Toekomstvisie Giethoorn.pdf

Giethoorn “Het is eigenlijk een vreemd dorp.” Toekomstvisie

Giethoorn Toekomstvisie Giethoorn Onderneemt “Het is eigenlijk een vreemd dorp.” 4 Toekomstvisie Giethoorn

5 Toekomstvisie Giethoorn Voorwoord 7 1 Inleiding 9 1.1 Aanleiding 9 1.2 Plangebied 9 1.3 Toetsingskader voor initiatieven 11 1.4 Leeswijzer 11 DEEL I 2 Trends en ontwikkelingen 13 3 Opgaven en uitgangspunten 21 3.1 Wat zegt onze omgevingsvisie? 21 3.2 Aanvullende kaders 22 DEEL II 4 Visie op Giethoorn 27 4.1 Raamwerk voor de toekomstige ontwikkeling 27 4.2 Deelgebieden 33 5 Gieters bouwen 77 6 Op weg naar uitvoering 79 Bijlagen I Streefbeeld openbare ruimte 80 II Reclameregels 82 Colofon 92 Inhoudsopgave

6 Toekomstvisie Giethoorn

7 Toekomstvisie Giethoorn Voorwoord Voor u ligt de Toekomstvisie Giethoorn: het product van een intensieve samenwerking tussen de gemeente Steenwijkerland, Giethoorn Onderneemt, ’t Gieters Belang en vooral ook vele betrokken bewoners. Deze visie ligt voor u in een tijd die voor iedereen veel onzekerheid met zich meebrengt. Onzekerheid over leven en gezondheid, maar zeker ook over economie en werk. Wij zijn ons er van bewust dat het gek voelt om op dit moment aandacht te besteden aan een onderwerp als de toekomstige ontwikkeling van je dorp. De teksten zijn waar nodig aangepast aan een nieuwe realiteit. Waarom leggen we deze visie nu toch aan u voor? Ongetwijfeld komen er ook weer betere tijden. Hopelijk al heel snel. Wanneer dat zo is hebben we met het vaststellen van deze visie een aantal kaders vastgelegd voor een gezonde economische ontwikkeling die ook aandacht geeft aan de leefbaarheid en ecologische waarden in en om Giethoorn. In het proces om tot deze visie te komen is eens te meer bewezen dat Giethoorn begaan en betrokken is bij de toekomst van het eigen dorp. In de werkgroep visie is hard (samen)gewerkt om tot een breed gedragen visie te komen. Dit was overigens niet altijd even eenvoudig. Ook al stonden ‘de neuzen’ in de meeste gevallen in dezelfde richting, toch was er een aantal onderwerpen waar de belangen wat verder uit elkaar lagen.

Vraagstukken worden soms naar de toekomst toe natuurlijk iets anders ingevuld vanuit het perspectief van ondernemerschap dan wanneer het vraagstuk enkel vanuit leefbaarheid wordt bezien. En daar is niets mis mee. Van belang is dat ieders uitgangspunt wordt gerespecteerd, maar dat daar waar verschillen ontstaan vooral op zoek wordt gegaan naar waar we elkaar in het dorp wel in kunnen vinden. Door begrip te hebben voor de verschillende belangen, geduldig te zoeken naar overeenkomsten en de tekst in de visie zuiver te formuleren, is het de werkgroep visie gelukt om tot een gedragen visiedocument te komen waar de betrokken partijen zich ook achter scharen. Gaandeweg het traject kwam vanuit het dorp wel de boodschap dat het proces erg lang duurde. Dat klopt, maar de werkgroep wilde het traject op zorgvuldige wijze vormgeven. En dat kost tijd. Als vertrekpunt is voortgebouwd op eerdere documenten als de Dorpsvisie Giethoorn uit 2012, Florissant Giethoorn en de aanwijzing tot Beschermd dorpsgezicht. Daarbij is in eerste instantie gekeken naar wat ons bindt. Wat vinden we met z’n allen van waarde in Giethoorn. Deze waarden zijn in beeld gebracht en vormden de basis voor het betrekken van bewoners en ondernemers (die in de meeste gevallen overigens zelf ook bewoner zijn) bij het vervolg. Op verschillende manieren zijn bewoners en ondernemers betrokken bij de inhoud van deze visie.

Er zijn schetssessies gehouden, tijdens vele dagdelen in het Kulturhus is met individuele bewoners en ondernemers en met groepen inwoners gesproken. Verder zijn er individuele gesprekken gevoerd en hebben veel mensen via e-mail en langs andere digitale wegen de werkgroep bereikt. Hier is veel waardevolle inbreng uit voortgekomen. Van historische kennis tot nieuwe inzichten, van wensen en verlangens voor de langere termijn tot heel concrete ideeën voor het oplossen van nu urgente problemen. En vervolgens moest alle informatie ook geordend aan papier worden toevertrouwd. Alle input leverde overigens een aantal dilemma’s op. Gaat een visie op de toekomst ook over oplossingen op de korte termijn? Welke mate van concreetheid streef je na in een visie, ofwel, moet de toekomstvisie handvatten hebben voor het beoordelen van concrete initiatieven, of gaat die meer over hoofdlijnen. De werkgroep heeft bij het opstellen van de visie rekening gehouden met deze en andere vragen. Door wat van waarde is zorgvuldig te beschrijven en daaraan spelregels te koppelen die bij toekomstige ontwikkelingen in acht moeten worden genomen, hopen we voldoende waarborgen te hebben gecreëerd om Giethoorn toekomstbestendig te laten zijn.

Voor het vervolg is belangrijk dat we (ondernemers, bewoners en gemeente gezamenlijk) samen onze schouders onder het daadwerkelijk realiseren van deze samen beschreven toekomst zetten. Namens de stuurgroep, Erik Boer, voorzitter Giethoorn Onderneemt Evert van Dijk, voorzitter ’t Gieters Belang Bram Harmsma, wethouder gemeente Steenwijkerland Giethoorn Onderneemt

8 Toekomstvisie Giethoorn

9 Inleiding “Het is eigenlijk een vreemd dorp. (…) Er is zoveel water in dit dorp, dat er geen plaats meer is voor straten. (…) Ze zouden trouwens geen brede weg willen, want dan zou er ook niks vreemd meer aan zijn en dan zouden er ook geen vreemdelingen komen.” Uit de film Fanfare, Bert Haanstra (1958). 1.1 Aanleiding Sinds de film Fanfare van Bert Haanstra is er één en ander veranderd in Giethoorn. En de komende jaren zal er weer van alles veranderen in Giethoorn. Of, beter gezegd: zullen wij weer veel veranderen. Omdat we nieuwe wensen hebben, ruimte zoeken om te ondernemen, goed te wonen, te ontspannen. Maar ook omdat we voor een aantal opgaven staan die ruimte vragen. Denk alleen al aan vraagstukken op thema’s als klimaat en energie.1 Dat de toekomst daarbij heel onvoorspelbaar kan zijn merken we nu met z’n allen door de Corona-crisis Met de vele uiteenlopende belangen en ‘ruimteclaims’ is het de vraag hoe we ervoor zorgen dat de kwaliteiten van dit bijzondere dorp geborgd worden. En, hoe we ervoor zorgen dat Giethoorn een prettige plek blijft om samen te wonen, werken, ondernemen en leven. Maar ook, hoe we de kansen die nieuwe ontwikkelingen bieden, een meerwaarde kunnen laten hebben voor zowel Giethoorn als de bewoners, ondernemers en bezoekers.

