gemeente. Wij willen onze eigenheid en identiteit versterken en behouden en een richting naar de toekomst uitzetten. Wij gaan voor het stimuleren van een kwalitatief en innovatief aanbod met oog voor tradities en geschiedenis.

28

Het Steinder DNA

De naam Bandkeramiek is ontleend aan specifieke, lijnvormige versierende kenmerken van het aardewerk (potten om opbrengsten van het land in te kunnen opslaan en bewaren). De Bandkeramische cultuur is onze geschiedenis en zelfs in ons DNA zijn nog sporen van deze eerste bewoners herkenbaar.

De gemeente Stein en haar kernen hebben een lange bestaansgeschiedenis, die begint omstreeks 5.250 v.Chr. als de eerste boeren arriveren in Zuid-Limburg. Ze zetten boerderijen neer op de vruchtbare lössgronden nabij de Graetheide, in de regio waar tegenwoordig Sittard, Geleen, Stein, Beek, Meerssen en Maastricht liggen. Het gaat hier om de eerste boeren in Nederland. Veeteelt en landbouw werd bedreven vanuit een vaste verblijfplaats, waardoor de eerste elementen van groepen huizen, van een gemeenschap en gezin herkenbaar worden. De zogenaamde Bandkeramische cultuur is een feit.

Rond het begin van de jaartelling veroverden de Romeinen ZuidLimburg. Er zijn ontelbaar veel resten van villa’s tot voorwerpen en een houten boerderij in het havengebied gevonden die laten zien dat er bewoning was in Stein. Verbindingswegen zijn echter niet gevonden.

29

In de Middeleeuwen beschikt Elsloo over een burcht met een kasteelheer. De oudste vermelding van bewoning door een heer stamt uit 1108. De geschiedenis van het kasteel in Stein wordt in een archiefdocument uit 1220 vermeld. Vanuit de kastelen heersten de heren van Stein en Elsloo over ministaten op de grens van grote machtsblokken uit de Middeleeuwen. Aan de ene kant lag een groot Rijnlands blok, waartoe hertogdommen Gelre en Gulik behoorden en aan de andere kant lag het hertogdom Brabant. Tussen 15001800 veranderd er weinig aan het landschap, wel veranderd er veel aan de ligging van de Maas doordat er dijken worden aangelegd. Hierdoor verdwijnen de iconische gebouwen zoals de burcht, kerk en pastorie van Elsloo in de Maas.

In 1917 en 1918 wordt er kort bruinkool gewonnen in de Louisgroeve. De opening had verband met het grote brandstoftekort als gevolg van de Eerste Wereldoorlog. In 1926 wordt voor de ontginning van steenkoollagen op het Graetheideplateau de staatsmijn Maurits in gebruik genomen. De opening van de staatsmijn Maurits betekende een keerpunt in de ontwikkeling van de gemeente Stein. De kernen Stein, Urmond en Elsloo worden aanzienlijk uitgebreid met woon- en industriegebieden, ten koste van voormalig akkerland. De gemeente groeit in de 20e eeuw van agrarische gemeente tot een gemeente waar handel en industrie de belangrijkste plaats innemen. De komst van de mijn brengt ook infrastructuur. Zowel de spoorlijn, de haven van Stein en het Julianakanaal worden ten gunste hiervan aangelegd.

Gedurende de hele 19e eeuw is Stein een agrarische gemeente, waar de welvaart van de bevolking wordt bepaald door de op-en-neer gang van de landbouw. Deze eeuw is een roerige met overstromingen en ziekten. Steindenaren proberen in hun levensonderhoud te voorzien door zichzelf uit te lenen als grensen seizoenarbeider naar de Duitse tichel- en brikkenbakkerij (baksteen). In de 20e eeuw wordt mede door de tweede wereldoorlog het bakken van bakstenen geïndustrialiseerd in fabrieken.

Als de Mijnen sluiten en het terrein van de Maurits wordt ingeruild voor DSM, zijn het verenigingsleven, evenementen en de cultuur in de kernen rondom Stein de lichtpunten in het bestaan. Tradities die nog steeds sterk aanwezig zijn in het maatschappelijke leven in de gemeente Stein.

30

Cultureel profiel van de gemeente Stein

Dat erfgoed is verbonden aan vele verhalen, waarin de bewoners al eeuwen lang ’mit de naas nao de maas’ leven.

De rode draad van onze culturele geschiedenis is de ligging aan de Maas en vormt daarmee de basis van ons culturele profiel. Mede dankzij deze locatie in het Hart van de Maasvallei is Stein met zijn bandkeramische geschiedenis, een van de oudste (permanent) bewoonde gebieden van Nederland en bezit daarmee hoge archeologische waarden in de ondergrond. De Maas verbindt de historische dorpskernen met elkaar, waar het culturele erfgoed dat Stein rijk is, samenhangt met zijn rijke geschiedenis.

Waar Stein enerzijds deze eigen historisch unieke, groene, stille, dorpse belevingswereld binnen het druk bezochte Zuid-Limburg heeft behouden, heeft Stein zich daarnaast ook ontwikkeld als een ondernemende en bedrijvige gemeente met hoogwaardige faciliteiten en is goed bereikbaar. De combinatie van deze elementen maken Stein een bijzondere gemeente in de regio.

