Jaarverslag 2017.pdf

Nieuw is de methode waarmee het college van B&W ove r 2017 verantwoording aflegt over de kwaliteit van de informatieveiligheid van diverse informatiesystemen . Dit gebeurt aan de hand van de zgn. ENSIA methode . Deze nieuwe methode maakt het beantwoorden van de uitvraag over informatieveiligheid gemakkelijker en efficiënter. De horizontale verantwoording die hieruit ontstaat bestaat uit een zelfevaluatie en een verklaring van het College va n B&W over de informatieveiligheid van diverse informatiesystemen. Beide documenten zijn positief beoordeeld door een extern auditor en opgenomen in dit jaarverslag.

3.6 | Verbonden partijen Op 9 februari 2016 heeft de raad de nota “Verbonden partijen” vastgesteld. Het proces van deelnemingen is echter een dynamisch gebeuren. Regelmatig moet deze nota dan ook worden herzien. Hieronder treft u de belangrijkste resultaten en wijzigingen aan welke binnen de kaders van de reeds vastgestelde nota passen. Bij de begroting is al aangegeven welke voornemens de gemeente had met haar aandelenbezit, namelijk het streven naar een zo hoog mogelijk rendement in de vorm van dividend. De visie van ons certificatenbezit bij Dataland moet leiden tot het op korte termijn verlagen van de lastendruk bij verzoeken om gebouwgegevens en het verbeteren van de kwaliteit van de eigen vastgoedgegevens. Landelijke, regionale of plaatselijke ontwikkelingen hebben in 2017 geen aanleiding gegeven bovengenoemde standpunten los te laten en over te gaan tot vervreemding. Afhankelijk van de mate van verbondenheid (bijv. geplaatst aandelenkapitaal) zijn wij in staat om invloed op het beleid van de betreffende verbonden partij uit te oefenen. De genoemde verbonden partijen kennen hun eigen risicopositie. Daar waar sprake is van een aanzienlijk, niet afgedekt, risico wordt dit meegenomen bij de paragraaf weerstandsvermogen. Inmiddels zijn van de BNG, Enexis en Vitens de jaarresultaten over 2017 bekend.

In de eerstkomende aandeelhoudersvergaderingen van 2018 zullen deze stukken worden vastgesteld. Van deze verbonden partijen zullen dan ook de laatst bekende cijfers worden meegenomen. Bij de overige verbonden partijen moeten de jaarstukken over 2017 nog worden ontvangen. Daarom zijn bij het onderdeel vermogenspositie en resultaat de gegevens over 2016 vermeld. De bijlage is conform het raadsvoorstel van 9 februari 2016 opgesteld en worden in de volgende categorieën gepresenteerd (zie ook paragraaf 3.2): o | vennootschappen en coöperaties o | stichtingen en verenigingen o | gemeenschappelijke regelingen en De 4e categorie, de “overige verbonden partijen” is momenteel niet voorradig. 1. | Vennootschappen en coöperaties 1.1. BNG Verbonden partij | Bank Nederlandse Gemeenten N.V. Activiteiten | De kerntaak van de BNG is om tegen lage tarieven te voorzien in kredietverlening aan decentrale overheden en in kredietverlening onder garantie van overheden. Inhoudelijk belang | Het is een publiek belang dat de gemeente op een zo goedkoop mogelijke manier kan lenen om de rentekosten zo laag mogelijk te houden. Ook zijn de financiële zekerheden en stabiliteit van maatschappelijk belang.

Bestuursprogramma | Financiën en bedrijfsvoering Deelnemende partijen | Nederlandse overheden (50% rijk, 50% gemeenten, provincies en waterschappen) Aandeel en zeggenschap | De gemeente bezit 129.675 aandelen à € 2,50. Het aandeel in het totale aandelenvermogen is 0,24% Vertegenwoordiger | Algemene vergadering aandeelhouders: wethouder Brus bedragen x € 1.000 Bank Nederlandse Gemeenten N.V. Jaar | Dividend | Eigen | Vreemd | Solvabiliteits- | Bedrijfs- vermogen | vermogen | ratio | resultaat 2014 | 74 | 3.582.000 | 149.891.000 | 24% | 126.000 2015 | 132 | 4.163.000 | 145.317.000 | 23% | 226.000 2016 | 213 | 4.486.000 | 149.483.000 | 26% | 369.000 2017 | 328 | 4.953.000 | 135.041.000 | 38% | 393.000 71

Opgemerkt wordt dat de dividenduitkeringen pas worden uitgekeerd in het jaar daarop. Zo zal de dividenduitkering over 2016 in 2017 worden ontvangen. Ontwikkelingen | De bank heeft actief gezocht naar oplossingen voor maatschappelijke opgaven op het gebied van onder meer duurzaamheid, export en midden- en kleinbedrijf (MKB). Dit heeft geleid tot concrete transacties. Verwacht wordt dat het uitkeringspercentage van de nettowinst weer wordt verhoogd naar 37,5%. Gezien de aanhoudende onzekerheden acht de bank het niet verantwoord een uitspraak te doen over de te verwachten nettowinst over 2018. Risico’s | Beperkt, tot deelname aandelenkapitaal. Financiers hebben vertrouwen in de bank dat het risico van kredietverlening aan de BNG bank beperkt is, gezien het eigenaarschap van gemeenten, provincies en de staat. 1.2. Enexis Verbonden partij | Enexis Holding N.V. Activiteiten | Enexis is verantwoordelijk voor: - Distribueren en transporteren van energie. - Het in stand houden, beheren, exploiteren en uitbreiden van distributie en transportnetten in relatie tot energie. - Het ontplooien van andere operationele en ondersteunende activiteiten mits deze binnen de wettelijke grenzen vallen. Inhoudelijk belang | Om de consument te beschermen tegen een monopolist is wettelijk bepaald dat netbeheerders in publieke handen moeten blijven.

Bestuursprogramma | Financiën en bedrijfsvoering Deelnemende partijen | Provincies Noord-Brabant, Limburg, Overijssel, Drenthe, Groningen, Flevoland, Friesland en diverse gemeenten in deze provincies. Aandeel en zeggenschap | De gemeente bezit 304.012 aandelen à € 1. Het aandeel in het totale aandelenvermogen is 0,207%. Vertegenwoordiger | Algemene vergadering aandeelhouders: wethouder Brus bedragen x € 1.000 Enexis Holding N.V. Jaar | Dividend | Rente | Eigen | Vreemd | Solvabiliteits- | Bedrijfs- inkomsten | vermogen | vermogen | ratio | resultaat 2014 | 258 | 37 | 3.517.000 | 2.593.000 | 55% | 265.500 2015 | 218 | 37 | 3.608.000 | 2.532.000 | 51% | 223.100 2016 | 210 | - | 3.704.000 | 3.173.000 | 51% | 207.000 2017 | 210 | - | 3.808.000 | 3.234.000 | 50% | 207.000 Opgemerkt wordt dat de dividenduitkeringen pas worden uitgekeerd in het jaar daarop. Zo zal de dividenduitkering over 2016 in 2017 worden ontvangen. In 2017 is een suppletie-uitkering ontvangen in verband met aflossing van de zgn. Edon-leningen ad € 26.119. Ontwikkelingen | Het aandeel duurzame energie dat Enexis Netbeheer transporteert blijft stijgen. In 2017 hebben ruim 57.000 klanten de stap gemaakt om zelf elektriciteit te produceren. De snelheid waarmee de energietransitie zich voltrekt is een uitdaging voor de netbeheerder.