Simpelweg het ene na het andere initiatief faciliteren is geen optie: ruimte voor het ene initiatief kan namelijk ten koste gaan van (ruimte voor) andere initiatieven. Of ten koste gaan van de kwaliteit van onze leefomgeving. Om de vele uiteenlopende belangen en ruimtevragen in het dorp op elkaar af te stemmen, hebben we een visie voor Giethoorn opgesteld: een kader voor afwegingen tussen belangen en (gewenste) ontwikkelingen (in ruimte en in tijd). 1.2 Plangebied Het plangebied beslaat Giethoorn en directe omgeving. Tegelijkertijd kijken we ook ‘breder’. Dit doen we omdat ontwikkelingen in Giethoorn niet los kunnen worden gezien van bijvoorbeeld de ontwikkeling van zogenaamde ‘gele vlekken’ in het land van Weerribben-Wieden. Voor zover dergelijke ontwikkelingen in de directe nabijheid van Giethoorn zijn voorzien worden deze getoetst aan de in deze visie geformuleerde uitgangspunten. 1 Zie hoofdstuk 2 Trends en ontwikkelingen. 1 Inleiding 10 Toekomstvisie Giethoorn

11 Inleiding ‘Gele vlekken’ danken de naam aan de kleur waarmee de locaties zijn weergegeven op kaarten die onderdeel zijn van het provinciaal omgevingsbeleid. Op deze locaties worden nog mogelijkheden gezien voor de ontwikkeling van nieuwe verblijfsaccommodaties. Buiten deze locaties is er binnen de provincie Overijssel geen ruimte voor nieuwe recreatiewoningen, tenzij er sprake is van een innovatief concept of de realisatie van de nieuwe recreatiewoningen onderdeel uitmaakt van een kwaliteitsimpuls voor een bestaand recreatieterrein (Jij kleurt Overijssel; Omgevingsvisie provincie Overijssel, 2017). 1.3 Toetsingskader voor nieuwe initiatieven De visie is na vaststelling door de raad een toetsingskader voor nieuwe initiatieven - denk aan verzoeken voor bouwplannen (van klein tot groot) en functiewijzigingen - en verdere uitwerking van opgaven in Giethoorn. Dit toetsingskader wordt gevormd door de in hoofdstuk 4 per deelgebied opgenomen spelregels. Ook biedt de visie uitgangspunten voor het opstellen van het Omgevingsplan, dat regelt waar, wat en hoeveel mag worden gebouwd.2 De visie is geen blauwdruk, maar een richtinggevend document voor de toekomstige ontwikkeling van Giethoorn. Binnen het raamwerk van de visie moet voldoende flexibiliteit zijn om in te kunnen spelen op de behoeftes van het moment.

Naar gelang de omstandigheden bekijken we dan ook of de visie nog actueel is of wellicht moet worden bijgesteld. 1.4 Leeswijzer Dit document bestaat uit twee delen: een inventarisatie en analyse (deel I) en de visie (deel II). Deel I bestaat uit de hoofdstukken 2 en 3. In hoofdstuk 2 vind je een beknopte beschrijving van een aantal actuele maatschappelijke ontwikkelingen die gevolgen hebben voor hoe we in de toekomst onze leefomgeving3 in Giethoorn (kunnen) gebruiken en de ruimtevragen en/of opgaven en kansen die we in dit licht zien. In hoofdstuk 3 vind je een samenvatting van relevante (beleids)kaders, waarbij Waardevast Landschap; Omgevingsvisie Steenwijkerland (2017) een belangrijk vertrekpunt vormt. 2 Nu hebben gemeenten meerdere bestemmingsplannen voor hun grondgebied. Onder de Omgevingswet, die waarschijnlijk op 1 januari 2022 in werking treedt, moet iedere gemeente één omgevingsplan voor haar hele grondgebied vaststellen (aandeslagmetdeomgevingswet.nl). 3 In de Omgevingswet staat het begrip fysieke leefomgeving centraal. Hieronder vallen in ieder geval: bouwwerken, infrastructuur, water(systemen), bodem, lucht, landschappen, natuur en cultureel erfgoed. Beleid voor de fysieke leefomgeving staat primair in dienst van de sociaal-economische ontwikkeling van (een bepaald deel van) provincie of gemeente.

12 Toekomstvisie Giethoorn In hoofdstuk 4 werken we de visie inhoudelijk uit en geven we antwoord op de vraag: waar willen we naar toe met Giethoorn? Aan de hand van een viertal thema’s zetten we in paraaf 4.1 het raamwerk voor de toekomstige ontwikkeling van het dorp uiteen. In paragraaf 4.2 zoomen we in op onderscheiden deelgebieden. Met hoofdstuk 5, waarin we het thema ‘Gieters - of ‘dorps’ - bouwen’ nader toelichten, en hoofdstuk 6, een beschrijving van de vervolgstappen, vormt dit deel II.

13 DEEL I | Trends en ontwikkelingen We zien verschillende veranderingen op ons af komen die invloed hebben op onze leefomgeving, ook in Giethoorn. Een aantal actuele maatschappelijke ontwikkelingen die - soms grote - gevolgen hebben voor hoe we in de toekomst de ruimte (kunnen) gebruiken zijn: • De kwetsbaarheid van toerisme als economische sector • Klimaatverandering • Bodemdaling • Energietransitie • Mobiliteit: schoner, slimmer en anders • Digitalisering van de samenleving • Veranderende woningmarkt en vergrijzing • Toenemende aandacht voor een gezonde leefomgeving In dit hoofdstuk vind je een toelichting en een beschrijving van de ruimtevragen en/of opgaven. En van de kansen die we in dit licht zien. De kwetsbaarheid van toerisme als economische sector Tot voor kort verwachtte het Nederlands Bureau voor Toerisme en Congressen (NBTC) de komende jaren een forse stijging van het aantal buitenlandse toeristen dat naar Nederland komt. Ook het aantal binnenlandse toeristen zou volgens de raming van het NBTC de komende jaren toenemen. De afgelopen weken maakten duidelijk dat toerisme als economische sector kwetsbaar is. Een ziektegolf op wereldwijde schaal, zoals met het Coronavirus nu, geopolitieke ontwikkelingen of een financiële crisis kunnen de groei van het toerisme fors doen afvlakken of zelfs stilleggen. De toekomst kunnen we niet voorspellen.

Mogelijk is er wezenlijk iets veranderd, blijven toeristen weg. Mogelijk komen er andere toeristen (meer van ‘dichtbij’). Mogelijk zien we alsnog een toename van bezoek. Ruimtevragen en/of opgaven en kansen: • De kwetsbaarheid van toerisme als economische sector vraagt om flexibiliteit in beleidskeuzes en aandacht voor weerbaarheid. Dit kan bijvoorbeeld een heroverweging betekenen van de herkomstlanden waar gebiedspromotie op gericht is. In Perspectief Bestemming Weerribben Wieden 2025 is ervoor gekozen in te zetten op enige risicospreiding door een focus op meerdere doelgroepen en leefstijlen. Daarnaast wordt ingezet op het verstevigen van de binding met de Nederlandse afzetmarkt en dichtbijmarkten als Duitsland en België. Daarmee wordt gebouwd aan een stevige basis voor toerisme die stand kan houden wanneer ontwikkelingen de komst van toeristen uit verder gelegen markten afzwakken of stilleggen. • Als het toerisme de komende jaren alsnog wel fors groeit, is volgens het NBTC een andere aanpak noodzakelijk. In Perspectief Bestemming Weerribben Wieden 2025 heeft die andere aanpak nadere uitwerking gekregen voor het land van Weerribben en Wieden. Toerismespreiding is hierin een van de strategische keuzes; enerzijds door aanbodontwikkeling elders, anderzijds door het verleiden van toeristen met marketing, informatie en smart mobility/hospitality. 2 Trends en ontwikkelingen

14 Toekomstvisie Giethoorn • De afgelopen jaren bracht de groei van het toerisme in Giethoorn, naast banen en economische voordelen, op drukke dagen ook knelpunten met zich mee. Denk aan de druk op infrastructuur, parkeer- en afvalproblemen en andere overlast voor bewoners. Hoewel we ons dat op dit moment misschien niet meer kunnen voorstellen, staan op die drukke dagen leefbaarheid en toerisme op gespannen voet. En de beleving van het authentieke kleinschalige Giethoorn, vooral op en rond het Binnenpad, onder druk. • De afgelopen jaren nam het aantal B&B’s en AirBnB’s in Giethoorn fors toe. Het exacte aantal is onbekend; waarschijnlijk gaat het om ongeveer 120 bedden in het drukste deel van Giethoorn (denk aan Binnenpad, Ds. T.O. Hylkemaweg, Kerkweg, Langesteeg en Zuiderpad).4 Het aantal hotelbedden in Giethoorn bedraagt 199 bedden. Dit aantal is de laatste jaren niet toegenomen. Klimaatverandering De klimaatverandering zorgt wereldwijd voor natter, droger, warmer en extremer weer. Dit betekent aan de ene kant dat de kans op wateroverlast toeneemt, maar aan de andere kant ook op (economische) schade door droogte. Denk aan schade aan infrastructuur, gebouwen, dieren en planten (ook onze voedselvoorziening) en onze gezondheid.

