Jaarrekening 2016.pdf

Er is een bedrag van € 11.173.000 aan WWB uitkeringen uitbetaald. Sociaal domein Inleiding Het totale budget voor het ’smalle’ Sociaal domein (dit is het Sociaal domein exclusief het minimabele id en slechts een klein deel van de algemene voorzieni ngen) was in 2016 € 30,3 miljoen. Van dit budget is 27,9 miljoen euro besteed. Er resteert een bedrag v an € 2,4 miljoen. Dit is 8% van het totale budget. Van deze € 2,4 miljoen is € 0,9 miljoen (3%) veroorzaak t door overschotten bij externe partijen. De over- schotten werden niet eerder dan eind 2016 of begin 2017 gemeld. Het was toen niet meer mogelijk hier via de Najaarsnota actie op te ondernemen. In 2015 was het totale budget voor het ‘smalle’ Soc iaal domein € 32,9 miljoen. Het overschot was toen bijna € 4,3 miljoen, oftewel 13%. Overschotten bij externe partijen die niet in beeld waren bij de gemeente bedroegen dat jaar € 1,2 mil joen (4%). Werkgelegenheid (Wsw) Op basis van de voorlopige jaarcijfers 2016 van de Noordwestgroep blijkt het verlies uit te komen op e en bedrag van € 621.000. In de gemeentelijke begroting is rekening gehouden met een nadelig bedrag van € 287.000. Er dient nog een aanvullende bijdrage be taald te worden voor de sociale werkvoorziening ter hoogte van € 334.000. Het totale nadeel 2016 op de Wsw bedraagt € 338.000, die als schuld is opgenomen in deze rekening.

Participatiebudget Het budget Participatie wordt ingezet voor re-integratieactiviteiten voor cliënten van de IGSD. In de begroting 2016 is hiervoor een bedrag opgenom en van € 1.282.000. In de jaarrekening 2016 van de IGSD is te zien dat er voor deze activiteiten een b edrag van € 1.472.000 is besteed. Een overschrijdin g derhalve van het beschikbare bedrag van € 190.000. Over de kosten van de re-integratieactiviteiten die verricht zijn door de IGSD over de jaren 2012 tot en met 2015 is door de belastingdienst de betaalde btw verrekend met de gemeente. Deze btw-teruggave levert een voordeel op van € 373.000. Per saldo res teert een bedrag van € 183.000 binnen het Participa tie- budget. De IGSD heeft verzocht om het resterende budget voo r re-integratie, veroorzaakt door de btw-teruggave, over te hevelen naar het jaar 2017, zodat er voor m eer cliënten re-integratieactiviteiten aangeboden kunnen worden. Voorgesteld wordt dan ook om van het rekeningsaldo 2016 een bedrag van € 183.000 te bestemmen voor het Participatiebudget 2017. Voorzieningen Jeugd In 2016 is circa € 9,5 miljoen van het Rijk ontvang en voor het uitvoeren van de taken in het kader van de Jeugdwet. Binnen de regio is afgesproken dat 85% van dit budget ingezet wordt voor de regionale inkoop van zorg en 15% voor lokale inzet zoals bijvoorbeeld de toegang. De 85% bedraagt € 8,1 miljoen.

Naar aanleiding van ervaringen uit 2015 werd deze 85% al snel opge- hoogd naar 87%. Bij de rapportage van de Bedrijfvoe ringsorganisatie (BVO) in de tweede helft van het 29 jaar werd aangegeven dat mogelijk ook deze 87% niet voldoende zou zijn. In de Najaarsnota is dan ook aangegeven dat het de verwachting was dat er € 550. 000 extra budget nodig zou zijn, maar dat de ruimte hiervoor binnen het Sociaal domein gevonden zou worden. Eind februari 2017 heeft de BVO gerapporteerd over 2016 en het extra budget van € 550.000 kon teruggebracht worden naar € 300.000. Wel is het zo dat de kosten van de jeugdzorg in 2016 € 280.000 hoger zijn dan in 2015. Er is duidelijk sprake van een toename in de kosten voor de jeugdzorg. Een toename die structureel is en verder oploopt in 2017. De definitieve afrekening 2015 was € 225.000 lager dan bij de jaarrekening 2015 was aangegeven. Het uiteindelijke tekort op de jeugdzorg bedraagt in 2016 daardoor € 75.000 (€ 300.000 minus € 225.000). Voorzieningen Wmo Het budget voor de oude en nieuwe Wmo taken was beg in 2016 € 10,9 miljoen. Op basis van ervaringen uit het 1 e jaar met de nieuwe Wmo en de aangegane verplichtin gen op dat moment, is er bij de Perspec- tiefnota voorgesteld de begroting 2016 met € 1,5 mi ljoen naar beneden bij te stellen. Het budget kwam daarmee uit op € 9,4 miljoen. De genoemde bijstelling had betrekking op de nieuwe taken.