Met name de beperkte beschikbaarheid van technici vormt de komende jaren een maatschappelijk dilemma. Risico’s | De aandeelhouders lopen het risico (een deel van) de boekwaarde ad | € 6,2 miljoen te moeten afwaarderen. Het risico voor de aandeelhouders is gering omdat Enexis opereert in een gereguleerde (energie)markt, onder toezicht van de Energiekamer. Daarnaast is het risico gering in relatie tot de (intrinsieke) waarde van Enexis Holding N.V. 72

Wettelijk is minimaal 40% eigen vermogen vereist, Enexis heeft op dit moment 50% eigen vermogen. Gecombineerd met de achtergestelde status van de ‘Vordering op Enexis ven- nootschap’ die loopt tot september 2019, levert dit een laag risico op voor de aandeelhouders van Enexis Holding N.V. Een aanvullend risico is het achterblijven van de geraamde dividendinkomsten. Het risico is echter gemitigeerd middels een overeengekomen streefwaarde van € 100 miljoen voor het jaarlijkse dividend. 1.3. Rendo Holding N.V. Verbonden partij | Rendo Holding N.V. Activiteiten | Rendo houdt zich als regionale netbeheerder van elektriciteit- en gasnetten primair bezig met het ontwerp, de bouw en het beheer van energienetwerken. Daarnaast houdt zij zich bezig met activiteiten gericht op onderhoud, verhuur en verkoop van energieverbruikstoestellen en adviseert of participeert o.a. in duurzaamheids- en innovatieprojecten op gebied van energie. Inhoudelijk belang | Het is van een publiek belang dat er een betrouwbare, betaalbare en schone energievoorziening is op de korte en lange termijn. De wet verplicht een splitsing van gasbedrijven in een leverings- en productiedeel, waarbij het leveringsdeel in publieke handen moet blijven. Het publiek belang kan het best behartigd worden in een privaatrechtelijke deelname.

Bestuursprogramma | Financiën en bedrijfsvoering Deelnemende partijen | Gemeenten Hoogeveen, Meppel, Staphorst, Zwartewaterland, Steenwijkerland, Coevorden, Hardenberg, Westerveld en De Wolden. Aandeel en zeggenschap | De gemeente bezit 198 aandelen à € 453,78. Het aandeel in het totale aandelenvermogen is 19,98%. Vertegenwoordiger | Algemene vergadering aandeelhouders: wethouder Brus bedragen x € 1.000 N.V. Rendo Holding Jaar | Dividend | Eigen | Vreemd | Solvabiliteits- | Bedrijfs- vermogen | vermogen | ratio | resultaat 2014 | 1.498 | 57.501 | 76.959 | 40% | 10.443 2015 | 1.498 | 61.015 | 71.970 | 45% | 11.014 2016 | 1.498 | 67.246 | 67.910 | 50% | 13.700 2017 | 1.498 | 70.342 | 66.962 | 51% | 10.596 Opgemerkt wordt dat de dividenduitkeringen pas worden uitgekeerd in het jaar daarop. Zo zal de dividenduitkering over 2016 in 2017 worden ontvangen. Ontwikkelingen | In de komende periode gaan de wettelijk gemaximeerde tarieven omlaag. Dit is een stimulans voor de Rendo om kosten te besparen. De komende jaren houdt Rendo rekening met een dividenduitkering van € 7,5 miljoen. Risico’s | N.V. Rendo Holding bestaat uit Rendo Netwerken. Rendo Netwerken beheert en onderhoudt het gas- en elektriciteitsnetwerk. Gezien de aard van de activiteiten is Rendo Netwerken een vrij stabiele vennootschap. Bij een eventuele overname in verband met sectorordening vervalt het dividend.

De opbrengst is naar verwachting (aanzienlijk) lager dan de huidige dividendopbrengst. 1.4. Vitens N.V. Verbonden partij | Vitens N.V. Activiteiten | Het doel van Vitens is een betrouwbare en onafhankelijke watervoorziening tegen de laagst mogelijke maatschappelijke kosten. 73

Inhoudelijk belang | Het is wettelijk vastgelegd dat de aandelen van waterbedrijven alleen in publieke handen mogen zijn, omdat de drinkwatervoorziening een publiek belang is. Het belang wordt het beste verwezenlijkt door middel van een privaatrechtelijke deelname. Bestuursprogramma | Financiën en bedrijfsvoering Deelnemende partijen | Provincies Overijssel, Utrecht, Flevoland, Gelderland, Drenthe en Friesland en gemeenten in deze provincies. Aandeel en zeggenschap | De gemeente bezit 60.227 aandelen á € 56,50. Het aandeel in het totale aandelenvermogen is 1,042%. Vertegenwoordiger | Algemene vergadering aandeelhouders: wethouder Brus bedragen x € 1.000 Vitens N.V. Jaar | Dividend | Rente | Eigen | Vreemd | Solvabiliteits- | Bedrijfs- inkomsten | vermogen | vermogen | ratio | resultaat 2014 | 174 | 87 | 421.200 | 1.292.500 | 24,6% | 42.100 2015 | 231 | 71 | 471.700 | 1.242.700 | 27,5% | 55.400 2016 | 202 | 52 | 489.100 | 1.249.200 | 28,1% | 48.500 2017 | 199 | 37 | 533.700 | 1.194.400 | 30,9% | 47.700 Opgemerkt wordt dat de dividenduitkeringen pas worden uitgekeerd in het jaar daarop. Zo zal de dividenduitkering over 2016 in 2017 worden ontvangen. Ontwikkelingen | Vitens zal de komende jaren nadrukkelijk verder bouwen op het fundament dat de afgelopen jaren is gelegd. Zowel in de klantbeleving als in de zorg voor het milieu en de maatschappij hebben we flinke stappen gezet.

In het voorjaar 2017 hebben we de balans opgemaakt en de strategie herijkt, onder andere in het licht van maatschappelijke trends en ontwikkelingen. Deze strategische herijking heeft geleid tot een strategische agenda die “Samen in beweging voor mens en leefomgeving” wordt genoemd. De volgende vier punten zullen de komende jaren binnen deze agenda leidend zijn: 24/7 betrouwbaar en betaalbaar drinkwater; Vitenser sterk in je werk; meer gemak voor de klant en voldoende beschikbare schone bronnen. De verwachting is dat het uit te keren dividend voor de periode 2018-2020 zal dalen. Dit wordt veroorzaakt door een daling van het verwachte jaarlijkse resultaat. Inmiddels is de WACC (maximaal te behalen rendement) voor de jaren 2018 en 2019 vastgesteld op 3,4%. Risico’s | De deelneming brengt voor de gemeente een gering risico met zich mee. Vitens opereert maar zeer beperkt in een concurrerende omgeving, de marktrisico’s zin daarom beperkt. De operationele risico’s zijn niet klein omdat het product moet voldoen aan hoge kwaliteitseisen. 1.5. Rova N.V. Verbonden partij | Rova N.V. Activiteiten | Het op financieel, milieutechnisch en maatschappelijk verantwoorde wijze exploreren en exploiteren van afvalzorgplicht van gemeenten. Inhoudelijk belang | Het is van een publiek belang dat de gemeente de afvalverwerking tegen de zo laag mogelijke maatschappelijke kosten uitvoert.