De rode draad van onze culturele geschiedenis is de ligging aan de Maas en vormt daarmee de basis van ons culturele profiel 31

32 Schutterij Sint Leendert Urmond · Foto Hen Breuls

33

Drie ambities

5 Met het nieuwe beleid geven wij aan cultuur serieus te nemen en onderkennen we het belang van cultuur. Cultuur geven we meer prioriteit dan dat de afgelopen jaren is gebeurd. Met drie ambities geven we hier richting aan. En in een uitvoeringsagenda hebben we de ambities uitgewerkt in strategieën. Onze ambities sluiten aan bij deels ingezette acties, wensen en behoeften vanuit het culturele veld en kansrijke ontwikkelingen in de regio en het culturele veld. Ook creëren de ambities een aanbod dat past bij onze culturele identiteit. 34

Het culturele veld in Stein is divers en leunt voor een groot deel op het verenigingsleven. De impact van cultuurbeoefening is groot en bevordert de sociale samenhang. De integratie van cultuur in andere beleidsterreinen is van belang, net zoals samenwerking. Om ons cultuurbeleid meer richting te geven gaan we voor drie ambities:

1. Een sterk fundament 2. Een bron van cultuur 3. Cultuur dichtbij

35

Ambitie 1:

Ambitie 2:

Een sterk fundament

Bron van cultuur

Een sterke basis is van groot belang om de culturele sector in stand te houden, te versterken en vernieuwen. De basis moet passend zijn bij het formaat, de middelen en het DNA van onze gemeente. De basis vormt het fundament waarop nieuwe ontwikkelingen kunnen bouwen. Om een stabiele infrastructuur te creëren, moeten wij als gemeente goede voorwaarden scheppen. Maar ook continuïteit kunnen garanderen. Belangrijk om te vermelden is dat de culturele sector van Stein voor het overgrote deel op vrijwilligers leunt. Dat is uiteraard lovenswaardig en waarderen wij ten zeerste. Echter, er is ook een keerzijde: de culturele infrastructuur is hierdoor kwetsbaar. Het merendeel van de vrijwilligers is op leeftijd en opvolging is soms moeilijk te vinden. De continuïteit kan hierdoor in gevaar komen. Ook is er verschil in de behoefte van het aanbod bij de jongere en de oudere generatie. De jongere generatie wil voornamelijk betrokken zijn in projectmatige sfeer met een duidelijk begin en eind. Iets waar verenigingen en stichtingen op kunnen inspelen voor hun toekomstbestendigheid. De basis op orde brengen is dan ook de eerste stap. Met de ontwikkeling van dit beleid zijn we hier al mee begonnen. Het gaat dan met name over het leggen van verbindingen en het stimuleren van samenwerkingsverbanden. Het culturele veld in Stein bestaat nu nog te veel uit losse initiatieven en ad-hoc activiteiten.

Meer (inhoudelijke) lijn passend bij de inhoudelijke ambities is nodig. Dat betekent ook keuzes maken. We zoeken naar verbindingen met andere beleidsterreinen, versterken de basisinfrastructuur, het amateuraanbod en stimuleren samenwerking binnen en buiten onze gemeente.

36

Sociale cohesie, natuur en cultuurhistorische waarden zijn in onze gemeente een bron van cultuur, onze inhoudelijke basis. Deze waarden zijn een impuls voor het versterken van een gedeelde identiteit en versterken het gevoel van gezamenlijke roots onder inwoners. De sociale waarde van onze cultuurhistorie - specifiek de bandkeramiek, de natuur, de maas en het verenigingsleven - vinden wij belangrijk. Het vertellen van het verhaal van de plek en de geschiedenis en dit laten zien, ervaren en beschermen is belangrijk bij het doorgeven van onze trots aan de jeugd, bezoekers en nieuwe inwoners. Wij zetten in op het zichtbaar maken van het cultureel erfgoed, materieel en immaterieel en brengen onze twee historische musea meer in stelling. De thematische nadruk komt op bandkeramiek of de oerboeren uit de prehistorie, waarmee wij ons als gemeente kunnen en willen onderscheiden in de regio en zelfs in Nederland. Mede door archeologische opgravingen van dr. Beckers en later Pater Munsters is deze rijke geschiedenis bekend geraakt, maar nu nog vaak onzichtbaar en onbekend voor inwoners en toeristen. Een gemiste kans. Dat betekent niet dat wij geen oog hebben voor erfgoed uit andere tijdsperioden zoals de brons- en ijzertijd, Romeinse tijd, de Middeleeuwen of de 19e-eeuwse geschiedenis. Wel willen wij hier gefaseerd op inzetten.

37

Ambitie 3: Cultuur dichtbij Cultuur draagt het in zich om de kwaliteit van leven te vergroten. Wij willen daarom dat zoveel mogelijk mensen laten meedoen aan cultuur, passief of actief. Dat deelname aan cultuur meteen vanaf een jonge leeftijd wordt gestimuleerd, talenten de kans krijgen zich te ontplooien en dat er op latere leeftijd voldoende aanbod is en mogelijkheden zijn om cultuur ‘mee te maken’. Daarom zetten wij in op cultuurparticipatie en cultuureducatie zodat kinderen al jong kennis maken met het diverse culturele aanbod in onze gemeente en daarbuiten. We stimuleren talentontwikkeling en zorgen dat cultuur en kunst toegankelijk zijn voor onze inwoners.

38

39

Genieten van de Maas op dit kunstwerk van Patrick Kusters bij de veerpont in Berg aan de Maas · Foto Kamer8cht

Ambitie 1

6

Cultuur in verbinding met ander beleid

Een sterk fundament Zonder een goed fundament wordt het moeilijk bouwen. We gaan voor een sterke basis waarin samenwerking, zichtbaarheid en continuïteit centraal staan. We doen dat samen en kijken daarbij ook naar andere beleidsterreinen. We gaan voor het versterken van de basisinfrastructuur, het verenigingsleven en zetten in op het stimuleren van de samenwerking tussen organisaties. 42

Het gaat dan met name om verbindingen tussen water- en natuurrecreatie, cultuurhistorie, wandelen en fietsen met kleinschalige horeca. Ook zoeken we naar mogelijke samenwerkingen met aangrenzende gemeenten in de Maasvallei en gemeenten in België. Deze activiteiten komen samen onder de noemer Hart van de Maasvallei. We zetten met deze campagne in op het extra aantrekken van dagjesmensen die de lokale musea, culturele bezienswaardigheden en de plaatselijke middenstand bezoeken.

Beleid maken voor cultuur doen we niet alleen. Cultuur verbindt en draagt bij aan de leefbaarheid. Maar cultuur draagt ook bij aan het vestigingsklimaat en aan recreatie en toerisme. Daarom is het van belang om samen beleid te maken.