Klimaatrobuust waterbeheer5 Voor de regio Oost-Nederland is een strategie ontwikkeld die samen te vatten is in de trits ‘sparen -aanvoeren - accepteren/adapteren’. De trits kent geen strikte volgorde. Startpunt is wel het ‘sparen’ in de dubbele betekenis van het woord: ‘besparen’ door zo zuinig mogelijk gebruik te maken van het beschikbare water en ‘opsparen en bewaren’ door het zoveel mogelijk vasthouden van het beschikbare water (voorraadvorming in het grond- en oppervlaktewatersysteem). Daarnaast dienen de wateraanvoermogelijkheden te worden behouden en waar mogelijk geoptimaliseerd. Er is geen garantie dat water voor landbouw, recreatie, scheepvaart en natuur altijd in voldoende mate beschikbaar is; soms zal een tekort aan water moeten worden geaccepteerd, dan wel zal aanpassing (adaptatie) van bedrijfsvoering of doelen nodig zijn. In de zogenaamde Verdringingsreeks IJsselmeergebied is vastgelegd in welke volgorde ‘watervragers’ in (onder andere) de kop van Overijssel water krijgen, of met andere woorden, in welke volgorde gebruiksfuncties worden beperkt in het aanvoergebied IJsselmeer. 4 In Perspectief Bestemming Weerribben Wieden 2025 is het voornemen opgenomen het totale aanbod van B&B’s beter in beeld te brengen.

5 Overgenomen uit: Jij kleurt Overijssel; Omgevingsvisie provincie Overijssel, 2017 Polder Giethoorn Gieterse Polder 15 DEEL I | Trends en ontwikkelingen Het vernatten van veengebieden wordt als een kans voor het klimaat gezien. In de Wieden wil Natuurmomenten met een pilot het potentieel van koolstofopslag aantonen. Met het graven van nieuwe petgaten wordt beoogd verlanding6 op gang te brengen waarbij CO2 uit de atmosfeer voor lange tijd wordt vastgelegd en dus de koolstofopslag wordt vergroot. Het vrijkomende materiaal blijft onder water (in de Beulakerwijde) om afbraak - waarbij CO2 vrijkomt - te voorkomen. De pilot draagt met het op gang brengen van de verlanding ook bij aan het behalen van de doelen voor het Natura 2000- gebied. Ruimtevragen en/of opgaven en kansen: • Mogelijkheden voor het ‘opsparen en bewaren’ van water voor drogere tijden (voorraadvorming in het grond- en oppervlaktewatersysteem) zijn er in de Gieterse Polder en in de Polder Giethoorn. • Bij hevige of aanhoudende regen is er in Giethoorn sprake van wateroverlast in delen van de ‘nieuwbouw’ (de naoorlogse planmatige uitbreidingen). Afkoppelen – het scheiden van het regenwater van het rioolstelsel door de aanleg van een apart regenwatersysteem – biedt een oplossing. In delen van de nieuwbouw is dit al gebeurd.7 Een andere oplossing is ruimte maken voor de opvang van water, in tuin of openbare ruimte.

Denk daarbij ook aan - echt Gieters - de aanleg van natte infrastructuur (waterwegen). Bodemdaling Veen oxideert en daardoor zakt de bodem. Dit proces is al lang gaande, maar zorgt meer en meer voor problemen. “Veehouders merken dat het lastiger wordt om tijdig het land 6 Verlanden is een proces waarbij moerassen, wetlands, plassen of ondiepe meren langs natuurlijke weg in land veranderen (Wikipedia.nl). 7 Sinds 1 januari 2008 is afkoppelen voor nieuwbouwwoningen verplicht.

16 Toekomstvisie Giethoorn op te kunnen en overheden hebben extra kosten door verzakkingen van wegen, riolering en gebouwen. Daarnaast treedt extra CO2-uitstoot op door veenoxidatie en uitspoeling van mineralen in het grond- en oppervlaktewater.” 8 Ruimtevragen en/of opgaven en kansen: • In Overijssel is een verkenning gedaan naar deze ontwikkeling en problematiek. Op basis van deze verkenning worden oplossingsrichtingen bepaald. Op dit moment kunnen we voor Giethoorn en directe omgeving nog geen specifieke problemen en oplossingen benoemen. Algemeen wordt ‘vernatten’ als een oplossing gezien. Energietransitie Mede door de klimaatverandering dringt het besef door dat verduurzaming noodzakelijk is. In toenemende mate wordt duidelijk dat we op een andere manier naar onze samenleving en economie moeten kijken en naar hoe we die anders moeten organiseren. Efficiënter en zorgvuldiger omgaan met energie, grondstoffen en natuurlijke hulpbronnen staat daarbij centraal. Dit vraagt om een forse transitie: voor de energievoorziening bijvoorbeeld zijn we nog grotendeels afhankelijk van fossiele brandstoffen. Naast inzet op energiebesparing (elke megajoule9 die we besparen, hoeven we niet op te wekken), is onder andere inzet nodig op het vergroten van het aandeel hernieuwbare energie (energie uit bronnen als de zon, wind, biomassa en de ondergrond). En ruimte.

Ruimtevragen en/of opgaven en kansen: • Het elektriciteitsverbruik in Giethoorn bedraagt volgens de klimaatmonitor10 (op basis van de gegevens van 2017) circa 14,04 terajoule (TJ) 11 ; als we de gevolgen van niet langer verwarmen met aardgas volledig meerekenen is de energievraag circa 95,7 TJ. Om een gevoel te hebben bij de ruimtevraag: omgerekend naar het aantal hectares zonnepanelen (op dak, land en/of water), betekent dit elektriciteitsverbruik circa 4,3 hectare; inclusief de volledige vervangingsvraag gas/warmte circa 29,3 hectare.12 Elektriciteit opwekken kan natuurlijk ook met windenergie. Omgerekend naar windenergie komt dit laatste neer op 2 windturbines van elk 4,5 MW; zonder de vervangingsvraag gas/warmte is een kleinere ‘dorpsmolen’ voldoende. • Of we deze energie in z’n geheel in of in de directe omgeving van Giethoorn moeten willen en kunnen opwekken is de vraag. De ondergrondse infrastructuur is op dit moment een belangrijke beperkende factor en het draagvlak voor windturbines en opstellingen met zonnepanelen op land of water, vooral vanwege het spanningsveld met de cultuurhistorische waarden en de toeristisch-recreatieve belangen, ontbreekt.

8 Overgenomen uit: West-Overijssel aan de slag met bodemdaling, Joost de la Cour, 2017, nieuweoogst.nl 9 1 megajoule = 106 joule 10 Bron: https://klimaatmonitor.databank.nl/Jive 11 1 terajoule = 1012 joule 12 Naar verwachting is het niet nodig om de volledige warmtevraag om te zetten in elektriciteit; Rendo heeft de ambitie uitgesproken haar verzorgingsgebied van groen gas (en (veel) later groene waterstof) te voorzien. 17 DEEL I | Trends en ontwikkelingen • Draagvlak is er wel voor het benutten van dakoppervlak van agrarische bedrijfsgebouwen, bijvoorbeeld in de Polder Giethoorn. Dit kan collectief, onder andere door aan te sluiten bij de energiecoöperatie De Wieden-Weerribben, die de daken zoekt en het onderhoud regelt. • De nabijheid van de beschermde natuurgebieden biedt kansen. Bij het beheer van deze natuurgebieden komen jaarlijks restproducten vrij (riet, gras, plagsel, takken en hout): grondstof voor het opwekken van energie en het produceren van brandstof (en/of andere biobased producten). Ook de ondergrond biedt mogelijkheden: bodemenergie in de vorm van warmte of koude.13 Zonnepanelen op agrarische bedrijfsbebouwing aan de Kanaaldijk Mobiliteit: schoner, slimmer en anders Mobiliteit moet volgens het Klimaatakkoord de komende jaren flink veranderen: het moet schoner, slimmer en anders.

Denk bij schoner onder andere aan de transitie naar elektrisch rijden en varen, bij slimmer bijvoorbeeld aan het optimaliseren van verkeersstromen of het beter benutten van vervoercapaciteit, bij anders aan verandering van ons gedrag: vaker met de fiets en/of openbaar vervoer bijvoorbeeld. Of met andere emissievrije vormen van vervoer. Bij de verandering van mobiliteit staat de keten van verschillende vervoersmodaliteiten centraal. Dit betekent dat de verschillende vervoerswijzen niet ontwikkeld en beheerd worden als zelfstandige systemen, maar gezien worden als onderdelen van een keten of netwerk. Het belang van fiets, auto en openbaar vervoer én het belang van het vervoer over water, weg en spoor op de verschillende verbindingen worden daarbinnen zorgvuldig afgewogen. Belangrijke criteria daarbij zijn veiligheid, doorstroming en leefbaarheid.14 13 De temperatuur in de aardbodem is over het jaar heen vrij constant en op geringe diepte al 10 à 12°C. Hoe dieper je gaat, hoe hoger de temperatuur is. Op circa 1500 tot 2000 meter diepte is de temperatuur circa 70 tot 90 graden. 14 Overgenomen uit: Jij kleurt Overijssel; Omgevingsvisie Provincie Overijssel, 2017.