Het publiek belang kan behartigd worden door middel van een publieksrechtelijk deelname op basis van de Wgr. Bestuursprogramma | Financiën en bedrijfsvoering Deelnemende partijen | Afvalverwijdering Utrecht, gemeenten in West Overijssel, Amersfoort, Meppel, Apeldoorn, Oost- Gelre, Twenterand, Urk, Aalten, Olst-Wijhe, Winterswijk en Westerveld. Aandeel en zeggenschap | De gemeente bezit 579 aandelen á € 113,45. Het aandeel in het totale aandelenvermogen is 8,24%. Vertegenwoordiger | Algemene vergadering aandeelhouders: wethouder Brus 74

bedragen x € 1.000 N.V. Rova Holding Jaar | Dividend | Rente | Eigen | Vreemd | Solvabiliteits- | Bedrijfs- inkomsten | vermogen | vermogen | ratio | resultaat 2014 | 281 | 81 | 23.620 | 54.517 | 30,2% | 5.697 2015 | 324 | 81 | 25.785 | 56.127 | 31,5% | 6.819 2016 | 430 | 81 | 28.886 | 57.368 | 33,5% | 9.142 2017 | 348 | 81 | 30.906 | 52.701 | 36,9% | 7.441 Opgemerkt wordt dat de dividenduitkeringen pas worden uitgekeerd in het jaar daarop. Zo zal de dividenduitkering over 2017 in 2018 worden ontvangen. Ontwikkelingen | De behaalde resultaten in de transitie van afval naar grondstoffen (omgekeerd inzamelen) en de implementatie van de BOR-dienstverlening zijn positief te noemen. De Rova zal zich hierop blijven inzetten. Verder wordt gezocht door het uitbreiden van samenwerking met gemeenten, bijvoorbeeld op het terrein van beheer openbare ruimte en groenbeheer en is Rova actief rondom de implementatie van de participatiewet (bijvoorbeeld door het bieden van leerwerktrajecten voor mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt). Risico’s | Beperkt tot deelname aandelenkapitaal. 1.6. Wadinko N.V. Verbonden partij | Wadinko N.V.

Activiteiten | Het deelnemen in en het directie voeren over andere ondernemingen die bij voorkeur werkzaam zijn in de provincie Overijssel, waaronder bedrijven die werkzaam zijn op het gebied van kunststoffen en milieutechnieken en het bevorderen van de werkgelegenheid in de provincie, één en ander in de ruimste zin van het woord. Inhoudelijk belang | Wadinko heeft tot doel het creëren van werkgelegenheid door middel van het stimuleren van bedrijvigheid. Dit is van maatschappelijk belang, maar strikt genomen geen publiek belang omdat het een normale economische activiteit betreft. Er zijn concurrerende particuliere initiatieven die met vergelijkbare participaties hetzelfde doel bereiken. Het is daarmee niet optimaal om als gemeente in een privaatrechtelijke partij te participeren. Bestuursprogramma | Financiën en bedrijfsvoering Deelnemende partijen | Provincie Overijssel en 20 gemeenten in Overijssel plus gemeenten Meppel, Noordoostpolder, Urk en Westerveld. Aandeel en zeggenschap | De gemeente bezit 130 aandelen á € 100. Het aandeel in het totale aandelenvermogen is 5%. Vertegenwoordiger | Algemene vergadering aandeelhouders: wethouder Brus bedragen x € 1.000 Wadinko N.V.

Jaar | Dividend | Eigen | Vreemd | Solvabiliteits- | Bedrijfs- vermogen | vermogen | ratio | resultaat 2014 | 65 | 60.460 | 1.639 | 7.362 2015 | 65 | 65.284 | 1.536 | 6.018 2016 | 65 | 65.626 | 1.441 | 1.537 2017 | 65 | 67.657 | 1.521 | 3.225 75

Opgemerkt wordt dat de dividenduitkeringen pas worden uitgekeerd in het jaar daarop. Zo zal de dividenduitkering over 2016 in 2017 worden ontvangen. Ontwikkelingen | Het beleid voor de komende zal worden voortgezet met als doelstelling: - | 5.000 arbeidsplaatsen in 2021 bij Wadinko participaties en - | gemiddeld 4% rendement op eigen vermogen. Risico’s | Verbonden met de taken van Wadinko zijn er ondernemingsrisico’s. De participatiemaatschappij zorgt dat zij invloed uitoefent op de ondernemingen waarin zij participeert via een Raad van Commissarissen of een aandeelhoudersovereenkomst. Het is echter niet te zeggen welke risico’s Wadinko precies loopt met betrekking tot de aangegane participaties. De afgelopen jaren is een positief financieel resultaat gedraaid. Dit wil echter niet zeggen dat het bedrijf financieel gezond blijft, vanwege de afhankelijkheid van de financiële posities van de participerende partijen. Vooralsnog is het eigen vermogen (liquide middelen) hoog genoeg om risico’s op te vangen. 1.7. Noordwestgroep N.V. Verbonden partij | Noordwestgroep N.V. Activiteiten | Het doel van de vennootschap is op sociaal-economisch verantwoorde wijze inwoners van de gemeente Steenwijkerland met een grote afstand tot de arbeidsmarkt toe te leiden naar betaalde arbeid.

Inhoudelijk belang | Het publiek belang, mensen met een lichamelijke, verstandelijke of psychische beperking aan het arbeidsproces laten deelnemen, is wettelijk gezien een taak van de gemeente en wordt verwezenlijkt via de Noordwestgroep N.V. Bestuursprogramma | Steenwijkerlanders zijn actief Deelnemende partijen | Gemeente Steenwijkerland Aandeel en zeggenschap | De gemeente bezit thans 100% van de uitgegeven aandelen, zijnde 1.200 à € 453,78 per aandeel. Vertegenwoordiger | Wethouder Akkerman bedragen x € 1.000 Noordwestgroep N.V. Jaar | Bijdrage | Eigen | Vreemd | Solvabiliteits- | Bedrijfs- vermogen | vermogen | ratio | resultaat 2014 | 548 | 1.045 | 2.450 | 30% | - 2015 | 298 | 1.045 | 2.373 | 31% | - 2016 | 621 | 1.045 | 1.951 | 35% | - 2017 | 970 | 1.045 | 1.740 | 38% | - Ontwikkelingen | Vanaf 1 januari 2015 vindt er geen nieuwe instroom meer plaats in de sociale werkvoorziening bij NoordWestGroep. Op lange termijn zal de sociale werkvoorziening worden teruggebracht tot 30% van het huidige niveau. Alleen voor personen die zijn aangewezen op beschut werken zal dan nog een vergoeding worden ontvangen. Naast deze afbouw wordt ook de jaarlijkse subsidie vanaf 2015 tot en met 2020 gefaseerd verlaagd met in totaal € 2.500 per fte. Naast deze afbouw neemt ook de verdiencapaciteit van het resterende sw-bestand af.

Al deze ontwikkelingen bij elkaar maakt dat de gemeentelijke bijdrage voor NoordWestGroep de komende jaren naar verwachting boven de € 1 mln 76

uit gaat komen. De samenwerking NoordWestGroep en de IGSD wordt, als gevolg van ontwikkelingen rondom de toegang, op een andere manier vormgegeven. Risico’s | De jaarlijkse verlaging van de rijkssubsidie betekent een financieel risico voor de gemeente, zeker als Noordwestgroep hier geen nieuwe inkomsten tegenover zet. 1.8. Vennootschappen na verkoop Essent In 2009 werd het productie- en leveringsdeel van Essent verkocht aan RWE. Bij de verkoop is een aantal tijdelijke B.V.’s opgericht om de belangen van de aandeelhouders te behartigen. In 2016 zullen CBL Vennootschap B.V., Verkoop Vennootschap B.V. en Publiek Belang Elektriciteitsproductie B.V. naar verwachting worden opgeheven. Verbonden partij | Vordering op Enexis B.V. Activiteiten en | Essent heeft eind 2007 een herstructurering doorgevoerd waarbij de economische eigendom van de inhoudelijk belang | gas- en elektriciteitsnetten binnen de Essent-groep zijn verkocht en overgedragen aan Enexis. Enexis beschikte over onvoldoende contante middelen om de koopprijs te kunnen betalen. Dit bedrag is omgezet in een lening van de aandeelhouders van Essent. De B.V. is in het leven geroepen om de Aandeelhouderslening aan Enexis doelmatig en efficiënt te kunnen beheren.