Recreatie, toerisme, economie en erfgoed

Stein maakt onderdeel uit van de Visie vrijetijdseconomie Zuid-Limburg 2030. In deze visie staat: “In de huidige wereld van overvloed, zijn toeristen en recreanten steeds meer op zoek naar beleving en betekenis (…). Concreet betekent dit dat men op zoek is naar bijzondere ervaringen, uniek, authentiek, en het liefst persoonlijk op maat gemaakt, afgestemd op persoonlijke interesses en wensen. (…) Doordat er zoveel historische elementen bewaard zijn gebleven, ervaren toeristen en recreanten een hoge mate van authenticiteit. Dit wordt verder versterkt door de lokale cultuur met elementen als de erkende Zuid-Limburgse streektaal, het grote assortiment aan streekproducten en de vele tradities met bijbehorende evenementen en festiviteiten die jaarlijks plaatsvinden.” Sinds enkele jaren verbreden we (cultuur)toeristische mogelijkheden door deze met elkaar te verbinden.

Met de drie speerpunten rondom de trots en het bewustzijn van onze eigenzinnige identiteit en kwaliteit biedt het erfgoedbeleid van de gemeente Stein uit 2019 ook talrijke aanknopingspunten: 1. Het herkennen van erfgoed 2. H  et verbeteren van de kwaliteit van erfgoed 3. De beleving van erfgoed

Cultuur, groen en erfgoed spelen een grote rol in het (toeristisch) aantrekkelijk maken van onze gemeente. Wij willen nog meer verbindingen leggen tussen cultuur, cultureel erfgoed en recreatie zodat er een duidelijk en aansprekend verhaal verteld wordt.

43

Wij stellen kwaliteit boven kwantiteit als het gaat om de culturele beleving. We maken duurzame koppelingen tussen toerisme en cultuur door onze culturele bezienswaardigheden zoals de musea beter te positioneren en investeren de komende jaren optimaal in het zichtbaar en herkenbaar maken van onze geschiedenis, met name de bandkeramiek. Daarnaast is in de Toeristische visie (2023) van de gemeente Stein extra aandacht voor: prehistorie (bandkeramiek), bezinning, maas.

Thema’s die we bijvoorbeeld kunnen integreren in ruimtelijke projecten zijn de Bandkeramiek en de streekeigen unieke Maasstijl. Met name de beschermde dorpsgezichten Elsloo en Urmond. Ook kunnen elementen uit de Maasstijl in de architectuur worden opgenomen. Zo laten we de gevels meer corresponderen met de historie en de monumenten. Een mooi voorbeeld is het pand Dorpstraat 3 in Elsloo uit 2009 dat volkomen in harmonie is met de historische panden ernaast. De mate waarop kunstwerken en culturele uitingen in ruimtelijke projecten worden geïntegreerd, kan variëren. Zo kan uiteindelijk een kunstwerk geplaatst worden in een voltooid project. Een kunstwerk in het project of zelfs als inspiratiebron te gebruiken voor het ontwerpen van een ruimtelijk project is nog beter. Initiatiefnemers van ruimtelijke projecten willen wij inspireren om bepaalde kunst- en culturele uitingen te gebruiken. De culturele identiteit van Stein versterken we hiermee en het vormt een goede aanvulling op ons waardevolle culturele en beschermde erfgoed in onze gemeente.

Ruimtelijke ontwikkeling en omgevingsvisie

IRuimtelijke projecten zoals realisatie van bijvoorbeeld gebouwen, woonwijken, wegen en parken dragen bij aan een levendige openbare ruimten, het bevorderen van sociale samenhang en het versterken van de identiteit van een gemeenschap. Dit zijn ook doelen die passen bij het kunst- en cultuurbeleid. Als kunstwerken en culturele uitingen worden geïntegreerd in ruimtelijke projecten, vormen ze een integraal onderdeel van de omgeving en de beleving van de gebruikers ervan. Ze ondersteunen en verspreiden de culturele uitingen van een gemeenschap beter.

Sociaal domein

DOP

Als gemeente streven we naar sociale en vitale kernen, waar inwoners actief zijn, elkaar helpen en zelf initiatief nemen. Samenwerking tussen inwoners, ondernemers, verenigingen en maatschappelijke partijen, in en tussen kernen wordt gestimuleerd. Voldoende en kwalitatieve mogelijkheden op het gebied van wonen, werken, leven en ontspannen zijn belangrijke randvoorwaarden. Kunst en cultuur kunnen hier een grote bijdrage aan leveren. Kunst en cultuur als vrijetijdsbesteding, als expressiemogelijkheid, maar vooral ook als sociaal bindmiddel. En als dat gezamenlijk gebeurt, versterkt het de onderlinge band van inwoners.

De gemeente Stein streeft naar krachtige, sociale en vitale wijken en kernen. Wij geven hier invulling aan met ons dorpsontwikkelingsproces (DOP) waarin allerlei partijen een rol spelen. In een DOP nemen inwoners zelf initiatieven, die passen bij hun omgeving en behoeften. Inwoners spelen daarom een cruciale rol in het ontwikkelen van hun eigen sociale gemeenschap. Samen met de gemeente en andere maatschappelijke en commerciële partijen kunnen ze dit doel bereiken. In samenspraak met elkaar helpen we zo de dorpen/kernen bij hun initiatieven. Op het gebied van kunst en cultuur nemen inwoners bijvoorbeeld geregeld initiatieven die aansluiten op de DOPsgewijze aanpak. Zoals het plaatsen en of beheren van kunstwerken in de openbare ruimte of projecten die aansluiten bij het zichtbaar en beleefbaar maken van ons cultureel erfgoed.

Helaas neemt nog lang niet iedereen deel aan cultuur. Cultuur draagt bij aan zingeving en welbevinden en geeft vooral plezier. Het cultuuraanbod sluit niet altijd aan bij de behoeften of er zijn drempels om mee te doen. De aansluiting verbeteren en de verschillen in onze samenleving te overbruggen, kan door de verbinding te leggen met het sociaal domein. Het cultuurbeleid maken we zo een inclusief beleid. Wij willen cultuur voor iedereen toegankelijk houden en maken. Cultuur verbindt en dat faciliteren en stimuleren wij.