Voor dagbesteding en begeleiding resteerde voor 2016 een budget van bijna € 4,8 miljoen. Uitei ndelijk bedroegen de kosten € 4 miljoen. In de Naja ars- nota is aangegeven dat een mogelijk tekort bij de j eugd opgevangen zou kunnen worden binnen het Sociaal domein. Daarbij werd dan met name naar deze begrotingspost gekeken. Net als in 2015 konden ook in 2016 inwoners van de gemeente gebruik maken van de compensatie- regeling in relatie tot de inzet van huishoudelijke hulp. De regeling werd uitgevoerd door de IGSD. Aa n het eind van het jaar, in de IGSD-rapportage over h et 4 e kwartaal, werd duidelijk dat het begrote budget van € 2,6 miljoen niet volledig gebruikt zou worden . Er blijft € 580.000 over. Hiervan heeft € 80.000 betrekking op de uitvoeringskosten van de IGSD. Wat niet meegenomen is bij de Perspectiefnota, is h et verlagen van het budget voor de voorzieningen voor rollen en vervoer. In 2015 is het budget bij d e Najaarsnota met € 245.000 naar beneden bijgesteld . Het lijkt hierbij echter te gaan om een structurele daling in het gebruik van individuele hulpmiddelen . Van het beschikbare budget op deze oude taken (€ 2 miljoen) is dit jaar € 392.000 overgebleven. Hier zal verder naar gekeken worden bij de komende Perspectiefnota. In totaal resteert een bedrag van € 1.772.000 op de voorzieningen Wmo (€ 800.000 + € 580.000 + € 392.000).

Geëscaleerde zorg Wmo en Jeugd Onder geëscaleerde zorg wordt in het kader van de Wmo Beschermd wonen en maatschappelijke opvang bedoeld. Dit lag in 2016 nog voornamelijk bij de centrumgemeente Zwolle. Wat geëscaleerde zorg bij de Jeugd betreft, hierbij gaat het om Veiligheid, opvang en jeugdreclasserin g. Ook hierbij berust de uitvoering bij de centrumgemeente Zwolle (Veilig Thuis). Voor beide taken geldt dat het budget vanuit het Ri jk rechtstreeks naar de centrumgemeente gaat. De deelnemende gemeenten betalen dan nog een klein dee l en eventuele tekorten. Begin 2016 werd aangegeven dat er voor het jaar 2015 sprake was van een tekort van € 110.000. Er kon niet aangegeven worden hoe de situatie in 2016 zou zijn maar er was een risico op oplopende uitgaven door de toename van het PGB gebruik bij beschermd wonen. Bij Veilig Thuis werd in 2016 gewerkt aan verbeterp unten ten aanzien van het werkproces en de samenwerking. Uiteindelijk is er geen nota gekomen over 2015 en zijn er geen extra kosten gemaakt in 2016. Hierdoor is er € 325.000 over op deze budgett en. Ook hier zal naar gekeken worden bij de komende Perspectiefnota. 30 Algemene voorzieningen en toegang Jeugd en Wmo Naar aanleiding van de eerder genoemde stijging van de zorgkosten bij de jeugd is er in de loop van 20 16 gestart met enkele innovatieve projecten in het kad er van de transformatie.

Het betrof bijvoorbeeld de inzet van een POH-er (praktijkondersteuner huisarts en). Deze projecten hebben gedurende 2016 vorm gekregen en lopen door in 2017. De begrote kosten z ijn dan ook niet volledig besteed in 2016, er zulle n ook in 2017 nog kosten gemaakt gaan worden. Het gaa t hierbij om totaal € 275.000 dat overblijft in 201 6 omdat projecten later zijn gestart. Daarnaast resteert er op deze posten nog € 445.000. Deels heeft dit te maken met het mantelzorg- compliment waarvoor € 150.000 is begroot maar waarv oor de kosten € 85.000 bedragen. Het overige restant heeft vooral te maken met budgetten die bes temd zijn voor de transformatie en uitvoerings- agenda. In 2016 is gewerkt aan het beleidsplan Soci aal domein, nu moet het beleid vertaald worden in uitvoeringsplannen. Samenvatting van de diverse afwijkingen sociaal domein: bedragen x € 1.000 Financiële afwijkingen Sociaal Domein Verschil Werkgelegenheid (Wsw) - 338 N Participatiebudget 183 V Voorzieningen Jeugd - 75 N Voorzieningen Wmo 1.772 V Geëscaleerde zorg Wmo en Jeugd 325 V Alg. voorzieningen en toegang Jeugd en Wmo 720 V Afronding 2 V Totaal afwijkingen 2.589 V Dorpshuizen In de begroting is een bedrag opgenomen voor de sub sidieregeling Onderhoud dorpshuizen. Jaarlijks fluctueert het bedrag dat door de diverse besturen van de dorpshuizen wordt aangevraagd.