Bestuursprogramma | Financiën en bedrijfsvoering Deelnemende partijen | Provincies Noord-Brabant, Limburg, Overijssel, Drenthe, Groningen, Flevoland, Friesland en diverse gemeenten in deze provincies. Aandeel en | De gemeente bezit 4.236 aandelen, zijnde een aandeel in het totaal aandelenvermogen van 0,20%. zeggenschap | De gemeente heeft nog 1 lening uitstaan: - Lening D, einddatum 30/9/2019, rente 7,20% € 680.000 Vertegenwoordiger | Wethouder Brus bedragen x € 1.000 Vordering op Enexis B.V. Jaar | Rente | Eigen | Vreemd | Solvabiliteits- | Bedrijfs- inkomsten | vermogen | vermogen | ratio | resultaat 2014 | 94 | 66 | 860.000 | - 17 2015 | 94 | 45 | 860.000 | - 22 2016 | 90 | 24 | 356.000 | - 20 2017 | 51 | 17 | 356.500 | - 15 bedragen x € 1.000 Verkoop Vennootschap B.V. Jaar | Agio | Eigen | Vreemd | Solvabiliteits- | Bedrijfs- uitkering | vermogen | vermogen | ratio | resultaat 2014 | - | 363.305 | 80.000 | 17.290 2015 | 635 | 84.803 | 30.139 | 48.900 2016 | 162 | 1.243 | 37 | - 524 2017 | 2 | 153 | 20 | - 65 77

bedragen x € 1.000 CSV Amsterdam B.V. Jaar | Agio | Eigen | Vreemd | Solvabiliteits- | Bedrijfs- uitkering | vermogen | vermogen | ratio | resultaat 2014 | - | 9 | 36 | - 44 2015 | - | 42 | 50 | - 50 2016 | - | 3.209 | 171 | 3.251 2017 | 4 | 870 | 60 | - 110 bedragen x € 1.000 Publiek Belang Electriciteitsproductie B.V. Jaar | Agio | Eigen | Vreemd | Solvabiliteits- | Bedrijfs- uitkering | vermogen | vermogen | ratio | resultaat 2014 | - | 1.598 | 108 | - 19 2015 | - | 1.580 | 118 | - 18 2016 | - | 1.639 | 51 | 59 2017 | - | 1.615 | 11 | - 22 bedragen x € 1.000 CBL Vennootschap B.V.. Jaar | Agio | Eigen | Vreemd | Solvabiliteits- | Bedrijfs- uitkering | vermogen | vermogen | ratio | resultaat 2014 | - | 9.811 | 107 | - 67 2015 | - | 9.460 | 445 | - 351 2016 | 15 | 788 | 149 | - 270 2017 | 1 | 145 | 8 | - 20 Ontwikkelingen | Vordering op Enexis B.V. Op dit moment resteert alleen nog lening D. Deze mag niet vervroegd worden afgelost. Afhankelijk van het resultaat van een aantal financiële ratio’s zou deze lening eventueel geconverteerd kunnen worden in eigen vermogen. Naar verwachting zal de vennootschap eind 2019/begin 2020 geliquideerd kunnen worden. Verkoop Vennootschap B.V. Het initieel vermogen in het General Escrow Fonds was bij de oprichting in 2009 € 800 mln.. Eind juni 2016 is het General Escrow Fonds geliquideerd.

Het restantbedrag is volledig uitgekeerd aan de aandeelhouders naar rato van het aandelenbelang in de vennootschap. Ondanks dat het General Escrow Fonds in juni 2016 is geliquideerd, dient de vennootschap als gevolg van contractuele verplichtingen nog in stand gehouden te worden. Het bestuur van de vennootschap is in overleg met de andere contractuele partijen om na te gaan wanneer de contractuele verplichtingen voortijdig kunnen worden beëindigd en de vennootschap vervolgens kan worden geliquideerd. CBL Vennootschap B.V. Het initieel vermogen in het General Escrow Fonds was bij de oprichting in 2009 $ 275 mln.. Eind juni 2016 is het General Escrow Fonds geliquideerd. Het restantbedrag is volledig uitgekeerd aan de aandeelhouders naar rato van het aandelenbelang in de vennootschap. Ondanks dat het General Escrow Fonds in juni 2016 is geliquideerd, dient de vennootschap als gevolg van contractuele verplichtingen nog in stand gehouden te worden. Het bestuur van de vennootschap is in overleg met de andere contractuele partijen om na te gaan wanneer de contractuele verplichtingen voortijdig kunnen worden beëindigd en de vennootschap vervolgens kan worden geliquideerd. 78

79 CSV Amsterdam B.V. In het kader van de verkoop van Attero aan Waterlan d hebben de verkopende aandeelhouders van Attero een aantal garanties en vrijwaringen gegeven aan Waterland. Het merendeel van deze garanties en vrijwaringen is door de verkopende aan deelhouders overgedragen aan CSV Amsterdam B.V. Ter verzekering van de betaling van eventuele schadeclaims heeft Waterland bedongen dat een deel van de verkoopopbrengst, zijn de € 13,5 miljoen, door de verkopende aandeelhouders gedurende een bepaalde tijd op een e scrow-rekening wordt aangehouden. Buiten het bedrag dat op deze rekening wordt aangehouden, zijn de verkopende aandeelhouders niet aansprakelijk voor inbreuken op garanties en vrijwaringen. Waterland heeft op 22 mei 2015 een claim van ten mi nste € 9,5 miljoen ingediend bij de CSV Amsterdam B.V. Vanwege die claim, diende - conform de afspraken vastgelegd in de koopovereenkomst - het gehele in escrow geplaatste bedrag ter beschikking te blijven ter afwikkeling van deze claim. De contractuele beoogde verlaging per 27 mei 2015 van het escrow bedrag (lees: betaling door de notaris van € 9,5 mi ljoen aan de CSV Amsterdam B.V. en daarmee aan de verkopende aandeelhouders) heeft daarom niet plaatsgevonden.

In juni 2016 is een compromis bereikt tussen Waterland en de vennootschap voor een bedrag van € 5.464.217 over de belastingclaims tot en met de per iode waarin Attero integraal onderdeel, als Essent Milieu, uitmaakte van de Essent-organisatie. Het bedrag is betaald uit het escrow fonds van € 13,5 miljoen. Daarnaast is door Attero een bedrag betaald aan de vennootschap van EUR 3.406.063 voor de (eventuele) belastingteruggaven o ver deze periode. Het bedrag is toegevoegd aan de overige reserves van de vennootschap. Het resterend vermogen op de escrow-rekening is € 8 .035.783,--. De escrow-rekening wordt aangehouden bij de notaris. De verkopende aandeelho uders en Waterland zijn niet zonder meer gerechtigd tot het voornoemde bij de notaris in esc row gestorte bedrag. De verkopende aandeelhouders en Waterland hebben enkel een voorwa ardelijke aanspraak op dat bedrag. Zodra aan de in de escrow overeenkomst opgenomen voorwaar den is voldaan, zal de notaris het desbetreffende bedrag betalen aan hetzij de CSV Ams terdam B.V., hetzij aan Waterland. Het in escrow gestorte bedrag maakt geen onderdeel uit van de balans van CSV Amsterdam B.V.. De looptijd van deze vennootschap is afhankelijk va n de periode dat claims worden afgewikkeld. Eventuele claims kunnen door Waterland tot 5 jaar na completion (mei 2019) worden ingediend.