44

45

Laagdrempelig ontmoeten

Binnen deze ontmoetingslocaties zijn inwoners op een laagdrempelige manier actief bezig met kunst- en cultuuractiviteiten.

In 2022 heeft de gemeenteraad een besluit genomen om laagdrempelige ontmoetingslocaties te koppelen aan wijken als aanvulling op de maatschappelijke functionele centra (MFC’s). Deze locaties zijn vanuit de DOPsgewijze aanpak ontstaan en worden vrijwillig beheerd. Er is een verdeling gemaakt van drie soorten laagdrempelige ontmoetingsruimten:

Jeugd- en jongerenbeleid

In 2021 heeft de gemeente Stein onderzoek gedaan naar de wensen en behoeften van jongeren. Hieruit kwam stellig naar voren dat jongeren behoefte hebben aan een ruimer vrijetijdsaanbod (joy-time). Van uitgaan tot sporten, van een hapje eten tot creatief bezig zijn. De behoefte aan ontmoeting en leuke activiteiten blijkt groter dan ooit. Het college van Burgemeester en Wethouders heeft daarom besloten om in 2022 jongeren onder de naam ‘Kom èns’ te helpen bij het organiseren van activiteiten. Activiteiten die ook op het gebied van kunst en cultuur een bijdrage leveren aan de wensen en behoeften van jongeren in de gemeente Stein. De gemeente gaat de wensen en behoeften van jongeren vertalen naar een nieuw jeugdbeleid. Cultuur kan bovendien een belangrijke rol spelen in het programma Opgroeien in een Kansrijke Omgeving (OKO).

1. Huiskamer Activiteiten: inloop, spel, educatief, creatief, samen eten koken door en voor de wijk georganiseerd, ca. 20% van de week open Grootte: 80-100 m2 2. Buurtcentrum Activiteiten: inloop, spel, educatief, creatief, workshops, koken, door en voor de wijk met de inzet van meerdere partijen georganiseerd, informatie & advies instellingen, ca. 50% van de week open. Grootte: 150-200 m2 3. Buurtcentrum+ Activiteiten: inloop, spel, educatief, creatief, workshops, koken, door de wijk en met meerdere partijen georganiseerd, informatie & advies instellingen, trekt mensen uit andere dorpen, ca. 80% van de week open. Grootte: 300-400 m2

46

We gaan voor een sterke basis waarin samenwerking, zichtbaarheid en continuïteit centraal staan.

47

Onderwijsbeleid

Jong geleerd is oud gedaan. Dat geldt nog steeds. Kunst en cultuur een plek geven binnen het de kinderopvang, het primaire en voortgezet onderwijs wordt steeds meer onderkend. Het uitdagen van kinderen in hun creatieve en onderzoekende houding draagt bij aan de positieve ontwikkeling van de regio. Binnen onze regio zijn kansenongelijkheid en exclusie immers de realiteit van de dag. Een kloof die we kunnen verkleinen door cultuureducatie als een noodzakelijk onderdeel in het onderwijs te verankeren.

Wij stimuleren alle basisscholen in de gemeente Stein om extra aandacht aan cultuureducatie te besteden. Basisscholen kunnen meedoen aan het programma Cultuureducatie met Kwaliteit (Eigenwijs), een Rijksprogramma waarbij ondersteuning wordt geboden met het vastleggen van cultuur in het onderwijsbeleid en het aanbod samen met het onderwijs en culturele aanbieders wordt ontwikkeld. Samen met het onderwijs kijken we naar de wensen en behoeften voor dat programma dat past bij ons nieuwe kunst en cultuurbeleid.

Wij willen cultuur voor iedereen toegankelijk houden en maken. Cultuur verbindt en dat faciliteren en stimuleren wij. 48

Bibliotheekbeleid

De enige in Stein gevestigde professionele culturele instelling is bibliotheek De Domijnen. Vanuit de hoofdvestiging in Sittard heeft De Domijnen verschillende vestigingen in verschillende gemeenten. In Stein is de bibliotheek gevestigd in het winkelcentrum samen met het Multifunctioneel Centrum De Grous. Bibliotheek De Domijnen gaat zich in de toekomst meer richten op het tot stand brengen, stimuleren en faciliteren van waardevolle, lokale verbindingen. Als gemeente versterken en verbinden we deze basisinfrastructuur met andere culturele partners in het netwerk in Stein.

De bibliotheek gaan we inrichten als informatiepunt over de digitale overheid waar inwoners hulp en ondersteuning kunnen krijgen bij het aanvragen van bijvoorbeeld een DigiD (digitale handtekening), het doen van belastingaangifte en het aanvragen van producten zoals een paspoort bij de gemeente Stein. Daarbij zoeken we de samenwerking op met de DOP’s en organisaties die daarin nu ook al actief zijn.

Amateur cultuuraanbod / amateurkunsten verenigingen

Tegenwoordig zijn mensen steeds vaker op andere manieren actief bezig met cultuur. Dat doen ze minder in vaste, georganiseerde verbanden en meer individueel en thuis, door cursussen te volgen via bijvoorbeeld online platforms of in losse gelegenheidscollectieven. Verenigingen voor amateurkunstenaars verliezen hierdoor leden. Dit komt ook voort uit trends in de samenleving zoals individualisering en toenemende concurrentie van andere vormen van vrijetijdsbesteding en digitale media. Bestaande voorzieningen voor amateurkunsten sluiten vaak niet goed aan bij deze nieuwe vormen van cultuurparticipatie.

Een van de vijf taken van de bibliotheek is mensen kennis laten maken met kunst en cultuur door het stimuleren van ontmoetingen en het organiseren van debatten. Culturele activiteiten kunnen worden gelinkt aan urgente thema’s als laaggeletterdheid en taalachterstand door bijvoorbeeld in het taalcafé activiteiten te organiseren. Ook de verbinding met het jongste kind via leesbevordering in het voorschoolse onderwijs en het basisonderwijs zijn van belang. Dit krijgt ook meer vorm in de ambitie cultuur dichtbij.