Dit komt omdat het mogelijk is om de onderhoudsbijdrage ‘op te sparen’ gedurende een periode van vier jaar (maximaal € 2.500 per jaar). Op het totale budget van 2016 (€ 70.000) is dit jaar voor een bedrag ter hoogte van € 24.000 geen aanvraag gedaan. Overheveling van budgetten 2016 Ultimo 2016 is in de rekening een aantal budgetten als te bestemmen aangemerkt teneinde de uitvoering in 2017 te waarborgen. De te bestemmen budgetten vo ldoen aan de uitgangspunten van onze nota Budgetbeheer en zijn in de raadsvergadering van 11 april 2017 door u vastgesteld. Daardoor maken ze onderdeel uit van de rekening 2016. bedragen x € 1.000 Bestemde budgetten Bedrag Harmonisatie peuterspeelzalen / Kinderopvang 80 Gezond in de Stad 83 Trainingsveld Steenwijkerwold 40 Onderhoud Zwembaden 52 Jeugdhonk Kuinre 20 Statushouders (Alg uitkering, december circulaire) 297 31 bedragen x € 1.000 Bestemde budgetten Bedrag Onderzoek V(S)O 10 Afronding - Totaal bestemde budgetten 582 Waarvan incidenteel gerealiseerd De richtlijnen schrijven voor dat in de rekening de incidentele baten en lasten moeten worden toegelic ht. In dit programma hebben deze op hoofdlijnen betrekking op: o Bestemde budgetten zoals hierboven vermeld o Investeringen met een dekking uit reserves die, op grond van de regelgeving, via de exploitatie worden verantwoord. (o.a.

onderwijshuisvesting, ren ovatie dorpshuizen / multifunctionele - en sportaccommodaties, waterhuishouding sportvelden, fusieschool Giethoorn etc.) o Terugontvangen btw participatiewet van € 373.000 o Extra rijksbijdragen WWB vangnet en bezwaar 2011 van afgerond € 1,4 miljoen 32 2.4 Steenwijkerl anders zijn actief De lasten en baten van het programma Steenwijkerl anders zijn actief: bedragen x € 1.000 Overzicht baten en lasten - 4. Steenwijkerl'ANDERS' zijn actief Primitieve Begroting Actuele Begroting Rekening 2016 Verschil Saldo van baten en lasten Lasten - 3.200 - 4.494 - 3.202 1.292 V Baten 92 1.395 618 - 777 N Saldo van baten en lasten - 3.108 - 3.099 - 2.584 515 V Mutatie reserves Toevoegingen - 9 - 880 - 196 684 V Onttrekkingen 600 1.924 752 - 1.172 N Mutatie reserves 591 1.045 556 - 488 N Resultaat - 2.517 - 2.054 - 2.028 27 V Af: Incidentele baten en lasten - 9 - 215 - 224 N Materieel resultaat - 2.517 - 2.063 - 1.813 251 V De belangrijkste verschillen tussen de realisatie n a bestemming van de overgehevelde budgetten en de raming na wijziging zijn: bedragen x € 1.000 Belangrijkste afwijkingen Verschil Economische Ontwikkeling - 37 N Toerisme 32 V Handhaving en milieuvergunning 33 V Overige kleine afwijkingen - 1 N Totaal afwijkingen 27 V Economische ontwikkeling Het budget is overschreden met een bedrag van € 37. 000.

Het nadeel is met name ontstaan door een financiële bijdrage voor de ijsbaan op de Markt in Steenwijk eind december 2016 aan stichting Vesting- stad. De ijsbaan, als publiekstrekker, is ingezet a ls middel om de samenleving te betrekken bij de planvorming en het genereren van ideeën over de Markt. Toerisme Toerisme is niet alleen een belangrijk speerpunt bi nnen de gemeente Steenwijkerland, maar ook de provincie Overijssel subsidieert vaak vernieuwende projecten. Er is een voordeel ontstaan op het project ‘Strandj e Vollenhovermeer’ ter hoogte van € 7.000. Dit kan verrekend worden met het genomen verlies in de jaar rekening 2015 ter hoogte van € 12.000 op de Pilot stadsranden Vollenhove/Blokzijl. Door een bijstelling van de IMG subsidie voor de ge ïntroduceerde Watertaxi’s is een overschot ontstaan van € 22.000. Daarnaast zijn er nog een aantal kleine plussen en minnen, waardoor het totale overschot uit komt op een bedrag van € 32.000. 33 Handhaving milieuvergunning Er is een voordeel ontstaan van € 33.000 doordat ee n aantal dwangsommen is opgelegd. Daarnaast zijn er minder uitgaven geweest in het kader van milieuvergunningen. Overheveling van budgetten 2016 Ultimo 2016 is in de rekening een aantal budgetten als te bestemmen aangemerkt teneinde de uitvoering in 2017 te waarborgen.

De te bestemmen budgetten vo ldoen aan de uitgangspunten van onze nota Budgetbeheer en zijn in de raadsvergadering van 11 april 2017 door u vastgesteld. Daardoor maken ze onderdeel uit van de rekening 2016. bedragen x € 1.000 Bestemde budgetten Bedrag Vrijetijdseconomie 187 Afronding - Totaal bestemde budgetten 187 In de analyse van de beleidsproducten is met deze bestemming al rekening gehouden. Waarvan incidenteel gerealiseerd De richtlijnen schrijven voor dat in de rekening de incidentele baten en lasten moeten worden toegelic ht. In dit programma hebben deze op hoofdlijnen betrekking op: o Bestemde budgetten zoals hierboven vermeld o Investeringen met een dekking uit reserves die, op grond van de regelgeving, via de exploitatie worden verantwoord (o.a. IMG projecten toerisme, vr ijetijdseconomie, gele gebieden, park- management, Steenwijk vestingstad, Leader 2014-2020 etc. ) 34 2.5 Financiën en bedrijfsvoering De lasten en baten van het programma Financiën en bedrijfsvoering: bedragen x € 1.000 Overzicht baten en lasten - 5.