18 Toekomstvisie Giethoorn Ruimtevragen en/of opgaven en kansen: • De gemeente Steenwijkerland werkt op dit moment aan een strategische mobiliteitsvisie. Bovenstaande thema’s – schoner, slimmer en anders, en de keten van verschillende vervoersmodaliteiten - zijn onderwerp van gesprek. Mogelijk kunnen verschillende schakels in de keten beter op elkaar afgestemd worden en biedt dit ook kansen voor een optimale bereikbaarheid van Giethoorn, van de eerste tot en met de laatste kilometer. In Giethoorn en omgeving vraagt het vervoer over water daarbij bijzondere aandacht! • Voor de transitie naar elektrisch rijden en varen is een goede dekking van laadpalen met duurzaam opgewekte elektriciteit noodzakelijk. In Giethoorn vraagt de ruimtelijke inpassing hiervan aandacht. Dit vanwege het spanningsveld met de cultuurhistorische waarden en de toeristisch-recreatieve belangen. Digitalisering van de samenleving Digitalisering verandert bijna elk aspect van de samenleving: hoe we communiceren en ‘netwerken’, hoe we werken, kennis vergaren, winkelen, gezond blijven. Ontwikkelingen gaan razendsnel: wie had tien jaar geleden kunnen bedenken dat de moderne boer appt met z’n koeien, er nu slimme snelwegen zijn en 3d-geprinte bruggen en woningen? Deze digitalisering biedt kansen, onder andere voor het op een efficiëntere manier benutten van onze leefomgeving.

Denk aan mobiliteitssystemen en parkeerplaatsen, of veelomvattender: aan de smart city. Een smart city gebruikt digitale technologie om transportsystemen, parkeerplaatsen, energie, gezondheidszorg, water en afval efficiënter te benutten. En om bewoners effectiever en actiever te betrekken bij hun leefomgeving. Ruimtevragen en/of opgaven en kansen: • Digitalisering biedt zeker kansen voor Giethoorn. Denk alleen al aan digitale verwijssystemen voor bezoekersparkeren die zoekverkeer en daarmee overbodige verkeersbewegingen in het dorp voorkomen. Daarnaast kan technologie ingezet worden om het aantal auto’s in het dorp te meten. Dit kan bijdragen aan betere informatie over de bereikbaarheid van het dorp. Met zogenaamde algoritmen15 is het aantal auto’s voorspelbaar en daarmee ook de inzet van verkeersregelaars en extra handhaving. • Doordat heel veel zaken via internet te verkrijgen zijn, zijn mensen zaken die niet via internet te verkrijgen zijn meer gaan waarderen, op zoek naar eigen en unieke (reis)ervaringen. De beleving van het authentieke ‘vreemde’ Giethoorn is er daar één van. • De veranderingen in ons winkelgedrag hebben gevolgen voor onze leefomgeving, ook in Giethoorn.

Denk alleen al aan het toegenomen aantal pakketbezorgers die Giethoorn aandoen om alle digitaal bestelde boodschappen en pakketjes af te leveren (erg handig als je op een plek woont waar je niet met de auto bij de deur kunt komen). Mogelijk moet er worden nagedacht over verzamelpunten om ook in Giethoorn dit type dienstverlening 15 “Een algoritme is een reeks instructies voor een computer. Zulke instructies kunnen simpel zijn: als iemand 10 kilometer te hard rijdt, dan krijgt hij een boete van een bepaald bedrag. Maar ze kunnen ook ingewikkelder zijn en honderden feiten meewegen, om zo bijvoorbeeld voorspellingen te doen of schattingen te maken (nos.nl, 29 mei 2019).” 19 DEEL I | Trends en ontwikkelingen zonder veel overlast tot zijn recht te laten komen. Op al drukke dagen zorgt dit voor nog meer opstoppingen in de nabijheid van het beschermd dorpsgezicht. Veranderende woningmarkt en vergrijzing De bevolkingssamenstelling verandert in Nederland: het aandeel ouderen stijgt en daarmee de gemiddelde leeftijd van de bevolking. Volgens het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) is in 2040 iets meer dan een kwart van de bevolking 65 jaar of ouder (in 1995 was dit circa 13%). De belangrijkste oorzaak van deze ‘vergrijzing’ is de toegenomen levensverwachting (omdat we beter eten, meer bewegen, de geneeskunde zich steeds verder ontwikkelt).

Maar ook de ‘ontgroening’ speelt een rol: er worden minder kinderen geboren dan voorheen. Dit betekent onder andere dat er in de toekomst steeds meer van de samenleving wordt gevraagd in de vorm van mantelzorg en/of zorgen voor elkaar. Daarvoor zijn andere, meer beschutte woonvormen nodig. Naast deze meer beschutte woonvormen speelt ook de vraag naar betaalbare woningen: in heel Nederland is, onder andere door de stijgende huizenprijzen, het vinden van woningen voor starters een nijpend probleem. Ruimtevragen en/of opgaven en kansen: • De afgelopen jaren zijn met de gestegen huizenprijzen ook in Giethoorn veel woningen onbereikbaar geworden voor lokale starters op de woningmarkt. • In Giethoorn wonen gemiddeld meer 65-plussers dan in de gemeente Steenwijkerland als geheel (in Giethoorn is 25% van de inwoners 65 jaar en ouder, in Steenwijk 21%). Voor een deel van de ouderenwoningen in Giethoorn (zowel koop als huur) is volgens de Woonvisie Steenwijkerland 2017-2021 een moderniseringsslag nodig. De Woonvisie geeft ook aan dat niet alle woningen in Giethoorn levensloopgeschikt te maken zijn – mede door hun ligging (‘achter de brug’). In Giethoorn is in de toekomst mogelijk behoefte aan levensloopbestendige woningen voor ouderen.

De gemeente Steenwijkerland stimuleert het aanpassen van woningen om deze meer levensloopbestendig te maken, onder andere met advies en financiering vanuit de Wet Maatschappelijke Ondersteuning (WMO). Voor het levensloopbestendig maken van de sociale huur heeft Wetland Wonen (eigenaar/verhuurder van de sociale huurwoningen in Giethoorn) haar eigen beleid. • Doordat senioren vanuit een eengezinswoning willen verhuizen naar een gelijkvloerse woning, ontstaat er in Giethoorn aanbod van eengezinswoningen in de sociale huur. Voor de komende 10 jaren wordt verwacht dat ca. 10% van deze woningen onttrokken moet worden aan de markt.16 Verkoop van deze woningen biedt kansen voor koopstarters op de woningmarkt. Bij sloop ontstaat hier ruimte voor de bouw van levensloopbestendige woningen. 16 Overgenomen uit de Woonvisie Steenwijkerland 2017-2021. 20 Toekomstvisie Giethoorn Toenemende aandacht voor een gezonde leefomgeving Het groeiende besef dat de manier waarop wij op dit moment voorzien in onze economische en maatschappelijke behoeften risico’s met zich meebrengt voor onze gezondheid en toekomst, zorgt ervoor dat consumenten steeds kritischer worden op kwaliteit. Dit uit zich onder andere in een toenemende aandacht voor een gezonde leefstijl, gezond voedsel, dierenwelzijn en zorg voor het milieu.

Ruimtevragen en/of opgaven en kansen: • Hier liggen kansen voor het land van Weerribben Wieden: In het hart van het land van Weerribben en Wieden vind je rust en ruimte om te ontspannen, schone lucht, schoon water. En een te koesteren kwaliteit als ‘donkerte’: ’s nachts is het nog echt donker, kun je de sterrenhemel zien en je ver weg wanen van de bewoonde wereld. In dit prachtige gebied is ruimte voor ‘re-creatie’ in de ware betekenis van het woord.17 • Een schone leefomgeving is ook onderdeel van een gezonde leefomgeving. Op dit moment is sprake van veel zwerfvuil. Mogelijk mede door het ontbreken van voldoende afvalbakken. Bij herinrichtingen in de openbare ruimte is dit een aandachtspunt. • Er is behoefte aan meer mogelijkheden om te bewegen. Vooral in Noord ontbreekt de mogelijkheid voor een rondwandeling. • In meer algemene zin is er behoefte aan mogelijkheden om te recreëren voor de lokale bevolking. 17 “Re-creatie duidt op vernieuwing, verfrissing; de bedoeling van recreëren is het opladen van de persoonlijke actieradius, het vernieuwen van de energie, het verzetten van de zinnen en het ontladen van opgelopen spanning (Wikipedia.nl).”