49

Het netwerk aan amateurkunsten vormt in Stein de brede basis voor de actieve cultuurparticipatie. Het culturele amateur aanbod in Stein is redelijk groot. Verschillende verengingen - toneel, heemkunde, carnaval, schutterijen, harmonieën en fanfares, kunstenaars en galerieën, creativiteitscentra, etc., vervullen een belangrijk rol in het stimuleren van sociale verbindingen. Vergrijzing en de vestiging van grote, professionele publieksvoorzieningen in de steden vormen een gevaar voor de levendigheid van dorpen. Lokale initiatieven zijn nu vaak vooral actief binnen de eigen kern, terwijl er meer ingezet moet worden op een gezamenlijk belang en kernoverstijgende activiteiten. De verenigingen die dit belang inzien, zijn meer zichtbaar, hebben (meestal) een groter ledenbestand en zijn levensvatbaarder. Samenwerking wordt ook gestimuleerd door de subsidiemogelijkheden aan stichtingen en verenigingen.

te werken worden er nieuwe, soms onverwachte verbindingen gelegd die kunnen uitmonden in vernieuwing en versterking. Samenwerking gaat om een verbintenis tussen verschillende gemeenten, intern bij de gemeente, tussen de gemeente en het culturele veld, maar zeker ook tussen de culturele verenigingen en stichtingen onderling. Zowel binnen als buiten de gemeentegrenzen, kernen en disciplines. Wij willen eerst de focus leggen op de samenwerking binnen onze gemeente, de kernen en de regio. Als deze basis op orde is, kan ook een stap naar regio-overstijgende of grensoverschrijdende samenwerking worden gezet. Samenwerking leidt vaak tot vernieuwing, het aangaan van nieuwe (en niet meteen voor de hand liggende) samenwerkingsverbanden, het aanspreken van nieuwe doelgroepen, professionalisering, artistieke vernieuwing en een gevarieerder cultuuraanbod. Vernieuwen betekent ook groeien, betekent experimenteren; het boeken van successen en het maken van ‘fouten’. Vernieuwing ontstaat niet van vandaag op morgen, maar kost tijd en gaat gepaard met een andere mindset. Veranderingen zijn vaak niet gemakkelijk en moeten gestimuleerd en begeleid worden.

Samenwerking

Samenwerken, kennis en ervaringen delen, verduurzamen en toekomstbestendigheid zijn belangrijke aandachtpunten en raken alle ambities bij het maken van ons kunst- en cultuurbeleid. Samenwerken kan met verschillende partners op verschillende niveaus. Door samen

50

Door samen te werken worden er nieuwe, soms onverwachte verbindingen gelegd die kunnen uitmonden in vernieuwing en versterking 51

Ambitie 2

7

Een bron van cultuur Erfgoed heeft een verbindende kracht, mede omdat het onze roots in zich draagt. Het is de bron van ons DNA, maar is niet altijd even goed zichtbaar. Erfgoed versterkt de identiteit van onze gemeente en voedt onze trots. Wij willen ons unieke erfgoed de plek geven die het verdient en op een laagdrempelig en creatieve manier zichtbaar en vooral voelbaar maken. Dat hebben we zo ook afgesproken in ons Erfgoedbeleid uit 2019. Het verleden dient als inspiratiebron voor het heden voor zowel de jonge als de oudere generatie.

Daarom gaan we investeren in het zichtbaar en beleefbaar maken van de Bandkeramiek als uniek stuk geschiedenis in de gemeente, de regio en zelfs in Nederland. We vragen de musea om hier explicieter op aan te sluiten en stimuleren initiatieven op dit gebied. Ook investeren we in verhalen over onze geschiedenis, ons immateriële erfgoed, onze streektaal en zorgen we ervoor dat archeologische opgravingen zichtbaar worden en toegankelijk zijn voor het publiek.

Een eerste stap om ons erfgoed meer zichtbaar te maken en te herkennen is als gezet door het formuleren en vaststellen van ons Erfgoedbeleid in 2019 (ook monumentenbeleid, archeologie en groen erfgoed). In het kunst- en cultuurbeleid willen wij specifiek ingaan op de ‘ontsluiting’ van de Bandkeramiek. Wij zijn bezig met het opzetten van een samenwerking in onze regio die moet zorgen voor concrete projecten om de Bandkeramiek op de regionale en later ook op de nationale culturele kaart te zetten.

Cultureel erfgoed - Bandkeramiek

Ons cultureel erfgoed wordt levendig gehouden door vrijwilligers. Samen met deze organisaties kijken we op welke manier we meer kunnen samenwerken bij het aanbod voor inwoners en toeristen.

Stein heeft een schat aan cultureel erfgoed. Onze gemeente is een van de hotspots in de regio op het gebied van de bandkeramische cultuur oftewel Bandkeramiek. Het is te zien in het landschap en de gemeenschap, vormt de basis voor het heden en de toekomst. Nog niet overal is de bandkeramische cultuur even goed zichtbaar of beleefbaar en het ontbreekt vaak aan kennis en trots. Dit erfgoed mag meer gaan ‘leven’ en zichtbaar worden.

Archeologische opgravingen gaan we toegankelijker maken voor het publiek om de bron van cultuur waar wij wonen, werken en leven zichtbaar te maken. Ook zoeken we een manier om de opgravingen een plek te geven in onze musea en hoe we archeologische vondsten kunnen bewaren.

Cultureel erfgoed omvat uiteraard meer dan alleen de Bandkeramiek. Ook de geschiedenis van de streek, archieven, monumenten en het landschap horen erbij.