Financiën en bedrijfsvoering Primitieve Begroting Actuele Begroting Rekening 2016 Verschil Saldo van baten en lasten Lasten - 898 - 3.806 - 4.000 - 194 N Baten 88.877 91.456 93.021 1.565 V Saldo van baten en lasten 87.979 87.650 89.021 1.371 V Mutatie reserves Toevoegingen - 976 - 6.760 - 6.760 - 0 N Onttrekkingen 1.166 7.433 6.609 - 824 N Mutatie reserves 190 673 - 151 - 824 N Resultaat 88.169 88.323 88.870 547 V Af: Incidentele baten en lasten - 403 2.841 3.784 943 V Materieel resultaat 88.572 85.482 85.086 - 396 N De belangrijkste verschillen tussen de realisatie n a bestemming van de overgehevelde budgetten en de raming na wijziging zijn: bedragen x € 1.000 Belangrijkste afwijkingen Verschil Nutsbedrijven - 31 N Baten Afvalstoffenheffing - 71 N Baten Rioolrechten - 16 N Rente - 36 N Alg Uitkering 334 V Onvoorziene lasten / Dubieuze debiteuren - 49 N Onroerende zaakbelasting - 162 N Forensenbelasting 13 V Toeristenbelasting 54 V Hondenbelasting - 5 N Bedrijfsvoering 497 V Overige kleine afwijkingen 19 V Totaal afwijkingen 547 V Nutsbedrijven In 2016 is door Enexis de lening tranche C vervroeg d afgelost. Hierdoor is € 31.000 minder rente ontvangen. Afval(stoffenheffing) Het resultaat op de lasten is al toegelicht in het programma Steenwijkerl anders voelen zich thuis. De baten (afvalstoffenheffing) laten een lagere opbrengst zi en van € 71.000.

Dit is 2,2 % lager dan begroot. He t nadeel wordt verklaard door leegstaande woningen. Dit leidt ook bij de uitgavenkant tot lagere lasten. 35 Op grond van de BBV voorschriften mogen wij dit nad eel niet via dit programma en product ten laste van de voorziening brengen. Dit is ook de reden dat u in het programma Steenwijkerl anders voelen zich thuis een voordeel met een gelijke omvang is verant woord. Per saldo zijn de baten en lasten van de afvalstoffenheffing budgettair neutraal in de rekening 2016 verwerkt. Rioolrechten Evenals bij de afval(stoffenheffing) worden de last en van de riolering toegelicht in het programma Steenwijkerl anders voelen zich thuis. De opbrengsten komen tot uitdrukking in dit programma. Deze vallen met € 16.000, 0,3 % lager uit dan geraamd. Op grond van de BBV voorschriften mogen wij dit voo rdeel niet via dit programma en product ten gunste van de voorziening brengen. Dit is ook de re den dat u in het programma Steenwijkerl anders voelen zich thuis een nadeel met een gelijke omvang is verantwoord. Per saldo zijn de baten en lasten van de riolering budgettair neutraal in de rekening 2016 verwerkt. Rentebaten en rentelasten In de Perspectiefnota is een bedrag van € 462.000 ( € 500.000 - € 38.000) als verwacht renteresultaat o ver het jaar 2016 opgenomen.

Deze prognose blijkt achte raf te gunstig ingeschat waardoor nu een nadeel van € 36.000 in de rekening moet worden verwerkt. Algemene uitkering De algemene uitkering laat in totaliteit een voorde el van € 397.000 zien. Hiervan is € 63.000 verwerkt op het saldo van de begroting door bijstellingen overeenkomstig de september - en decembercirculaire. Het effect van de septembercirculaire bedraagt € 59 .000 en wordt veroorzaakt door de positieve bijstelling van de accressen op basis van de Miljoenennota 2017 van € 176.000 en een uitname van € 117.000 uit het gemeentefonds van het gedeclareer de deel BTW bij het Rijk en het daarvoor geldende BCF-plafond. De decembercirculaire is € 4.000 positief door de nieuwe meetmethode WSW. Het overige voordeel van € 334.000 heeft tot een be drag van € 140.000 betrekking op een afrekening ove r de jaren 2014 en 2015, € 194.000 op 2016. 9 Overigens wordt landelijk duidelijk dat het rijk be hoorlijke onderbestedingen heeft gerealiseerd hetge en evenwel in tegenstelling tot de verwachtingen niet in de decembercirculaire is opgenomen en wij dit te verwachten nadeel niet mogen verwerken in de rekeni ng 2016. Wij gaan ervan uit dat deze aanpassing als nadeel in de meicirculaire 2017 wordt opgenomen.