21 DEEL I | Opgaven en uitgangspunten In dit hoofdstuk vind je een samenvatting van enkele relevante kaders, waarbij Waardevast Landschap; Omgevingsvisie Steenwijkerland (2017) een belangrijk vertrekpunt vormt. 3.1 Wat zegt onze Omgevingsvisie? Waardevast Landschap; Omgevingsvisie Steenwijkerland is het strategisch kader voor de ruimtelijke ontwikkeling van onze gemeente. “Doel van de omgevingsvisie is de leefbaarheid en de economische kracht van onze gemeente te vergroten door de omgevingskwaliteiten van de gemeente te behouden en te versterken. (…) Omgevingskwaliteit definiëren we als de integrale kwaliteit van ruimtes; het gaat er niet alleen om hoe deze ruimtes eruitzien, maar ook waartoe en op welke manier ze functioneren, hoe ze gebruikt worden en hoe die (functies van de) ruimtes met elkaar samenhangen en bijdragen aan het beter functioneren van de samenleving.” In de Omgevingsvisie zijn diverse opgaven benoemd. Een aantal van deze opgaven is relevant voor Giethoorn. In de Omgevingsvisie staat het volgende: - Meer hoogwaardige verblijfsrecreatie “Veel dagjesmensen weten de gemeente Steenwijkerland, en dan vooral Giethoorn, te vinden. Maar om toeristen langer te laten verblijven, mist Steenwijkerland kwalitatief hoogwaardige hotels en recreatieparken met een gevarieerd aanbod.

(…) Grootschaligere nieuwe initiatieven passen eigenlijk alleen in de daarvoor geëigende gele gebieden, met name bij Giethoorn (ten noorden van Bodelaeke).”18 “Een grote kans ligt er (…) in het kwalitatief opschalen van huidige accommodaties die nu – door veroudering en achterstallig onderhoud – achterblijven bij de moderne wensen van toeristen. Om daarbij aan te sluiten, moeten ze passen in het landschap, duurzaam en authentiek zijn.” - Toegankelijk voor de bezoeker die wil genieten van het landschap “De fietspaden in de gemeente zijn niet altijd geschikt voor grote aantallen fietsers en er is behoefte aan extra fietspaden.” - Meer plek voor waterrecreatie “Er is bijvoorbeeld nog weinig zwemwater met strandjes.” - Agrarische ontwikkeling in harmonie met omgevingswaarden - Erven leveren kwaliteit in het buitengebied “We willen ruimhartig 19 nieuwe functies toestaan met respect voor de belevingswaarde van het landelijk gebied. Zo worden karakteristieke of cultuurhistorisch waardevolle boerderijen interessant voor allerlei vormen van gebruik, bijvoorbeeld voor kleinschalige recreatieve accommodaties. Transformatie van erven is maatwerk en gaat gepaard met een 18 De paars gemarkeerde tekst is letterlijk overgenomen uit de huidige omgevingsvisie Waardevast Landschap.

Tijdens het participatieproces bleek dat er op dit moment niet of nauwelijks draagvlak is voor een dergelijk grootschalig initiatief bij Giethoorn. Een deel van de bewoners en ondernemers zien wel mogelijkheden, op voorwaarde dat het initiatief kleinschalig is, ten dienste staat van het dorp en realisatie bijdraagt aan het ontlasten van het drukste deel van Giethoorn 19 De paars gemarkeerde tekst is letterlijk overgenomen uit de huidige omgevingsvisie Waardevast Landschap. Het is de vraag of er in (de directe omgeving van) Giethoorn nog draagvlak is voor het ruimhartig toestaan van nieuwe functies. 3 Opgaven en uitgangspunten

22 Toekomstvisie Giethoorn kwaliteitsimpuls.” - Beheer en herstel van landschapselementen krijgt veel aandacht - Versterking van het laagveenmoeras - Goede internetverbindingen in het buitengebied - De bodem als duurzame drager “Saneringen pakken we op vanuit de visie dat saneren niet per se hoeft, als het de functie van de bodem niet in de weg staat.” En de veiligheid en gezondheid niet in het gedrang is (red).- Leegkomend vastgoed krijgt een nieuwe functie - Leefbaarheid krijgt prioriteit - Aantrekkingskracht van Giethoorn zorgvuldig benutten “De grote aantallen toeristen hebben veel impact op de leefbaarheid van Giethoorn. De toeristen dragen bij aan voorzieningen (zoals winkels en vervoer) maar zorgen ook voor overlast (bijv. parkeren en gebrek aan rust en privacy). De gemeente neemt het initiatief voor een integrale aanpak waarin nieuwe ontwikkelingen, beheer, regelgeving en handhaving thema’s zijn. Samen met inwoners, ondernemers en partners zoeken we naar de goede balans.” - Kleine kernen bereikbaar houden “En we nodigen inwoners uit mee te denken en samen te werken aan nieuwe initiatieven en op termijn nieuwe vormen van (auto)mobiliteit.” - Steenwijkerland maakt zich klaar voor de energietransitie “In 2020 wordt in de gemeente een volume aan nieuwe energie opgewekt ter grootte van het huishoudelijk energiegebruik binnen de gemeente.

(…) Het is ook nodig om serieus werk te maken van energiebesparing en een verduurzaming van de warmtevraag.” - Steenwijkerland bereidt zich voor op de klimaatverandering Deze teksten maken onderdeel uit van de relatief recent door de gemeenteraad vastgestelde Omgevingsvisie voor de hele gemeente en vormen daarmee voor de gemeente in beginsel een uitgangspunt voor ontwikkelingen. Dit neemt niet weg dat andere inzichten die voortvloeien uit de totstandkoming van de visie Giethoorn op onderdelen ook tot andere uitgangspunten kunnen leiden. 3.2 Aanvullende kaders Omgevingsvisie Overijssel; Beken kleur (2017, geactualiseerd in 2018) Het provinciaal beleidsplan voor de fysieke leefomgeving van Overijssel is de Omgevingsvisie Overijssel. Dit beleid voor de fysieke leefomgeving staat primair in dienst van de sociaal- economische ontwikkeling van Overijssel. Ontwikkeling die nodig is om Overijssel toekomstbestendig te houden. De opgaven en kansen waar de provincie Overijssel voor staat, zijn vertaald in centrale beleidsambities voor negen beleidsthema’s. Overkoepelende rode draden (of leidende principes) zijn duurzaamheid, ruimtelijke kwaliteit en sociale kwaliteit.

23 DEEL I | Opgaven en uitgangspunten In de Omgevingsvisie staan de gebiedskenmerken centraal: de ruimtelijke kenmerken van een gebied of gebiedstype die bepalend zijn voor de karakteristiek en kwaliteit van dat gebied of gebiedstype. De gebiedskenmerken beschrijven op vier lagen de ruimtelijke kenmerken van een gebied: op het niveau van de natuurlijke laag, de laag van de agrarische cultuurlandschappen, de stedelijke laag en de laag van de beleving. Het behoud en de versterking van deze kenmerken vormen het uitgangspunt voor alle toekomstige ontwikkelingen. De inzet is hiermee een kwaliteitsontwikkeling in gang te zetten, waarbij elk project, elke ontwikkeling iets bijdraagt aan de kwaliteit van de leefomgeving. Door verbinding naar resultaat; Coalitieakkoord 2018-2022 voor Steenwijkerland In Door verbinding naar resultaat is de visie van de coalitie van BGL, PvdA, VVD en ChristenUnie uitgewerkt in vijf programma’s en tien prioriteiten. Daarbij zijn vier begrippen leidend: inwonersparticipatie, verbinding, een faciliterende overheid en resultaat. De vijf programma’s op hoofdlijnen (een op een overgenomen uit het coalitieakkoord): Inwoner op 1 – Visie/droom: Inwoners ontplooien initiatieven op vele vlakken. Daarbij geeft de gemeente de inwoners de ruimte en schept de voorwaarden.