54

55

Musea

Stein kent twee musea die een subsidie krijgen. Het Museum voor grafcultuur (Archeologisch museum Stein) in Stein en het Historiehuis van de Maasvallei (Streekmuseum) in Elsloo. Beide musea vertellen het lokale verhaal van de gemeente Stein en focussen op de geschiedenis van de gemeente. •

•

Historiehuis van de Maasvallei Historiehuis van de Maasvallei is gevestigd in een aantal gerestaureerde historische panden in de oude dorpskern van Elsloo. De 18e-eeuwse huizen zijn in originele staat ingericht en vertellen een verhaal over leven, werken en wonen in Elsloo van 1650 tot 1950. In 2015 is er een nieuw gebouw bij het museum geopend. In deze aanbouw wordt een collectie voorwerpen uit de Tweede Wereldoorlog tentoongesteld. Daarnaast is in het museum een archeologische collectie te zien met onder andere bandkeramische opgravingen uit Elsloo. Het museum heeft tevens een kennisen informatiecentrum over de Maasvallei.

Archeologisch museum Stein Het archeologisch Museum Stein (Museum voor grafcultuur) is onderdeel van Stichting Erfgoed Stein. Deze stichting beheert naast het museum, ook de kasteelruïne, het kloosterkerkhof en de sectie heemkunde in Stein. Het museum besteedt aandacht aan de manier waarop mensen door de tijd heen omgaan met de dood en begraven. Het museum is om een graf uit 3400 v.Chr. heen gebouwd. Het museum vertelt het verhaal aan de hand van een collectie met gevonden voorwerpen in graven van de Nieuwe Steentijd tot aan de Vroege Middeleeuwen. De collectie wordt gepresenteerd in een vaste tentoonstelling. Ook beheren zij de rijke collecties van Pater Munsters en dokter Beckers.

Zowel het Museum voor Archeologie in Stein als het Historiehuis (streekcultuur) in Elsloo wordt gerund door vrijwilligers. De gemeente ondersteunt beide musea met een waarderingssubsidie. Inhoudelijk vullen beide musea elkaar aan. Er is ook sprake van een overlap: beide musea besteden aandacht aan de Bandkeramiek.

56

De inhoud die beide musea presenteren is van groot belang voor het overdragen van de geschiedenis naar volgende generaties en de identiteit van Stein. Op de plekken wordt het verleden zichtbaar. Met educatieve projecten kan de kennis op de jongere generatie worden overgedragen. Ook onze eigen inwoners worden in deze musea geïnformeerd over de bijzondere geschiedenis.

Van de vrijwilligers die de musea draaien wordt veel gevraagd. Dat doen zij zeer gepassioneerd en naar beste kunnen. Om een kwaliteitsslag te maken, meer bezoekers te trekken, jeugd te interesseren en meer zichtbaar en herkenbaar te worden, is professionalisering wel zeer wenselijk. Beide musea zijn belangrijke partners in het levend houden van het cultureel erfgoed en daarmee van de identiteit van de Steinder gemeenschap.

Beide musea hebben geen officiële museumstatus en zijn dus niet opgenomen in het Museumregister. Een museum dat geregistreerd staat in het Museumregister is een erkend museum en mag lid worden van de brancheorganisatie voor Nederlandse musea, de Museumvereniging. De museum jaarkaart is in deze musea geldig. Musea die zich inschrijven worden getoetst aan de hand van de Museumnorm, een kwaliteitskader samengesteld door de Museumvereniging en het Landelijk Contact van Museumconsulenten. Binnen de drie pijlers van de Museumnorm( Bedrijfsvoering, Collectie en Publiek) zijn zeventien normen beschreven die samen de criteria voor goed museaal handelen vormen. Voor kleine musea, zoals de musea in Stein, kan het moeilijk zijn om te voldoen aan de strenge eisen van de museumnorm.

Samenwerking tussen beide musea kan en moet meer gestimuleerd worden. Samenwerking Op het gebied van tentoonstellingen of activiteiten. Samenwerking is ook nodig om educatie en communicatie beter op elkaar af te stemmen. De krachten bundelen op velerlei vlakken, liefst onder professionele begeleiding, zal het succes van beide musea vergroten. Wij willen de musea helpen om samen te werken en te professionaliseren. Ook willen wij de musea stimuleren zich inhoudelijk meer te focussen op de Bandkeramiek. Ook kijken wij samen met de musea naar een goede borging en conservering van de collecties voor de toekomst. We investeren niet meer in nieuwe musea.

57

Immaterieel erfgoed en streektaal

De taal zorgt ervoor dat tradities worden vastgelegd en aan volgende generatie kunnen worden doorgegeven. Limburg bezit met de tweetaligheid van zijn inwoners een belangrijk culturele, sociale en economische kracht. De taal vormt een verbindende factor bij het versterken van het gemeenschapsgevoel. De Limburgse taal is een belangrijk element van de identiteit van de mensen die in Limburg wonen en leven. Maar kan ook nieuwe Nederlanders en mensen van elders uitsluiten.

Immaterieel cultureel erfgoed omvat de praktijken, representaties, uitdrukkingen, kennis en vaardigheden die gemeenschappen erkennen als onderdeel van hun cultureel erfgoed. Het zijn cultuuruitingen die de gemeenschap een gevoel van identiteit en continuïteit geven. Anders dan materieel erfgoed (gebouwen, objecten, documenten en monumenten) is immaterieel erfgoed een levende en dynamische vorm van erfgoed, die zich aanpast aan en mee verandert met de tijd. Onderdelen van dit immaterieel erfgoed zijn verhalen, maar ook onze schutterij en carnavalsverenigingen behoren tot ons rijke immaterieel erfgoed.

In 2019 is het Limburgs dialect een officiële door het Rijk erkende regionale taal geworden. Het Rijk en de Provincie Limburg hebben in een convenant afgesproken samen te werken voor het behoud van het Limburgs, om het gebruik te bevorderen en de positie van het Limburgs te stimuleren.

In het Erfgoedbeleid van 2019 staat dat wij verhalen die onze geschiedenis vertellen gaan koppelen met de waardekaart erfgoed. We gaan dit doen met projecten. Een stichting of vereniging of een samenwerking tussen organisaties kan rekenen op steun als ze bijvoorbeeld de Open Monumentendag in de gemeente Stein willen organiseren.