Onvoorziene lasten Bij de samenstelling van elke rekening wordt jaarli jks een beoordeling gemaakt van de omvang van de voorziening dubieuze debiteuren en worden niet inba re vorderingen afgeboekt. In de rekening 2016 is een nadelig resultaat opgenomen van € 49.000. De voorziening dubieuze debiteuren is met € 10.000 verhoogd. De reden hiervoor is dat de vorderingen op een drietal debiteuren (in 2015 twee) als risico vol en mogelijk (grotendeels) als oninbaar zijn beoordeeld. De vorderingen zijn niet afgeboekt. De omvang in de voorziening belastingdebiteuren is afgenomen met € 97.000. 9 De afwijking bedraagt 0,3% van de algemene uitkering 2016, exclusief nabetalingen 2014 en 2015. 36 Eind 2016 bedraagt de omvang van de voorziening € 1 .366.000, bestaande uit dwangsommen € 206.000, algemene debiteuren € 832.000 en belastingdebiteuren van € 206.000. Naast bovenvermelde hogere storting in de voorzieni ng zijn er ook onvoorziene baten en lasten verwerkt van afgerond € 39.000 waardoor het totale nadeel op € 49.000 uitkomt. Gemeentelijke belastingen In de begroting 2016 is aan gemeentelijke belasting en een opbrengst geraamd van ruim € 8.410.000. De rekening 2016 laat een opbrengst zien van bijna € 8.310.000. Een nadeel van afgerond € 101.000.

bedragen x € 1.000 Financiële afwijkingen gemeentelijke belastingen Begroot Werkelijk Verschil Onroerende zaakbelasting 6.944 6.782 - 162 N Forensenbelasting 830 843 13 V Toeristenbelasting 442 496 54 V Hondenbelasting 194 189 - 5 N Afronding - - - Totaal afwijkingen 8.410 8.310 - 101 N Onroerende zaakbelasting Het nadeel van € 162.000 op de OZB valt uiteen in e en nadeel van € 79.000 op de OZB voor gebruikers en een nadeel van € 83.000 op de OZB voor eigenaren. O p basis van verwachte WOZ-waarden wordt een tarief berekend. Deze verwachte WOZ-waarden worden aangeleverd door (ons vorige) taxatiebureau. Deze prognose van de WOZ-waarden blijken achteraf t e hoog waardoor het tarief per woning / bedrijfspand te laag is vastgesteld. Toeristenbelasting Het aantal overnachtingen was in 2016 hoger dan het aantal geraamde overnachtingen. Dit heeft er toe geleid dat de inkomsten € 54.000 hoger zijn uitgevallen dan begroot. 37 Saldo Kostenplaatsen Resultaat bedrijfsvoering Het bedrijfsresultaat 2016 bedraagt € 837.000. Bij de Najaarsnota is hiervan al een bedrag van € 340.0 00 gerapporteerd en ten gunste van de Algemene dienst gebracht.

Het resultaat is op hoofdlijnen als volgt te specificeren: bedragen x € 1.000 Financiële afwijkingen Saldo kostenplaatsen Verschil Personeelslasten 404 V Prestatiecontract - 103 N CAO 33 V Individueel Keuzebudget / Generatiepact 55 V Werkkostenregeling / loonheffing 58 V Gediff. Belonen / Cafetariamodel 24 V Werving en selectie 52 V Opleiding - 54 N Kapitaallasten / bestedingsplan 179 V Inningskosten 91 V ICT 105 V Huisvesting - 41 N Tractie 53 V Diversen - 19 N Totaal Bedrijfsvoering 837 V Waarvan ten gunste van Najaarsnota - 340 N Totaal afwijkingen 497 V bedragen x € 1.000 Bedrijfsreserve Omvang Stand per 1-1-2016 699 Toevoegingen Resultaat bedrijfsvoering 2016 837 Waarvan t.g.v. Algemene Dienst Najaarsnota 340 Waarvan t.g.v. Algemene Dienst 497 Waarvan t.g.v. Bedrijfsreserve - - 0 Totaal toevoegingen - 0 Onttrekkingen Digitaliseren Bouwvergunning en Burgerlijke Stand - 11 Digipost - 83 Afronding Totaal onttrekkingen - 94 Stand per 31-12-2016 605 Nog te realiseren / beschikbaar Digitaliseren Bouwvergunningen en Burgerlijke Stand - 7 Digipost - 98 Totaal nog te realiseren - 105 Netto omvang bedrijfsreserve ultimo 2016 500 38 Saldo begroting 2016 De ‘tussenstand’ na vaststelling van de najaarsnota bedraagt 3.434.000 positief 10 . Na de vaststelling van de najaarsnota is nog een bedrag van € 63.000 voord eel verwerkt als gevolg van de september- en decembercirculaire.

De eindstand van de stelpost saldo begroting 2016 bedraagt derhalve ruim € 3.497.000 positief. 11 Overheveling van budgetten 2016 Ultimo 2016 is in de rekening een aantal budgetten als te bestemmen aangemerkt teneinde de uitvoering in 2017 te waarborgen. De te bestemmen budgetten vo ldoen aan de uitgangspunten van onze nota Budgetbeheer en zijn in de raadsvergadering van 11 april 2017 door u vastgesteld. Daardoor maken ze onderdeel uit van de rekening 2016. bedragen x € 1.000 Bestemde budgetten Bedrag Geen bestemde budgetten - Afronding - Totaal bestemde budgetten - Waarvan incidenteel gerealiseerd De richtlijnen schrijven voor dat in de rekening de incidentele baten en lasten moeten worden toegelic ht. In dit programma hebben deze op hoofdlijnen betrekking op: o Investeringen met een dekking uit reserves die, op grond van de regelgeving, via de exploitatie worden verantwoord (o.a. doorontwikkeling E dienstverlening, Digipost etc.) o Dotatie voorziening dubieuze debiteuren o Lasten voorbereiding Vennootschapsbelasting o Saldo kostenplaats Rente o Bedrijfsresultaat bedrijfsvoering 2016 van € 837.000 o Afrekening algemene uitkering 2014 en 2015 van € 194.000 10 Met in achtneming van het aangenomen amendement voor langdurig zieken van € 150.000.