Na afwikkeling van deze eventuele claims van Waterl and zal de escrow-rekening kunnen worden opgeheven en het restant op deze rekening kan worden uitgekeerd aan de aandeelhouders. Naar verwachting zal de vennootschap eind 2019/begin 2020 kunnen worden geliquideerd.. Publiek Belang Elektricititeitsproductie B.V. Ondanks dat het General Escrow Fond sinds juni 2016 is geliquideerd, dient de vennootschap als gevolg van contractuele verplichtingen nog in stand gehouden te worden. Het bestuur van de vennootschap is in overleg met de andere contractue le partijen om na te gaan wanneer de contractuele verplichtingen voortijdig kunnen worden beëindigd en de vennootschap vervolgens kan worden geliquideerd. Risico’s Als aandeelhouder loopt de gemeente zeer b eheerst risico’s op Enexis voor de niet-tijdige bet aling van rente en/of aflossing en, in het ergste geval, faillissement van Enexis. Daarnaast is het risico en daarmee de aansprakelijkheid voor de aandeelhouders relatief gering en beperkt tot de hoogte van het nominale aandelenkapitaal van deze vennootschap (ongeveer € 20.000). 2. Stichtingen en verenigingen 2.1. Stichting Dataland Verbonden partij Stichting administratiekantoor Dataland Activiteiten Dataland verzorgt de toegankelijkheid van gemeentelijke vastgoed, GEO- en WOZ-informatie voor publieke en private afnemers in Nederland.

Inhoudelijk belang Deelname is een vorm van samenwe rking tussen gemeenten ter behartiging van het open baar belang en met als resultaat efficiëntie en kennisvo ordelen op het gebied van toegankelijkheid van

overheidsinformatie. Dankzij de samenwerking met deelnemende gemeenten, vele afnemers en andere betrokkenen bij de overheidsinformatievoorziening is Dataland uitgegroeid tot het landelijke kennis- en dataknooppunt voor vastgoed, geo- en WOZ gerelateerde gemeentelijke gegevens. Bestuursprogramma | Steenwijkerlanders voelen zich welkom Deelnemende partijen | Diverse Nederlandse gemeenten Aandeel en zeggenschap | De gemeente bezit 22.640 certificaten à € 0,10 per certificaat. Participatie geschiedt door de eenmalige aankoop van certificaten naar rato van het aantal gebouwen in de gemeente. Hiermee krijgt de gemeente zeggenschap over het beleid van Dataland. Vertegenwoordiger | De gemeente is als participant vertegenwoordigd in de certificaathoudersvergadering. bedragen x € 1.000 Stichting administratiekantoor Dataland Jaar | Ontvangen | Eigen | Vreemd | Solvabiliteits- | Bedrijfs- vergoeding | vermogen | vermogen | ratio | resultaat 2014 | 0 | 800 | 600 | 300 2015 | 0 | 949 | 485 | 221 2016 | 0 | 847 | 607 | - 102 2017 | 0 | nnb | nnb | nnb (*) vergoeding voor gemeente als verstrekker van gegevens Ontwikkelingen | Jaarlijks wordt een (zeer geringe) vergoeding aan deelnemende gemeenten uitgekeerd voor het leveren van de gemeentelijke gegevens. Het eventuele overschot aan inkomsten wordt daarnaast aan de certificaat houdende gemeenten uitgekeerd.

Risico’s | Dataland is een stichting zonder winstoogmerk. Het financieel risico is laag en beperkt zich tot het in de certificaten geïnvesteerde bedrag. 3. | Gemeenschappelijke regelingen 3.1. GGD IJsselland Verbonden partij | Gemeenschappelijke gezondheidsdienst (GGD) IJsselland Activiteiten | De GGD IJsselland bewaakt, beschermt en bevordert de gezondheid van de ruim 500.000 inwoners van 11 gemeenten in IJsselland Inhoudelijk belang | De gemeente heeft de wettelijke taak om de gezondheid van de burgers te bevorderen en te beschermen tegen ziekten en calamiteiten. Daarnaast is de gemeente verplicht een gemeenschappelijke gezondheidsdienst te hebben. Het publiek belang kan het best gediend worden door middel van een publiekrechtelijke deelname op basis van de Wgr. Bestuursprogramma | Steenwijkerlanders doen het samen Deelnemende partijen | De gemeenten Dalfsen, Deventer, Hardenberg, Kampen, Ommen, Olst-Wijhe, Raalte, Staphorst, Steenwijkerland, Zwartewaterland en Zwolle. Aandeel en zeggenschap | Gemeenten hebben zitting in het algemeen bestuur. Iedere gemeente heeft 1 stem. De (basis)bijdrage per gemeente wordt berekend aan de hand van het aantal inwoners.

Vertegenwoordiger | Algemeen bestuur: wethouder Frantzen bedragen x € 1.000 Gemeenschappelijke gezondheidsdienst (GGD) IJsselland Jaar | Bijdrage | Eigen | Vreemd | Solvabiliteits- | Bedrijfs- vermogen | vermogen | ratio | resultaat 2014 | 700 | 1.900 | 6.300 | 16% | 400 80

bedragen x € 1.000 Gemeenschappelijke gezondheidsdienst (GGD) IJsselland Jaar | Bijdrage | Eigen | Vreemd | Solvabiliteits- | Bedrijfs- vermogen | vermogen | ratio | resultaat 2015 | 700 | 2.400 | 6.100 | 20% | 600 2016 | 700 | 1.500 | 10.200 | nb | 800 2017 | 790 | 1.167 | 5.733 | nb | 211 Ontwikkelingen | De vele veranderingen op het gebied van jeugdzorg, WMO, participatie en de beweging in het onderwijs vragen van de GGD IJsselland om mee te bewegen, in te spelen op vernieuwing en aan te passen. In 2018 is, in tegenstelling tot voorgaande jaren, de volledige jeugdgezondheidszorg onder-gebracht bij de GGD. Dit betekend dat de gezondheidszaken van alle kinderen van 0-18 jaar nu door de GGD verzorgd worden. In 2019 wordt met een nieuw bestuur het lange termijn beleid bepaald. Risico’s | In 2017 is gebleken dat de huisvestingskosten hoger zijn uitgevallen dan was verwacht na de verbouwing. In 2018 zal gezocht worden naar besparende maatregelen om een overschrijding te voorkomen. GGD IJsselland voert een actief financieel risicobeleid. De weerstandscapaciteit wordt geëvalueerd op basis van een financiële risico-inventarisatie. Op basis van de meerjarenraming is het risico voor de gemeente Steenwijkerland klein. 3.2.