Wij willen het behoud van het dialect, op welke manier ook, ondersteunen, omdat het onze identiteit in zich draagt. Ook hier geldt: jong geleerd is oud gedaan. Wij gaan samen met de onderwijsinstellingen in onze gemeente en het programma Cultuureducatie met Kwaliteit verkennen op welke manier projecten rondom het Limburgse dialect in het lesprogramma kunnen worden geïntegreerd.

De Limburgse taal is het meest unieke en karakteristieke onderdeel van het immateriële erfgoed van onze provincie. Het Limburgs is verbonden met de Limburgse volkscultuur.

58

De Limburgse Maas Door ’t Limburgs heuvelland beweegt zij vrij Els en populier wonen haar dans bij Muzikaal klinkt haar stroom Afdwinger van respect Als in een fijne droom Sierlijk haar dialect In ’t rood van de avond weerspiegelt haar vallei Schitterende zonnestralen van veraf en dichtbij Machtig als de mens Omdijkt zij haar boord Over ’s Limburgs grens In haar dierbaar oord. Eefje Hoen 16 jaar, Groenewald vwo 5

59

Gordiaanse knoop door kunstenaar Keizo Ushio en doorkijk naar Standerdmolen in Urmond · Foto Jeannet Janssen

Ambitie 3

8

Cultuurparticipatie

Talentontwikkeling

Cultuurparticipatie is het actief meedoen aan kunst en cultuur. Door je te uiten, maak je jezelf zichtbaar of hoorbaar voor anderen. Cultuur stelt je in staat je te ontplooien en mee te doen.

Cultuur dichtbij Cultuur zou voor iedereen dichtbij en toegankelijk moeten zijn. Om zoveel mogelijk mensen deel te laten nemen aan cultuur, is het belangrijk dat het cultuuraanbod past bij de vraag. Ook moet het aanbod laagdrempelig, goed bereikbaar en inclusief zijn. We investeren optimaal in talentonwikkeling. We starten op jonge leeftijd met kunst- en cultuureducatie. Ook zorgen we voor een duidelijk beleid op het gebied van kunst in de openbare ruimte. Het is immers de meest toegankelijke manier waarop mensen kennismaken met kunst en cultuur. 62

Het investeren in talent is belangrijk voor de toekomst van kunst en cultuur (en voor de samenleving). Iedereen heeft de behoefte om zichzelf te ontplooien. Het ontplooien van creatief en artistiek talent is onderdeel van de algemene vorming voor jong en oud. De aanwezigheid van creatief en artistiek (top)talent is essentieel voor de dynamiek, het artistieke niveau en de bloei van het culturele leven. Immers, zonder jonge talenten stagneert het culturele leven. Creatieve talenten zijn ook nodig om maatschappelijke uitdagingen aan te gaan en oplossingen te bedenken

Cultuur maken geeft plezier en brengt mensen samen. Het maakt de verhalen van ons allemaal zichtbaar. Cultuur prikkelt onze creativiteit. Meedoen aan cultuur heeft bovendien een positieve uitwerking op onze geestelijke en lichamelijke gezondheid. Daarbij speelt niet alleen de aanwezigheid van voorzieningen een rol, maar ook de betaalbaarheid en bereikbaarheid ervan. Maar ook de bekendheid met en de herkenbaarheid van het aanbod, je thuis en welkom voelen. Wij gaan samen met de verenigingen en stichtingen een open deuren dag organiseren. Dit doen we in het verlengde van de culturele kaart die we voor onze gemeente gaan maken.

Talent kan zich alleen ontwikkelen en verder ontplooien als cultuur dichtbij en inclusief is. Als er voldoende mogelijkheden zijn om het talent te ontdekken en vervolgens te ontplooien. Als er een helpende of coachende hand wordt geboden door vrijwilligers (in de verenigingen), docenten in het onderwijs, professionals, culturele instellingen en organisaties. Als gemeente willen wij de omstandigheden voor talent optimaliseren door een samenwerking van twee jaar met Kunstbende aan te gaan. Kunstbende is een creatief platform voor jonge cultuurmakers tussen de 13 en 18 jaar. Jaarlijks organiseren ze een landelijke wedstrijd met voorrondes in Limburg op het gebied van dans, theater, kunst, DJ, fashion, film, muziek en taal. Ook organiseren ze workshops en bieden ze een online platform.

Jeugdfonds Cultuur

Gemeente Stein blijft samenwerken met het Jeugdfonds Cultuur. Dit fonds steunt kinderen om deel te nemen aan cultuur als er in de thuissituatie niet genoeg financiële middelen beschikbaar zijn. Met de steun door het fonds kan een kind muziekles, dansles, toneelles en overige vormen van kunst en cultuur beoefenen.

63

Cultuur maken geeft plezier en brengt mensen samen

Cultuureducatie

Het kabinet wil investeren in cultuureducatie op school en dit steviger verankeren in de onderwijsbegroting. Daarnaast zet het in op een ‘rijke schooldag’. Het is aan de gemeente om te zorgen voor een gezonde inbedding en om de verbinding te leggen tussen onderwijs en cultuur.

Het uitdagen van kinderen in hun creatieve en onderzoekende houding draagt bij aan de positieve ontwikkeling van de regio. Binnen onze regio zijn kansenongelijkheid en exclusie namelijk de realiteit van de dag. Het is dan ook van belang om cultuureducatie als een noodzakelijk onderdeel in het onderwijs te verankeren, van peuterspeelzalen tot het vervolgonderwijs. Het vormt de basis voor het ontwikkelen van talent, voor lokale en jonge makers. Een goede verbinding tussen binnen- en buitenschoolse activiteiten is belangrijk, bijvoorbeeld om aansluiting te vinden bij een toneelvereniging, koor, muziekvereniging, museum of om een bibliotheek te bezoeken. Op scholen is cultuur nog altijd onvoldoende onderdeel van onderwijsprogramma’s. Buitenschoolse educatieve voorzieningen zijn niet overal voor iedereen beschikbaar, betaalbaar en bereikbaar.