Inwoners ervaren een betrokken en betrouwbare overheid met creativiteit en lef, een gemeente die opkomt voor de belangen van haar inwoners bij andere overheden. De wensen en behoeftes van de inwoners staan centraal bij de dienstverlening. Samenredzaam – Visie/droom: Iedereen doet mee in Steenwijkerland. We willen een inclusieve samenleving zijn die niemand uitsluit, waarin mensen zich kunnen ontplooien, hun behoeften kunnen vervullen en waarin iedereen in gelijkwaardigheid samenleeft. Mensen voelen zich (samen) verantwoordelijk voor de samenleving. Werk aan de winkel – Visie/droom: We willen een gemeente zijn die een stevige regionale positie heeft en een goed vestigingsklimaat voor haar ondernemers. Werk biedt mensen inkomen en bestaanszekerheid, de kans op ontwikkeling, sociale contacten en structuur en draagt bij aan integratie in de samenleving. Werk is een belangrijke activiteit voor mensen. Allemaal redenen om mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt zo goed mogelijk te helpen om passend werk te vinden of

24 Toekomstvisie Giethoorn andere zinvolle activiteiten aan te bieden als dat niet lukt. Inkomen en zelfontplooiing dragen bij aan gevoel van eigenwaarde en welbevinden en daarmee indirect ook aan gezondheid en welzijn. Mijn Steenwijkerland – Visie/droom: Mensen wonen graag in Steenwijkerland. Daar is het aangenaam leven in een gezonde, groene en verzorgde omgeving met goede voorzieningen, verspreid over de gemeente en een goede bereikbaarheid voor iedereen. Een gemeente waar zelfontplooiing wordt gewaardeerd en gestimuleerd, net als eigen initiatief. Duurzaam – Visie/droom: Steenwijkerland kiest voor een duurzame ontwikkeling van de woon-, leef-, en werkomgeving van de huidige en toekomstige generaties. Steenwijkerland gebruikt natuurlijke hulpbronnen duurzaam en zet in op een energie-neutrale gemeente. Het duurzaamheidsvraagstuk kent verschillende schaalniveaus (globaal-nationaal-regionaal- lokaal). Per schaalniveau zijn er passende maatregelen en oplossingen te bedenken. Steenwijkerland kiest ervoor om lokaal haar verantwoordelijkheid te nemen in verbinding met de regio. De gemeente wordt een voorbeeld op het gebied van duurzaamheid. Steenwijkerland toont daarbij ambitie en daadkracht. Giethoorn wordt specifiek genoemd onder het programma Werk aan de Winkel: Recreatie en toerisme: Is een belangrijke economische pijler met nog meer potentie.

In samenwerking met Stichting Nationaal Park Weerribben-Wieden zetten we in op door- ontwikkeling van de gewenste, integrale gebiedspromotie. We maken daarbij gebruik van landelijke ontwikkelingen en hebben oog voor parels als Giethoorn. Daarbij is aandacht voor een goede balans tussen toerisme en leefbaarheid, het creëren van een eerlijk speelveld en handhaving. Woonvisie Steenwijkerland 2017-2021 De woonvisie geeft de koers aan op het gebied van wonen. Aandacht voor transformatie van leegkomend vastgoed speelt een belangrijke rol in deze visie. Hiermee wordt voorkomen dat er wordt bijgebouwd, terwijl er elders leegstand en verpaupering kan ontstaan. De woonvisie geeft ook aan hoe we in Steenwijkerland de komende jaren aandacht willen geven aan veranderingen die voortkomen uit de extramuralisering: het feit dat ouderen met een zorgvraag, maar ook anderen die zorg nodig hebben, minder snel in een instelling terecht kunnen en daardoor langer thuis wonen. De woonvisie is opgedeeld in deelgebieden, waarvan ‘Kernen Zuid’ - waar Giethoorn onderdeel van uitmaakt - er een is. In de zuidelijke kernen staan we het op kleinschalige basis toevoegen van woningen toe voor zover dit nodig is om tegemoet te komen aan de lokale concrete woningvraag. Transformatie heeft daarbij altijd voorrang op nieuwbouw.

Omdat in Giethoorn sprake is van een hogere bouwplanning dan huishoudensgroei, is het op kleinschalige basis toevoegen van woningen alleen toegestaan als het gaat om een unieke lokale concrete woningvraag waarin de nieuwbouwlocaties in het dorp niet voorzien. Denk bijvoorbeeld 25 DEEL I | Opgaven en uitgangspunten aan innovatieve beschutte woonvormen: wonen mét nabuurschap, dus de nabijheid van ondersteuning en mogelijk gedeelde zorg zodat bewoners zo lang mogelijk zelfstandig in het dorp kunnen blijven wonen. Nota Parkeernormen 2015 De Nota Parkeernormen bevat uitgangpunten voor parkeren bij nieuwe (ver)bouwontwikkelingen en functiewijzigingen binnen de gemeente. Het hanteren van parkeernormen is van belang om de vraag naar en het aanbod van parkeerplaatsen met elkaar in evenwicht te houden. Hiermee wordt een verhoging van de parkeerdruk in de openbare ruimte voorkomen. Bij de parkeerkencijfers van het CROW20, die de basis vormen voor de Nota Parkeernormen, wordt rekening gehouden met de stedelijkheidsgraad en bereikbaarheidskenmerken. Gelet op de kenmerken van de verschillende kernen binnen de gemeente Steenwijkerland is de binnenstad van Steenwijk (het gebied binnen de vesting) aangemerkt als ‘centrum’. De overige gebieden binnen de bebouwde kom van Steenwijk, evenals de kernen Vollenhove en Oldemarkt, zijn aangemerkt als ‘rest bebouwde kom’.

De overige gebieden binnen de gemeente, waaronder Giethoorn, zijn aangemerkt als buitengebied. Momenteel wordt een herziening van deze Nota voorbereid waarbij onder meer de parkeerdruk op drukke dagen in Giethoorn een belangrijk aandachtspunt is. Ook de categorisering van Giethoorn als onderdeel van het buitengebied ten aanzien van parkeernormen staat bij die herziening ter discussie. Dorpsplan Giethoorn 2030; Eén dorp voor allen en allen voor één dorp (2012) Het Dorpsplan Giethoorn 2030 is door Gietersen opgesteld op initiatief van ’t Gieters Belang. De visie voor het dorp op de lange termijn is tot stand gekomen tijdens een interactief planproces met de inwoners van Giethoorn. Tijdens dit planproces ging de aandacht in het bijzonder uit naar de Gieterse Polder. In het dorpsplan zijn onder andere de volgende doelstellingen opgenomen: * “Giethoorn blijft een vitaal dorp met een goede en sociale leefomgeving voor de inwoners en een aantrekkelijke omgeving voor de gasten in ons dorp.

De basis hiervoor ligt in het behoud en de versterking van de waardevolle karakteristiek van het mooie dorp, het streven naar eenheid en verbinding tussen noord en zuid (Giethoorn samen één) en het benutten van de Gieterse Polder voor nieuwe ontwikkelingen; * De gemeente houdt bij nieuwe ontwikkelingen in Giethoorn rekening met de breed gedragen mening en inbreng van de inwoners, zoals die vastgelegd zijn in dit Dorpsplan Giethoorn 2030.” 20 Het CROW is het landelijk kenniscentrum voor verkeer, vervoer en infrastructuur. 26 Toekomstvisie Giethoorn Het dorpsplan doet uitspraken over eventuele uitbreidingsmogelijkheden in Giethoorn. Uitbreidingsmogelijkheden worden gezien in de Gieterse Polder (onder strikte randvoorwaarden) en - beperkt - in de bestaande bebouwingslinten (ook hier onder strikte randvoorwaarden). In de waardevolle groenzones worden geen uitbreidingsmogelijkheden gezien; voor grootschalige ontwikkelingen (“a la Giethoorn Noord, Bodelaeke of plan Aquadoe”) ontbreekt eveneens draagvlak. De Gieterse Polder wordt ontwikkeld tot een kleinschalige en multifunctionele leefomgeving voor de inwoners, waarbij de kwaliteit van water, landschap/natuur en cultuurhistorie benut wordt voor aantrekkelijke en onderscheidende vormen van wonen, werken en recreatie.

Aan het open landschap is een open bebouwingslint toegevoegd 21 met een route van Giethoorn noord naar zuid (“een voet-/fietspad, die alleen toegankelijk is voor bestemmingsverkeer en hulpdiensten (…) (zo mogelijk) begeleid door een (bevaarbare) gracht”). “De Gieterse Polder blijft landschappelijk gezien als ruimtelijke eenheid herkenbaar.” 21 De paars gemarkeerde tekst is onderdeel van het Dorpsplan uit 2012; het bebouwingslint met onderscheidende vormen van wonen, werken en recreatie is niet overgenomen in de visie die nu voorligt). 27 DEEL II | Visie op Giethoorn In dit hoofdstuk geven we antwoord op de vraag: waar willen we naar toe met Giethoorn? Aan de hand van vier thema’s zetten we in paraaf 4.1 het raamwerk voor de toekomstige ontwikkeling van het dorp uiteen. In paragraaf 4.2 zoomen we in op onderscheiden deelgebieden. 4.1 Raamwerk voor de toekomstige ontwikkeling van Giethoorn De toekomstvisie voor Giethoorn hebben we samengevat in vier thema’s: 1. De lokale gemeenschap op 1 2. Water verbindt 3. “Het is eigenlijk een vreemd dorp” 4.