11 Zie voor een specificatie de voorgeschreven tabel onvoorzien paragraaf 2.7 39 2.6 Grondexploitaties De grondexploitaties zijn formeel ondergebracht ond er het programma “Steenwijkerl anders voelen zich thuis”. Op financieel gebied worden verliezen en winsten via de reserve Grondexploitatie verantwoord. Evenals in de begroting wordt gezien het belang en impact van de grondexploitatie in een separaat hoofdstuk verantwoording afgelegd over het gevoerde beleid. 2.6.1 Beleidsontwikkelingen Grondexploitaties Inleiding Het herstel op de woningmarkt is ook in 2016 te zie n. Deze landelijke trend heeft zich nu ook doorgeze t in Steenwijkerland. In 2016 zijn in totaal 41 wonin gbouwkavels verkocht, terwijl er 35 kavels begroot waren. De verkoop van grond in aantallen kavels is hiermee iets boven de prognose. Wat nog belangrijker is, is het feit dat er ook meer kavels in de vrije sector zijn verkocht. Waar de afgelope n jaren vooral kavels voor rijwoningen werden verkocht aan projectontwikkelaars, zijn in 2016 ook meer kavels verkocht aan particulieren voor de bouw van twee-onder-één-kapwoningen of vrijstaande woningen. Ook in de bedrijventerreinen is een positieve ontwi kkeling te zien. Waar in 2015 een kleine 2.000 m2 a an grond is verkocht, was dat in 2016 ruim 7.000 m2.

Wanneer er naar de verkopen in de recente geschiede nis wordt gekeken, is te zien dat de verkopen met name de laatste jaren weer aantrekken. Verkopen 2016 2012 2013 2014 2015 2016 Aantal verkochte woningbouwkavels 27 47 24 35 41 Verkochte m2 bedrijventerrein 4.787 - 2.594 1.733 7.373 De afgelopen jaren zijn er verschillende aanpassing en geweest binnen het grondbedrijf. Dit als gevolg van de wijzigingen in de Nota Grond- en Ontwikkelbe leid en wijzigingen in het Besluit Begroting en Verantwoording (BBV). Ook zijn de afgelopen jaren d e laatste projecten afgeboekt, zoals Blankenham en De Schans. Dit heeft als gevolg dat er op dit momen t een grondbedrijf is waarin volledig wordt voldaan aan de huidige BBV richtlijnen. Projecten die nog n iet in ontwikkeling waren, zijn overgebracht naar d e materiële vaste activa en waar nodig afgewaardeerd. De projecten die nu onderdeel uitmaken van het gron dbedrijf zijn allen projecten die nu in uitvoering zijn. Voor de komende jaren staan er geen nieuwe ontwikkelingen in de planning. Alle grondexploitaties zijn herzien per 31 december 2016. Door de veranderingen in de grondexploitatie s kunnen er in verschillende projecten winsten genome n worden en moeten in andere projecten verliezen worden genomen. Per saldo betekent dit voor 2016 een verliesneming binnen het grondbedrijf.

Dit verlies wordt verrekend met de Algemene reserve grondexploitatie (ARG). Over het jaar 2016 zal voor het eerst aangifte geda an moeten worden voor de vennootschapsbelasting. Gezien de verliezen die afgelopen jaar genomen zijn , welke ook fiscaal worden door vertaald, zal er ov er 2016 geen vennootschapsbelasting afgedragen te hoev en worden. Door het ontbreken van een definitieve afspraak met de belastingdienst bestaat ten aanzien van deze verwerking nog een onzekerheid. 40 Boekwaardeontwikkeling Het geïnvesteerd vermogen (de boekwaarde) van de co mplexen die in ontwikkeling zijn binnen het grondbedrijf is in 2016 afgenomen van € 24,4 miljoen( exclusief MVA) naar € 20,7 miljoen. De totale gemaakte kosten bedroegen in 2016 € 1.106 .000. De totale winst- en verliesnemingen bedroegen in 2016 per saldo € 2.150.000 (verlies). De opbreng sten uit grondverkopen en overige opbrengsten € 2.658.000. De boekwaarde is derhalve met circa € 3,7 miljoen afgenomen. Boekwaardeontwikkeling 2016 bedragen x € 1 Boekwaardeontwikkeling Boekwaarde per 1-1-2016 24.444.430 Kosten 2016 1.105.845 Opbrengsten 2016 - 2.658.135 Verliesnemingen 2016 - 2.150.018 Boekwaarde per 31-12-2016 20.742.122 Kosten Binnen de verschillende grondexploitaties worden ja arlijks de nodige kosten gemaakt. Er wordt grond verworven, gesloopt en gesaneerd.