EigenWijs is de naam waaronder De Domijnen sinds 2017 in de Westelijke Mijnstreek invulling geeft aan het landelijke programma Cultuureducatie met Kwaliteit (CMK). Alle basisscholen in de Westelijke Mijnstreek (Sittard-Geleen, Stein en Beek) kunnen meedoen aan EigenWijs. Het streven is dat alle scholen deelnemen. EigenWijs stimuleert de samenwerking tussen de scholen en het culturele veld en zorgt voor verbinding. Het is geen kant en klaar programma. Basisscholen ontwikkelen een eigen visie, beleid, les- en activiteitenprogramma, en geven zo op ‘EigenWijze’ manier vorm aan hun cultuuronderwijs. Daarbij krijgen ze hulp van de afdeling Educatie van De Domijnen. De provincie Limburg financiert de deelname van kleine gemeente, waaronder Stein aan de CMK regeling.

Cultuureducatie moet niet worden verward met cultuurparticipatie. Cultuureducatie vindt plaats onder schooltijd of, al is het een grijs gebied, als na/buitenschoolse activiteit. Cultuurparticipatie gaat over de cultuurdeelname die niet aan het onderwijs verbonden is.

64

65

Cultuur

Overig educatief aanbod

Wij gaan met De Domijnen in gesprek over de verdere implementatie van cultuureducatie in het onderwijs en de voortzetting van het programma vanaf 2024. Wij gaan het onderwijs extra stimuleren aan de slag te gaan met cultuureducatie en maken daarbij de verbinding naar het lokale verenigingsleven.

Cultuureducatie beperkt zich uiteraard niet alleen tot muziekonderwijs. Het culturele palet is breed en kleurrijk. Iedereen moet de mogelijkheid hebben om met dit brede palet kennis te maken en te ontdekken waar de interesse en het talent zit. In overleg met het onderwijs en via het programma Eigenwijs willen wij bespreekbaar maken op welke wijze er een breder pallet kan worden aangeboden. Naast samenwerking met verenigingen en stichtingen op het gebied van kunst en cultuur, onderzoeken we ook mogelijkheden voor samenwerkingen met professionele partijen zoals het Laagland en De Domijnen. Dat aanbod vindt binnen de gemeentegrens van Stein plaats.

Muziekonderwijs

Het toegankelijk houden van het muziekonderwijs is van groot belang. Zowel voor leden van verenigingen als voor particulieren. Op school als ook buiten de school. Wij willen dat zo veel mogelijk kinderen kennis kunnen maken met muziek en stimuleren dit door muziekonderwijs te faciliteren en door extra projecten te ondersteunen. We blijven investeren in muziekprojecten tussen het basisonderwijs en de verschillende muziekverenigingen in onze gemeente. Wij kiezen daarbij voor een aanbieder en subsidiëren een deel van het lesgeld voor leerlingen bij harmonieën en fanfares en onderzoeken welke mogelijkheden er zijn in het particuliere aanbod.

prikkelt onze creativiteit

Lokale makers

In de gemeente Stein zijn tal van makers gevestigd: beeldend kunstenaars, musici, theatermakers, architecten, grafisch vormgevers, dansers, filmmakers, enzovoort. De meeste makers hebben hun praktijk aan huis of zijn gevestigd in een bedrijfsverzamelgebouw. In sommige gevallen hebben ze hun atelier in een buurtcentrum. Lokale makers zijn belangrijk voor de creatieve dynamiek in een gemeente en hebben, naast een scheppende, veelal ook een educatieve en/of initiërende rol.

66

67

Lokale makers (en initiators) weten vaak niet van elkaars bestaan en dus ook niet van elkaars kennis en netwerk. De gemeente gaat de samenwerking tussen lokale makers bevorderen en ze meer zichtbaar maken.

De gemeente Stein heeft veel culturele kunstwerken in de gemeente. Ze worden beheerd en behouden door vrijwilligers. Een nulmeting van de conditie van alle objecten is een eerste stap naar een toekomstbestendig beheer en onderhoud van deze objecten. Vervolgens kunnen we een onderhouds- of restauratieplan opstellen, waarbij we een prioritering aangeven naar bijvoorbeeld de financiële- of emotionele waarde van het werk. Een onderhoudsplan bevat een planning voor het onderhoud van de hele collectie, maar ook per kunstwerk. Een gemeente moet als goed ‘huisvader’ voor het kunstbezit zorgen. Een (onderhouds-)budget is nodig om het beheer en onderhoud uit te voeren. Om alle kunstwerken in de openbare ruimte in beeld te krijgen, voegen we ze toe aan de waardekaart erfgoed (2019).

We stimuleren het gebruik van multifunctionele accommodaties voor cultuurbeoefening en bekijken in hoeverre het mogelijk is om slimme verbindingen te maken tussen de vraag en het aanbod van culturele makers en het beschikbare vastgoed. We creëren zelf geen nieuwe ateliers voor kunstenaars en makers, omdat het maatschappelijk vastgoed in de gemeente schaars is.

Beeldende kunst in de openbare ruimte behoort tot de meest laagdrempelige en toegankelijke vorm van cultuuruiting. Kunstwerken en kunstprojecten in de openbare ruimte zijn voor iedereen zichtbaar en staan in directe relatie met de omgeving en met het publiek. Kunst in de openbare ruimte is een verantwoordelijkheid van de gemeente. De openbare ruimte is van iedereen en moet een ontmoetingsplek zijn die niet alleen een gevoel van veiligheid geeft, maar er ook voor zorgt dat bewoners en bezoekers er graag verblijven.

68

Kunstenaar Frans van Straaten

Kunst in de openbare ruimte culturele kunstwerken

We werken ook aan een plan van aanpak met criteria voor het plaatsen van nieuwe kunstwerken in de openbare ruimte. Het gaat om kunstwerken die geplaatst worden bij de herontwikkeling van wijken en kernen of kunstwerken die het cultureel erfgoed zichtbaar maken. We sluiten met deze vorm van burgerparticipatie aan op de ruimtelijke ontwikkelingen en de omgevingsvisie van de gemeente Stein. Ook worden deze criteria gebruikt om een afweging te maken over het plaatsen van streetart bjecten.