Balans tussen economie, ecologie en leefbaarheid De basis voor deze toekomstvisie is ons gezamenlijk belang: • dat Giethoorn een prettige plek blijft om samen te leven (samen te wonen, werken, ondernemen, ontspannen, …); • het behouden - en waar mogelijk versterken - van de kwaliteiten van dit bijzondere dorp is daar vanzelfsprekend onderdeel van; • evenals het ‘vitaal’ houden van het dorp: we hebben ruimte nodig om mee te kunnen groeien met nieuwe wensen, moeten de kans krijgen om ons aan te passen, om Giethoorn ook in de toekomst ‘vitaal’ te houden. Thema 1 | De lokale gemeenschap op 1 Giethoorn heeft veel om trots op te zijn. Dit ‘kapitaal’ hebben we vooral te danken aan de lokale gemeenschap (bewoners en ondernemers). Het is deze gemeenschap die aan de basis heeft gestaan van dit bijzondere dorp, die het dorp verrijkt, draagt en doorgeeft, zich op allerlei manieren inzet voor het Gieters erfgoed, het verhaal van de ontginning van het laagland en het leven met en van het water vertelt, het prachtige decor tot leven brengt, … Die energie, zorg, lokale kennis en ondernemerskracht hebben we hard nodig om het Gieters kapitaal voor de toekomst te behouden. Laten we investeren in deze gemeenschap! 4 Visie op Giethoorn

28 Toekomstvisie Giethoorn Dit investeren kent meerdere gezichten. Investeren ‘in de voorkant’, bij de afweging rondom nieuwe initiatieven - onder andere door draagvlak en het aspect ‘goed woon- en leefklimaat’ nadrukkelijk(er) mee te wegen – is er een van. Ruimte voor de lokale vraag naar betaalbare en levensloopbestendige woningen – zodat de Gieterse bevolking in hun eigen dorp oud kan worden – is een ander. En denk ook aan investeren in het beperken van mogelijke overlast; handhaven op overtreding van de regels zien we als essentieel – zeker als de veiligheid in het geding is. Om de lusten en lasten van het toerisme meer in balans te krijgen, zoeken we naar mogelijkheden om bezoekers op drukke dagen ‘mee te laten betalen’. Bijvoorbeeld aan de reparatie van particuliere bruggen die schade oplopen door onervaren schippers of aan het baggeren van zijsloten. Investeren in de verbinding tussen noord en zuid willen we hier ook noemen; “een brede laag van de Gieterse bevolking koestert namelijk al vele jaren de wens om samen één dorp te worden”.22 De centraal gelegen Gieterse polder speelt hierin een belangrijke rol. Ideeën om de polder te transformeren tot een groen hart – of beter nog: een blauw-groen hart (“wij willen water”) 23 - met ruimte voor ontspanning en ontmoeting van noord en zuid vragen om nadere uitwerking.

Thema 2 | Water verbindt Water vormt de ‘ruggengraat’ van Giethoorn, is onderdeel van het DNA van deze regio, kortom: is onlosmakelijk verbonden met het land van Weerribben-Wieden. Al sinds de middeleeuwen leven de bewoners hier met én van het water. In Giethoorn en directe omgeving zien we water dan ook als het verbindende thema. De jaarlijkse gondelvaart is een goed voorbeeld van die verbindende kracht van water. Ook bij grote opgaven als de energietransitie en klimaatadaptatie speelt water een grote rol. Het watersysteem kan bijdragen aan de energietransitie en klimaatadaptatie. Bijvoorbeeld door het watersysteem in te zetten voor de warmtevraag (opwek van energie), of door het ‘opsparen en bewaren’ van water voor drogere tijden (voorraadvorming in het grond- en oppervlaktewatersysteem - vernatting die tegelijkertijd bij kan dragen aan het tegengaan van (verdere) bodemdaling en de CO2-uitstoot die daar mee samenhangt). Samen willen we (bewoners, ondernemers en gemeente) slimme verbindingen leggen - ook met andere gebiedspartners - tussen deze en andere opgaven en ambities (denk aan recreatie, economie, natuurontwikkeling, bereikbaarheid, gezondheid en omgevingskwaliteit), zodat we hier ook in de toekomst leven met en van het water. 22 Uit: Dorpsplan Giethoorn; Een dorp voor allen en allen voor één dorp!, 2012.

23 Tijdens de schetssessies is een petitie aangeboden met de titel Wij willen water, ondertekend door alle bewoners van de planmatige uitbreidingen in Noord.

29 DEEL II | Visie op Giethoorn Water, of beter: waterwegen, vormen natuurlijk ook letterlijk verbindingen. Deze waterver- bindingen zien we in onze waterrijke regio nadrukkelijk als onderdeel van de mobiliteitsketen (waarbinnen het belang van fiets, auto en openbaar vervoer én het belang van het vervoer over water, weg en spoor zorgvuldig worden afgewogen). Stel je voor: vervoer in de vorm van een watertaxi naar Giethoorn. De reis van en naar Giethoorn wordt zo een beleving op zich. Over water of weg: voor de reis naar en van - en in - Giethoorn willen we het gebruik van elektrisch of anders duurzaam aangedreven openbaar vervoer stimuleren. Goed voor natuur en milieu, óók voor de leefbaarheid in en de beleving van Giethoorn. Zeker als we zo het aantal auto’s en verkeersbewegingen van bezoekers in het dorp kunnen beperken. Thema 3 | “Het is eigenlijk een vreemd dorp” “Het is eigenlijk een vreemd dorp. (…) Er is zoveel water in dit dorp, dat er geen plaats meer is voor straten. (…) Ze zouden trouwens geen brede weg willen, want dan zou er ook niks vreemd meer aan zijn en dan zouden er ook geen vreemdelingen komen.” Citaat uit de film Fanfare van Bert Haanstra (1958). Als een ding duidelijk is, dan is het het feit dat we zuinig zijn op dit bijzondere dorp en ervoor willen zorgen dat (de beleving van) het ‘vreemde’ Giethoorn behouden blijft.

Uitgangspunt is dan ook dat elk initiatief, groot of klein, moet gaan bijdragen aan versterking van de kwaliteit en eigenheid van Giethoorn. De kleinschalige maat, schaal en korrel van de organisch gegroeide bebouwingslinten vormen een wezenlijk onderdeel van de identiteit van Giethoorn. Evenals het feit dat dorp en landschap hier sterk met elkaar verweven zijn. Nieuwe ontwikkelingen in deze linten worden gerelateerd aan de bestaande maat-schaal en hoog-laag verhoudingen. En vragen bijzondere aandacht voor vormgeving, materiaalkeuze en ‘verankering’ in het landschap. Dit ‘Gieters bouwen’ is ook uitgangspunt voor eventuele nieuwe ontwikkelingen buiten de bestaande bebouwingslinten. Nieuwbouw in de vorm van ‘niet-Gieterse’ planmatige uitbreidingen, is niet meer aan de orde. Water is een wezenlijk onderdeel van het ‘vreemde’ Giethoorn – en een belangrijk onderdeel van de beleveniseconomie. Een onderdeel dat de afgelopen jaren op piekdagen in het beschermd dorpsgezicht onder druk stond door de toename van het aantal boten op het water. En ook door de toename van het aantal boten met afmetingen die lastig verenigbaar zijn met het kleinschalige Giethoorn en de smalle dorpsgracht.

Om te voorkomen dat Giethoorn aan het eigen succes ten onder gaat, of erger: de veiligheid in het gedrang komt, zetten we in op het stimuleren van Gieters gevaer - van punter tot bok – en boten met een authentieke Gieterse uitstraling op de gracht. Een kans voor versterking van de (beleving van de) eigenheid en kwaliteit van Giethoorn én voor de ambachtelijke punterbouwer(s)!

30 Toekomstvisie Giethoorn Een kans voor versterking van de eigenheid van Giethoorn zien we ook op een ander vlak, een vlak waar op het eerste gezicht belangen botsen: parkeren. Ondernemers hebben er in het algemeen belang bij dat bezoekers in de nabijheid van hun bedrijf kunnen parkeren. Met de groei van het aantal bezoekers – en daarmee samenhangend het aantal auto’s, tourbussen, campers en parkeerplaatsen – staat (de beleving van) het authentieke Giethoorn echter onder druk. En daarmee de aantrekkingskracht van dit ‘vreemde dorp’ op bezoekers: ‘vreemdelingen’ zoeken unieke (reis)ervaringen. De beleving van het authentieke Giethoorn is er daar een van. Parkeren direct voor de deur is voor deze bezoekers minder relevant (voor sommigen zelfs teleurstellend – red.), evenals eventuele parkeertarieven; het makkelijk kunnen vinden van een parkeerplaats wel.24 Nader beschouwd is het op piekdagen voor zowel bezoekers als ondernemers van belang om 24 Elf waarheden over parkeren, mobiliteit en retail; CROW, 2014. Openbare ruimte: informeel, kleinschalig, dorps en groen De werkgroep openbare ruimte heeft de kwaliteit en eigenheid van de openbare ruimte langs de dorpsgracht in beeld gebracht. Op basis hiervan is dit streefbeeld opgetekend (zie Bijlage I: Streefbeeld openbare ruimte). De reconstructie van het pad en het vervangen van bruggen en vonders wordt in fases opgepakt.