Veiligheidsregio IJsselland Verbonden partij | Veiligheidsregio IJsselland Activiteiten | Veiligheidsregio IJsselland werkt met gemeenten en andere partners samen in het voorkomen, bestrijden en beperken van de gevolgen van branden, ongevallen, rampen en crisis in de regio IJsselland. Inhoudelijk belang | De brandweerzorg, rampenbestrijding en crisisbeheersing en het bieden van geneeskundige hulpverlening bij ongevallen en rampen zijn alle publieke belangen. Deze belangen kunnen het beste behartigd worden door middel van een gemeenschappelijke regeling op basis van de Wgr. Bestuursprogramma | Steenwijkerlanders voelen zich thuis Deelnemende partijen | De gemeenten Dalfsen, Deventer, Hardenberg, Kampen, Ommen, Olst-Wijhe, Raalte, Staphorst, Steenwijkerland, Zwartewaterland en Zwolle. Aandeel en zeggenschap | Gemeenten hebben zitting in het algemeen bestuur. Iedere gemeente heeft 1 stem. Vertegenwoordiger | Algemeen bestuur: burgemeester Bats bedragen x € 1.000 Veiligheidsregio IJsselland Jaar | Bijdrage | Eigen | Vreemd | Solvabiliteits- | Bedrijfs- vermogen | vermogen | ratio | resultaat 2014 | 2.500 | 1.400 | 43.100 | 0,0% | 3.700 2015 | 2.625 | 2.100 | 42.270 | 7,9% | 2.034 2016 | 2.660 | 2.450 | 27.763 | 7,9% | 2.037 2017 | 2.745 | 2.745 | 33.321 | 8,5% | 556 81

Ontwikkelingen | Voorafgaand aan de begroting 2017 is de verdeelmethodiek herzien. Door het algemeen bestuur is op 23 maart 2016 namelijk gekozen voor een combinatiemodel voor de verdeling van de kosten. De kosten worden vanaf 2017 voor 75% verdeeld op basis van de historische kosten en voor 25% op basis van een meer geobjectiveerde methodiek, te weten het gemeentefonds. Na drie jaar, dus in 2019, wordt de verdeelmethodiek opnieuw geëvalueerd waarbij in principe het gekozen combinatiemodel gehandhaafd blijft. Er wordt alleen gekeken of het geobjectiveerde aandeel van het gemeentefonds in de verdeelmethodiek kan worden vergroot. Voorafgaand aan de evaluatie wordt door het algemeen bestuur op basis van de ontwikkelingen op dat moment besloten hoe de evaluatie exact vorm zal krijgen. Risico’s | Veiligheidsregio IJsselland heeft op 31-12-2017 een weerstandsvermogen van één miljoen euro, dat geeft een betrouwbaarheid van 85%. Dit betekent dat de veiligheidsregio bij een dergelijke weerstandscapaciteit naar verwachting eenmaal in de zes à zeven jaar niet in staat zal zijn zonder aanvullende financiering een positief eigen vermogen te behouden. Op basis van het huidige risicoprofiel is de beschikbare weerstandscapaciteit als onvoldoende te beschouwen.

Het is echter wel raadzaam definitieve uitspraken pas te doen wanneer enige ervaring is opgedaan met de gevolgde werkwijze in het benoemen en inschatten van risico’s. De benoemde risico's kunnen langdurige financiële gevolgen hebben. De eventuele financiële gevolgen kunnen voor een beperkte periode worden gedekt. In die periode moet een structurele oplossing worden gevonden. De gemeente kan worden aangesproken op een eventueel exploitatietekort voor een percentage van 7,92%. 3.3. IGSD Steenwijkerland/Westerveld Verbonden partij | Intergemeentelijke Sociale Dienst (IGSD) Steenwijkerland en Westerveld Activiteiten | Uitvoering van de Wet Werk en Bijstand (WWB), de bijzondere bijstand, het minimabeleid en de participatiewet. Inhoudelijk belang | Het samenwerkingsverband is ingesteld om door middel van vergaande samenwerking op het gebied van de uitvoering van Wet Werk en Bijstand en aanverwante wetten de kwaliteit van de dienstverlening te verbeteren, de kwetsbaarheid te verminderen en de efficiëncy te verhogen. Een gemeenschappelijke regeling op basis van de Wgr leent zich hier het best voor.

Bestuursprogramma | Steenwijkerlanders zijn actief Deelnemende partijen | Gemeenten Steenwijkerland en Westerveld Aandeel en zeggenschap Vertegenwoordiger | Wethouder Akkerman (DB) en wethouders Frantzen en Brus (beiden in het AB) bedragen x € 1.000 Intergemeentelijke Sociale Dienst (IGSD) Steenwijkerland en Westerveld Jaar | Bijdrage | Eigen | Vreemd | Solvabiliteits- | Bedrijfs- vermogen | vermogen | ratio | resultaat 2014 | 3.300 | 9 | 2.778 | 0% | 6 2015 | 3.400 | 2 | 3.711 | 0% | - 7 2016 | 3.700 | 10 | 4.183 | 0% | 8 2017 | 3.596 | 15 | 2.613 | 0% | 4 Ontwikkelingen | Op dit moment wordt gekeken naar de toekomst van de IGSD ( het toevoegen van het grootste deel van de taken van de Participatiewet aan de toegang van de WMO/Jeugd). De afgelopen twee jaar is er op basis van een Plan van Aanpak intensief ingezet om extra mensen uit te laten stromen naar regulier werk, dat per 1 januari 2018 geleid heeft tot een verlaging van het uitbekeringsbestand van 122 uitkeringen. 82

Risico’s | De gemeenten zijn risicodrager voor de uitvoering van de taken van de IGSD. De belangrijkste risico’s en onzekerheden waarmee de IGSD te maken heeft vloeien voort uit de Participatiewet, de bijzondere bijstand en het minimabeleid. Het is daarom van belang een dusdanige organisatie neer te zetten, die voldoende weerstand heeft om tegenvallers op te vangen. Het gaat dan om substantiële tegenvallers. Die weerstand kan bestaan uit bijvoorbeeld reserves en/of een structuur die de flexibiliteit heeft te reageren op veranderende omstandigheden. De IGSD heeft besloten geen reserves te vormen. 3.4. Regionale Uitvoeringsdienst Verbonden partij | Regionale Uitvoeringsdienst (RUD) IJsselland Activiteiten | De RUD is een netwerkorganisatie op het gebied van de milieuwetgeving, - regelgeving en – handhaving. Inhoudelijk belang | Het is een publiek belang dat de gemeente de wettelijke milieutaken uitvoert op een regionale schaal om zo minder kwetsbaar en meer efficiënt te zijn. Bestuursprogramma | Steenwijkerlanders zijn actief Deelnemende partijen | Provincie Overijsel en de gemeenten Dalfsen, Deventer, Hardenberg, Kampen, Olst-Wijhe, Ommen, Raalte, Staphorst, Steenwijkerland, Zwartewaterland en Zwolle. Aandeel en zeggenschap | De gemeente heeft een zetel in het bestuur. Het bestuur bestaat uit de vertegenwoordigers van de colleges en gedeputeerde staten.

Vertegenwoordiger | Wethouder Oosterveen bedragen x € 1.000 Regionale Uitvoeringsdienst (RUD) IJsselland Jaar | Bijdrage | Eigen | Vreemd | Solvabiliteits- | Bedrijfs- vermogen | vermogen | ratio | resultaat 2014 | 50 | - | - | - 2015 | 54 | - | - | - 2016 | 50 | - | - | - 2017 | 65 | - | - | - Naast de reguliere bijdrage zijn de volgende bedragen betaald voor: - transitie | € | 19.853 - milieuwachtdienst | € | 6.282 - ICT project | € | 31.170 - EED bijdrage | € | 13.550 Verder zijn er kosten en/of opbrengsten geweest voor de jaarlijkse detachering en inlening van personeel. Ontwikkelingen | Wettelijke wijzigingen in september 2015 hebben een aantal consequenties voor de RUD IJsselland. Eén ervan betreft de organisatievorm. De huidige netwerkorganisatie is per 1 januari 2018 omgezet naar een Omgevingsdienst met een eigen gemeenschappelijke regeling. Risico’s | De RUD kan alleen goed functioneren als er voldoende (gelijk-gestemde) ambitie en actieve deelname is, voldoende mandaat voor regionale aansturing en coördinatie, niet alleen gericht op de eigen opgaven maar op de regionale opgaven. 83