Vervolgens worden projecten bouwrijp gemaakt door het aanleggen van riolering en (bouw)wegen. Na de verkoop van kav els worden de projecten woonrijp gemaakt door het aanleggen van de definitieve wegen, trottoirs e n groenvoorziening. Daarnaast zijn er kosten voor d e planontwikkeling (ambtelijke uren, onderzoeken, etc .). Ook wordt er over de boekwaarde van alle grondexploitaties rente betaald aan de algemene die nst. Tot slot zijn er nog algemene beheers- en administratiekosten die worden verdeeld over de diverse projecten. Hieronder worden de kosten weergegeven die in 2016 zijn gemaakt. Deze worden vervolgens toegelicht. Overzicht kosten 2016 bedragen x € 1 Overzicht kosten 2016 Verwerving - Sloopkosten - Saneringskosten 7.725 Bouw- en woonrijp maken 672.063 Planontwikkelingskosten 291.555 Rente - 131.359 Beheers- en administratiekosten 265.861 Totale kosten 1.105.845 Verwerving In 2016 zijn er geen gronden verworven. Er zijn dan ook geen kosten gemaakt. Sloopkosten In 2016 zijn er geen kosten gemaakt voor sloop. Sanering Afgelopen jaar is er voor een kleine € 8.000 aan kosten gemaakt voor sanering. Bouw- en woonrijp maken In de diverse projecten is in 2016 in totaal voor c a. € 672.000 aan kosten gemaakt voor bouw- en woonr ijp maken. De grootste kostenpost in 2016 was het proje ct Molenkampen III in Sint Jansklooster.

Deze locatie is afgelopen jaar bouwrijp gemaakt voor € 429.000. Ook in de projecten Kornputkwartier in Steenwijk 41 (€ 77.000 woonrijp maken) en Noordwal West in Volle nhove (€ 69.000 woonrijp maken) zijn de nodige kosten gemaakt. De resterende kosten (€ 97.000) kom en voor rekening van de andere projecten binnen het grondbedrijf. Planontwikkelingskosten Voor de planontwikkeling van de diverse projecten i s in totaal voor ca. € 292.000 aan kosten gemaakt. Dit bedrag heeft zowel betrekking op interne- als exter ne plankosten van alle plangebieden en bestaan onde r meer uit capaciteit op het gebied van o.a. projectl eiding, stedenbouw, bodemonderzoek, archeologie, engineering en planeconomie. De meeste plankosten zijn gemaakt in de projecten K ornputkwartier (€ 99.000), Eeserwold (€ 62.000) en Molenkampen III (€ 52.000). Rente Over de boekwaarde van de grondexploitaties wordt r ente betaald (m.u.v. Eeserwold). De interne rekenrente was in 2016 0,6%. In totaal is er over e en boekwaarde van ca. € 22.363.000 rente betaald. D e rentekosten bedroegen in 2016 € 134.000. Binnen het project Kornputkwartier zijn er afsprake n gemaakt met de ontwikkelende combinatie over rentevergoedingen. In 2016 is er per saldo een bedrag aan rente ontvangen van ca. € 266.000. Per saldo is er in 2016 binnen de grondexploitaties een bedrag aan rente ontvangen van ca. € 131.000.

Beheers -en administratiekosten Jaarlijks worden er overheadkosten gemaakt voor het beheren en administreren van het totale grondbedrijf. Deze kosten worden vervolgens verdeel d over de verschillende grondexploitaties op basis van de gegenereerde omzet in dat jaar. Deze kosten bedroegen in 2016 ca. € 266.000. Opbrengsten In 2016 zijn binnen de verschillende grondexploitat ies opbrengsten gegenereerd. Deze bestaan vooral ui t de verkoop van gronden. Daarnaast zijn er ook opbre ngsten uit huren en pachten en zijn er nog een aantal overige opbrengsten. Hieronder worden de opbrengsten weergegeven die in 2016 zijn gegenereerd. Deze worden vervolgens ook toegelicht. Overzicht opbrengsten 2016 bedragen x € 1 Overzicht opbrengsten 2016 Grondverkopen woningbouw 2.273.164 Grondverkopen industrieterrein 392.133 Huren en pachten 10.263 Overige opbrengsten - 17.425 Totale opbrengsten 2.658.135 Grondverkopen woningbouw De opbrengsten uit verkoop van grond voor woningbouw bedroegen in 2016 in totaal circa € 2.273.000. Er is in totaal ruim 14.000 m2 grond verkocht aan part iculieren en projectontwikkelaars. In onderstaande tabel staat waar deze opbrengsten zijn gerealiseerd . In de tabel is tevens aangegeven voor welk type woningen de verkochte grond bestemd is. 42 Grondverkopen woningbouw Grondverkopen woningbouw Opbrengst m2 Rijwoningen 2^1 kap vrijstaand soc.