De kwetsbare boomstructuur vraagt de komende jaren onze aandacht, onder andere vanwege de aangetroffen essentaksterfteziekte en de hoge ouderdom van een flink aantal bomen. We kiezen voor een gefaseerde aanpak om kaalslag te voorkomen. 31 DEEL II | Visie op Giethoorn het parkeren in Giethoorn op een andere manier te organiseren. Vanzelfsprekend met aandacht voor de bereikbaarheid van ondernemers. En aandacht voor mindervaliden en bewoners: binnen het beschermd dorpsgezicht blijft ruimte voor kleinschalig parkeren voor mindervaliden en bewoners, groen en informeel ingepast, de auto’s zoveel mogelijk uit het zicht. Ruimte voor grootschalig (overloop)parkeren zoeken we buiten het beschermd dorpsgezicht, bij voorkeur aan op (een) locatie(s) ontsloten door water, zodat het vervolg van de reis – over water – onderdeel is van de beleving. Thema 4 | Balans tussen economie, ecologie en leefbaarheid In de Wieden is, gezien de geringe draagkracht van het gebied, bijzondere aandacht voor natuur en milieu essentieel. Hier vind je prachtige natuur, schone lucht, schoon water, rust en ruimte om te ontspannen. En een te koesteren kwaliteit als ‘donkerte’: ’s nachts is het nog echt donker, kun je de sterrenhemel zien en je ver weg wanen van de bewoonde wereld. Hier is ruimte voor ‘re-creatie’ in de ware betekenis van het woord25 en ‘go slow’ (of: onthaasten) een passend thema.

Dit betekent ook letterlijk gas terugnemen: de natuurrijke omgeving van Giethoorn verken je te voet, met de fiets of boot. In Giethoorn zien we ruimte voor initiatieven waarmee we doelgroepen aanspreken die kwaliteit zoeken, aandacht hebben voor natuur en milieu én oog hebben voor het welzijn van de bewoners. Zeker met de toenemende aandacht voor een gezonde leefomgeving, gezonde leefstijl en zorg voor het milieu. Eigenheid en identiteit – woorden die al verschillende malen voorbij zijn gekomen – zijn ook hier op hun plek: uitgangspunt is dat elk initiatief in Giethoorn, groot of klein, moet gaan bijdragen aan versterking van de kwaliteit en eigenheid van dit bijzondere dorp. We zien kansen om het huidige aanbod aan overnachtings- en verblijfsmogelijkheden, horeca en ander vermaak te verbeteren en mogelijkheden voor het opzetten van ketens van recreatieve routes, verblijfsmogelijkheden, ervaringsmomenten en streekproducten. “De Inzichtzoeker vormt een uitstekende match” Volgens de nieuwe (concept) Visie Recreatie & Toerisme sluiten de interesses van de ‘Inzichtzoeker’ naadloos aan op het aanbod van Weerribben-Wieden rondom cultuur, natuur en oude landschappen. “Deze leefstijlgroep is bereid om wat meer te besteden ten opzichte van veel andere groepen mits het aanbod comfortabel en goed is.

Verder is deze leefstijlgroep kansrijk te verleiden tot spreiden in het gebied en meerdaags te blijven. Ze zijn immers ook geïnteresseerd in de achtergronden. Weerribben-Wieden heeft ze veel te bieden.” Voor het zoeken naar de balans tussen economie, ecologie en leefbaarheid is het essentieel om inzicht te hebben in effecten van initiatieven. En dan niet alleen inzicht in de (fysieke) 25 “Re-creatie duidt op vernieuwing, verfrissing; de bedoeling van recreëren is het opladen van de persoonlijke actieradius, het vernieuwen van de energie, het verzetten van de zinnen en het ontladen van opgelopen spanning.” (Wikipedia.nl) 32 Toekomstvisie Giethoorn

33 DEEL II | Visie op Giethoorn milieueffecten van initiatieven, ook inzicht in de effecten op de leefomgevingskwaliteit. Dit vraagt om nadere uitwerking en vooral bredere afstemming; het kan niet zo zijn dat ongelijkheid in de hand wordt gewerkt door lokale regels. Niet van vandaag op morgen Veranderen gaat niet van vandaag op morgen. De komende periode hebben we bovendien wel iets anders aan ons hoofd. Maar uiteindelijk staan we voor de uitdaging om ‘bruggen te bouwen’: professionele en lokale kennis, energie en ondernemerskracht te verbinden om aan de slag te gaan met de onderdelen die om nadere uitwerking vragen. Dit kan via verschillende open bijeenkomsten met en gerichte bezoeken aan diverse gebiedspartners vorm krijgen. Hierbij kan ook de investeringsbereidheid aan de orde komen: wie kan welke waarde toevoegen aan Giethoorn? Samen hopen we slimme verbindingen te kunnen leggen. 4.2 Deelgebieden Giethoorn is op basis van ruimtelijke en functionele verschillen verdeeld in deelgebieden, weergegeven op de kaart hiernaast. In deze paragraaf zoomen we in op de onderscheiden deelgebieden.

Nadat per deelgebied de koers is bepaald, geven we antwoord op de vragen: hoe bereiken we dit? Wat betekent dit aan concrete maatregelen? Aan spelregels of randvoorwaarden voor toekomstige ontwikkelingen? Bepaalde onderdelen komen in verschillende deelgebieden terug; de teksten van de onderscheiden deelgebieden zijn zo geschreven dat deze – bijvoorbeeld bij toetsing van een principeverzoek – afzonderlijk te lezen zijn. Voor de verschillende deelgebieden hebben we verschillende regels benoemd (of voorstellen gedaan) waaraan toekomstige, ook nu nog niet te voorspellen ontwikkelingen moeten voldoen. Voorbeelden zijn korrelgroottes van gebouwen, de inrichting van de openbare ruimte en gewenste functies. Om de kaders handen en voeten te geven, verankeren we deze in het Omgevingsplan en – voor zover dit nog niet gebeurd is - in het welstandsbeleid. De onderscheiden deelgebieden zijn: • Beschermd dorpsgezicht • Beschermd natuurgebied • Oude Beulakerweg • Planmatige uitbreidingen • Centrum • Centrum overzijde • Verblijfsrecreatie • Langs het kanaal • Polder 34 Toekomstvisie Giethoorn Voor de begrenzing van het deelgebied is de begrenzing van het beschermd dorpsgezicht aangehouden maar vereenvoudigd (er is gekozen voor grenzen die zichtbaar zijn in het veld).

Daar waar het beschermd dorpsgezicht binnen NNN/ Natura 2000 ligt, is in dit document de begrenzing van het deelgebied Beschermd natuurgebied aangehouden vanwege het strengere beschermingsregime van NNN/Natura 2000. Voor de exacte begrenzing van het beschermd dorpsgezicht verwijzen we naar het aanwijzingsbesluit uit 1983. Kenmerken • Organisch gegroeid lint van erven en bebouwing aan weerszijden van de smalle gracht (de ontginningsbasis of ‘ruggengraat’) • Delen met weinig lucht tussen de bebouwing, op enkele plaatsen dringt het landschap door tot in het bebouwingslint (bv. bij het Molengat) • Smalle, diepe, door sloten begrensde percelen (‘huuspollen’) min of meer haaks op de gracht, via looppaden en houten (uitneembare) vonders en hoge smalle bruggen verbonden • Bebouwing: voornamelijk niet in de rooilijn geplaatste – grote en kleine – boerderijen en ‘keuterijtjes’, op het water georiënteerd (met de noklijn in dwarsrichting), één laag met (rieten) kap, achter op het erf streekeigen bijgebouwen als kapschuren die (deels) sloot zijn gebouwd, kapbergen en bakhuisjes • Hoog-opgaande beplanting (bomen) van voornamelijk essen en elzen aan weerszijden van de gracht • Erfbeplanting bestaande uit hagen (op de overgang privé – openbaar), fruitbomen en solitaire bomen • Hoofdfunctie wonen, daarnaast verspreid horeca, recreatie en detailhandel Deelgebied Beschermd dorpsgezicht