3.5. Jeugdzorg IJsselland Verbonden partij | Uitvoeringsorganisatie Jeugdzorg IJsselland Activiteiten | De uitvoeringsorganisatie fungeert als aankoopcentrale voor gemeenten. Verder beheert de uitvoeringsorganisatie namens de gemeenten de in het kader van de inkoop gesloten overeenkomsten. Inhoudelijk belang | Het is een publiek belang dat de gemeente de wettelijke jeugdzorgtaken uitvoert en daarbij regionaal samenwerkt om zo efficiënt mogelijk te zijn. Bestuursprogramma | Steenwijkerlanders doen het samen Deelnemende partijen | De gemeenten Dalfsen, Deventer, Hardenberg, Kampen, Olst-Wijhe, Ommen, Raalte, Staphorst, Steenwijkerland, Zwartewaterland en Zwolle. Aandeel en zeggenschap | De gemeente heeft een zetel in het bestuur. Het college wijst uit haar midden één lid van het bestuur aan. Vertegenwoordiger | Wethouder Frantzen bedragen x € 1.000 Bedrijfsvoeringsorganisatie (BVO) Jeugdzorg IJsselland Jaar | Bijdrage | Eigen | Vreemd | Solvabiliteits- | Bedrijfs- vermogen | vermogen | ratio | resultaat 2014 | - | - | - | - 2015 | 93 | - | 12.100 | - 2016 | 97 | - | 10.000 | - 2017 | nnb | nnb | nnb Ontwikkelingen | De gemeenschappelijke regeling die eind 2016 nog voor 1 jaar verlengd was, is eind 2017 voor onbepaalde tijd verlengd. De gemeente Steenwijk gaat wel, net als 3 andere gemeenten, vanaf 2018 de afhandeling van de facturen van de zorgaanbieders zelf verzorgen.

In 2018 zal dit (nog) niet tot een besparing leiden. De kwartaalrapportages zijn in 2017 sneller na afloop van het kwartaal aan de gemeenten verstuurd. Risico’s | De financiële solidariteit (verevening) wordt met de verlenging van de gemeenschappelijke regeling losgelaten. Door de sneller verzonden kwartaalrapportages zijn de gemeenten eerder op de hoogte van afwijkingen en kunnen zij hier eerder op in spelen en maatregelen nemen. 84

85 3.7 Uitvoering grondbeleid 2017 In 2017 is de verkoop van kavels iets beneden de ge maakte planning verlopen. Er zijn weliswaar minder kavels verkocht (35) dan verwacht (45), maar er zijn ook diverse signalen die het aanhoudend herstel van de woningmarkt bevestigen. Definitie en doel grond- eon ontwikkelbeleid 2016-2020 Het doel van het Grond- en Ontwikkelbeleid is het u itvoeren en stimuleren van gebiedsontwikkelingen (g rondexploitaties) en planontwikkelingen (investeringsprojecten) ter bevo rdering van het maatschappelijk gewenste ruimtegebr uik en de ruimtelijke kwaliteit tegen een optimale verdeling van kosten en opbrengsten (kostenverhaal). Belangrijke gebeurtenissen 2017 In 2017 hebben zich een aantal ontwikkelingen voorg edaan die niet alleen sec gevolgen hebben voor de f inanciële positie van het gemeentelijke grondbedrijf, maar ook voor de presentatie van de financiële positie van het gemeentelijk grondbedrijf. Zo is er door de BBV (Besluit, Begroting en Verantw oording) in de Notitie grondexploitaties 2016 een nieuwe methode van winstnemen voorgeschreven, namelijk de POC-methode ( Percentage of Completion ). Dit betekent in het kort dat de winst genomen moet worden op basis van de financiële voor tgang van het project. Dit heef effect op de omvang van de te nemen winst bij de jaarrekening 2017.

Op 19 december 2017 is de Nota Reserves en voorzieningen 2017 vastgesteld. Met de vaststelling van deze nota is besloten de Algemene Reserve Grondexploitaties (ARG) op te heffen en het saldo van € 3,5 miljoen toe te voegen aan de Algemene Reserve vaste buffer. De Algemene reserve vaste buffer en de Algemene Res erve Grondexploitaties zijn hiermee samengevoegd tot één risicoreserve. Eind 2017 is de procesbeschrijving herziening grondexploitaties jaarrekening geactualiseerd. Dit heeft geleidt tot een optimalisatie en verbetering van de totstandkoming van de herziening van de grondexploitaties in het k ader van de jaarrekening met alle betrokken actoren. Het begrote rentepercentage van 1,25% is door verpl ichte nacalculatie verlaagd naar 1% in de rekening 2017 Daarnaast is de parameter opbrengstenstijging verlaagd van 2,0% naar 1,5% en de parameter kostenstijging is verlaagd van 3,0% naar 2,0%. Bij de herziening van de grondexploitaties bij jaar rekening 2017 zijn tot slot een aantal aanbevelinge n uit de managementletter van november 2017 verwerkt. Er is in de eerste plaa ts extra aandacht geschonken aan de programmering e n fasering van de grondexploitaties voor bedrijventerreinen.

Daarnaas t is besloten om de gevormde reservering van circa € 1,7 miljoen in het complex Kornputkwartier, ontstaan door historische rentevoordelen, vrij te laten vallen en ten gunste te laten komen van het resultaat van de grondexploitatie Kornputkwartier. Tot slot zijn medio 2017 binnen het project Kornput kwartier in Steenwijk nieuwe afspraken gemaakt tuss en de gemeente Steenwijkerland en de ontwikkelende partijen over de afname van gronden. Programma Woningbouw In 2017 zijn in totaal 35 woningbouwkavels verkocht , terwijl de prognose uitging van de verkoop van 45 woningbouwkavels. Hiermee is in 2017 minder verkocht dan verwacht. Toch zijn er in 2017 diverse signalen dat het herstel van de woningmarkt ook in Steenwijkerland aanhoudt. We zien dit terug in e en toename van de belangstelling van projectontwikk elaars voor opties, hun verzoeken om meer bouwgrond en de toegenomen verkoo psnelheid aan projectontwikkelaars. Tevens is er ee n toegenomen interesse voor particuliere kavels. Naar verwachtin g zullen deze signalen in 2018 leiden tot meer verk open ten opzichte van 2017. Programma Bedrijventerreinen In de bedrijventerreinenmarkt is een positieve ontw ikkeling te zien. In 2017 is weliswaar minder verko cht dan in 2016, maar de verkoop van 3.320 m2 is hoger dan het gemiddelde va n de afgelopen 5 jaar.

De cijfers laten echter ook zien dat de vraag in de praktijk lager is dan de geschatte vraag op basis v an het document Afspraken Regionale Bedrijventerreinen Programmerin g West Overijssel 2017-2020. Daarom is er bij de herziening van de grondexploita tie in het kader van de jaarrekening 2017 extra aandacht geweest voor programmering en fasering. Resultaten De prognose van het gezamenlijk resultaat tot en met 2035 van de onderhanden grondexploitaties was per ultimo 2016 € 7,9 miljoen positief op eindwaarde. Door de invoe ring van nieuwe BBV-regelgeving voor (tussentijds) winstnemen, de POC- methode (Percentage of Completion) , is er bij de jaarrekening 2017 per saldo circa € 2,15 miljoen winst genomen. Mede hierdoor is het resultaat verslechterd met circa € 1,2 miljoen. De prognose van het gezamenlijk resultaat tot en met 2027 van de

86 onderhanden grondexploitaties is per ultimo 2017 € 6,7 miljoen positief op eindwaarde. Bij het bepalen van dit gezamenlijk resultaat is uitgegaan van marktconforme prijsniveaus. Door de veranderingen in de grondexploitaties en de invoering van de POC-methode kunnen en moeten er i n verschillende complexen winsten genomen worden, terwijl in andere complexen verliezen moeten worden genomen. Per sal do betekent dit voor 2017 een winst binnen het grondbedrijf van cir ca € 2,15 miljoen. Voorgesteld wordt deze winst te verrekenen met de Algemene Reserve vrij besteedbaar . Met de vaststelling van de Nota Reserves en voorzieningen op 19 december 2017 is de Algemene Reserves Grondexploitatie (ARG) opgegaan in de Algemene Reserve vaste Buffer. Hiermee wordt b enadrukt dat het grondbedrijf deel uitmaakt van de algemene dienst e n geen apart onderdeel is binnen de financiële huis houding van de gemeente. Het totale risico binnen de grondexploit aties is op basis van de jaarrekening 2017 ca. € 3, 8 miljoen (2016: € 3,1 miljoen). Dit verschil is met name te verklaren door het feit dat het risicoprofiel en de tussentijdse winst in samenhang is bepaald. Dit heeft geleidt tot een hogere inschatting van de risico’s, met name in relatie tot onzekerheden ove r de afzetmogelijkheden in een aantal van de individuele grondexploitaties.

In de paragraaf weerstandsvermogen en risicobeheersing wordt het totale pakket aan risico’s gepresenteerd.

87 4. Verklaring Ensia Nieuw is de methode waarmee het college van B&W ove r 2017 verantwoording aflegt over de kwaliteit van de informatieveiligheid van diverse informatiesystemen . Dit gebeurt aan de hand van de zgn. ENSIA methode . Deze nieuwe methode maakt het beantwoorden van de uitvraag over informatieveiligheid gemakkelijker en efficiënter. De horizontale verantwoording die hieruit ontstaat bestaat uit een zelfevaluatie en een verklaring van het College va n B&W over de informatieveiligheid van diverse informatiesystemen. Beide documenten zijn positief beoordeeld door een extern auditor en opgenomen in dit jaarverslag. IB beleid, doelstellingen en afspraken Een betrouwbare en veilige informatievoorziening is noodzakelijk voor het goed functioneren van de gemeente en de basis voor het beschermen van rechten van inwoners en ondernem ers. De komende jaren wordt ingezet op het beschikb aar stellen van informatie en het verhogen van informatieveiligheid . Vooral informatie beschikbaar stellen vereist een integrale aanpak, goed opdrachtgeverschap en risicobewustzijn op het gebie d van persoonsgegevens. Ieder organisatieonderdeel is hierbij betrokken en iedere proceseigenaar/regisseur is verantwoordelijk voor de uitvoering van het informatiebeveiligingsbeleid. Algemeen beeld e n resultaten afgelopen periode In 2017 is het informatiebeveiligingsbeleid 2017-20 20 vastgesteld.

Daarnaast is er in 2017 een GAP-ana lyse uitgevoerd op de in de BIG gehanteerde toetsingsnormen (303 stuks). Deze zijn beoordeeld op drie onderdelen: opzet en bestaan, implementatie en werking. In het kader van de ENSIA wordt in het eerste jaar alleen getoetst op opzet en bestaan. De komende jaren wordt ook implementatie en werking getoetst. Bij de beoordeling zijn de volgende criteria gehanteerd: 1. Opzet en bestaan aanwezig (75 %) 2. Opzet en bestaan niet aanwezig (13 %) 3. Opzet en bestaan gedeeltelijk aanwezig. (11 %) 4. Niet van toepassing (< 1 %) 5. Uitbesteed ( o.a. door SAAS oplossing) (<1 %) Daarnaast is er getoetst op de implementatie en werking van het normenkader. Hierbij zijn de volgende criteria gehanteerd: 1. Geen actie vereist ( 56 %) 2. Updaten van procedures/beleid ( 27 %) 3. Opstellen beleid/procedures incl. implementatie (17 %) 4. Niet van toepassing (1 %) Voor 2018 is het doel om 100% te voldoen aan de toetsingscriteria opzet en bestaan. Bij het uitvoeren van de ENSIA audit 2017 is geblek en dat op gebied van authenticatie van documenten d e echtheidskenmerken niet overal aanwezig zijn. Daarnaast is het gewenst om voor repeterende acties een logboek bij te houden (o.a. autorisatiecontroles, vaststelling en impleme ntatie van beleid/procedures). Deze twee actiepunte n worden in 2018 ingevoerd. “Disclaimer” Het informatiebeveiligingsbeleid is ‘risk based’.

D at wil zeggen dat beveiligingsmaatregelen worden ge troffen op basis van een toets aan de BIG. Daarnaast komen risico’s voort va nuit de zelfevaluatie met behulp van de ENSIA-tool en vanuit de interne incidentenregistratie. Beheersmaatregelen IB In 2017 is met vaststellen van het Informatiebeveil igingsbeleid 2017-2020 de organisatie van informatiebeveiliging heringericht. Daarbij is een governance structuur gekozen waarbij onder andere een security board is ingericht. Ook zijn er diverse acties uitgevoerd met betrekking tot bewustwording op informatiebeveiliging: - Mysterie guest; - Bewustwordingstrainingen; - Vhishing actie (telefonische fraude actie). Voor de betrouwbare en continue dienstverlening is in 2017 de uitwijk van de gehele ICT omgeving gerea liseerd bij de

88 gemeente Meppel. Informatiebeveiliging is een continu verbeterproces . ‘Plan, do, check en act’ vormen samen het managem ent systeem van informatiebeveiliging. Deze kwaliteitscyclus is geborgd in de governance structuur. Realisatie doelstelling IB Beleid (effectiviteit beheersmaatregelen en risico’s) Tijdens de Buitengewone Algemene Ledenvergadering v an de VNG van november 2013 is de resolutie ‘Inform atieveiligheid, randvoorwaarde voor de professionele gemeente’ aangenomen. Met het aannemen van de resolutie erkennen alle gemeenten het belang van informatieveiligheid en de Baseline Informatiebeveiliging Nederlandse Gemeenten (BIG) a ls het gemeentelijk basisnormenkader voor informatieveiligheid. De geme ente heeft zich hieraan geconfirmeerd en heeft de Z elfevaluatie ENSIA 2017 uitgevoerd. Ook is in 2017 de uitwijk van de gehele ICT omgevin g gerealiseerd en getest bij de gemeente Meppel. En de GAP-analyse op de BIG is uitgevoerd om in kaart te brengen in welke mate de gemeente voldoet aan de normenkader van de BIG. Collegeverklaring ENSIA inzake informatiebeveiliging DigiD en SUWInet Als bijlage is de vastgestelde Collegeverklaring ENSIA 2017 bijgevoegd. Hierbij zijn 2 afzonderlijke bijlagen toegevoegd: 1 DigiD en 2 SUWInet Incidenten In 2017 hebben zich geen beveiligingsincidenten voor gedaan.

Meerjarenperspectief Voor 2018 is het doel om 100% te voldoen aan de toe tsingscriteria opzet en bestaan van normenkader BIG . In navolgende jaren zal vooral de focus liggen op de implementatie en werking van het normenkader en hierbij de kwaliteitscyclus hanteren. Informatiebeveiliging is meer dan ICT, computers en automatisering. Het gaat om alle uitingsvormen van informatie (analoog, digitaal, tekst, video, geluid, geheugen, kennis), alle mogelijke informatiedragers (papier, elektroni sch, foto, film, CD, DVD, beeldscherm et cetera) en alle informatie verwerken de systemen (de programmatuur, systeemprogrammatuur , databases, hardware, bijbehorende bedrijfsmiddelen), maar vooral ook mensen en processen. Studies laten zien dat de meeste incidenten niet voortkomen uit gebrekkige techniek, maar voora l door menselijk handelen en een tekort schietende organisatie. De gemeente blijft de komende jaren investeren in bewustwording.

89

90

91

92

93

94

95

96

97

98