huur koop 15 Heetveld 131.250 750 1 19 Noordwal West Vollenhove 797.254 5.500 8 4 3 36 Kornputkwartier 937.644 5.384 12 4 1 44 Oosterbroek 189.744 1.065 2 1 66 Molenkampen III 217.272 1.500 1 Totaal grondverkopen woningbouw 2.273.164 14.199 - 20 10 7 Grondverkopen industrieterreinen Op de verschillende industrie- en bedrijventerreine n is in 2016 in totaal ruim 7.000 m2 grond verkocht . De opbrengsten van deze verkopen bedroegen circa € 392.000. In onderstaande tabel staat waar deze opbrengsten zijn gerealiseerd. Grondverkopen industrieterreinen Grondverkopen industrieterrein Opbrengst m2 38 Hooidijk Zuid 122.728 2.069 41 Scheepsdiep Blokzijl 92.055 2.169 57 Novac terrein 153.062 2.607 63 Boterberg Zuid 24.288 528 Totaal grondverkopen industrieterrein 392.133 7.373 Huren en pachten Binnen het project Molenkampen III wordt een deel v an de grond ten noorden van het plangebied verpacht. De opbrengsten hiervan waren ca. € 2.750. In het project Mr. Z. ter Steghestraat wordt een p and verhuurd. De huuropbrengsten waren in 2016 ca. € 7.510. De totale opbrengsten komen hiermee op ca. € 10.260. Overige opbrengsten Voor het verhuurde pand in het project Mr. Z. ter S teghestraat is een bijdragen ontvangen voor de vast e lasten. Hiervoor is ca. € 9.600 aan opbrengsten bin nengekomen.

In het project Novac terrein is een bijdrage gedaan als tegemoetkoming in het bestemmin gsplan ter hoogte van € 27.000. Dit zijn dus negatieve opbrengsten. Per saldo is er aan (negatieve opbrengsten) kosten ca. € 17.400 gemaakt. 43 2.6.2 Analyse grondexploitaties Resultaten grondexploitaties Tabel 3: Verschillenanalyse saldi complexen 2016 t.o.v. 2015 bedragen x € 1.000 Verschillenanalyse complexen Verwacht batig saldo Vergelijkbaar resultaat 2016 t.o.v. 2015 vanaf ultimo 2016 vanaf ultimo 2015 Verlies- nemingen 2016 Winst- nemingen 2016 Afgesloten complexen Voordeel Nadeel Woningbouw 5 Woldmeenthe 2.057 1.901 - - - 156 V - 15 Heetveld 48 100 - - - - - 52 N 19 Noordwal 2.036 2.329 - - - - - 293 N 27 Ossenzijl Hoofdstraat/ Hill. Poort 28 27 - - - 1 V - 36 Terrein Kornputkazerne - - - - - - 44 Oosterbroek Oldemarkt 333 364 - - - - - 31 N 46 Willemsoord uitbreiding 678 618 - - - 60 V - 52 Giethoorn Noord 1e en 2e fase 176 170 - - - 6 V - 58 Blokzijn Noordermaten 106 69 - - - 37 V - 61 Overhavendijk Kuinre 67 50 - - - 17 V - 66 Molenkampen III 688 264 - - - 424 V - 68 Scheerwolde 330 322 - - - 8 V - Afronding - - - - - - Totaal Woningbouw 6.547 6.214 - - - 709 V - 376 N Per saldo 333 - 333 V Industrieterreinen 11 Oostermeentherand 21 14 - - - 7 V - 25 Blokzijl 91 92 - - - - - 1 N 29 Ossenzijl v.d. Veenweg 112 108 - - - 4 V - 38 Bedr.

Terrein Hooidijk-Zuid 554 674 - 109 - - - 11 N 41 Bedr. Terrein Kanaalweg Blokzijl 407 376 - - - 31 V - 42 Mr. Z. ter Steghestraat - - - 59 - - - - 59 N 57 Novac - 17 - 56 - - - - 73 N 63 Oldemarkt Boterberg Zuid 109 36 - - - 73 V - 67 Weg van Rollecate Vollenhove 108 - - - - 108 V - Afronding - - - - - - Totaal Industrieterreinen 1.402 1.317 - 115 109 - 223 V - 144 N Per saldo 85 - 6 79 V 35 Eeserwold - - - 2.144 - - - - 2.144 N Nog niet in exploitatie genomen 90 Strategische voorraad (MVA) 118 118 - - - - - Afronding - - - - - - Totaal Nog niet in exploitatie genomen 118 118 - 2.144 - - - - 2.144 N Per saldo - - 2.144 - 2.144 N Totaal Complexen eindwaarde 8.067 7.649 - 2.259 109 - 932 V - 2.664 N Per saldo 418 - 2.150 - 1.732 N Totaal complexen op startwaarde 7.686 6.457 Per saldo 1.229 44 Winst- en verliesnemingen Sinds de invoering van het Besluit Begroting en Ver antwoording (BBV) in 2004 en de bijgestelde Notitie Grondexploitatie van het BBV (2012) moet de gemeent e winsten nemen en een voorziening treffen voor de te verwachten verliezen. De verliezen zijn direc t afgedekt door een bijdrage uit de Reserve grond- exploitatie. In het raadsbesluit van 8 december 2015 is besloten een andere manier van winstnemen te hanteren. Deze manier valt binnen de conservatieve manier van wins tnemen zoals deze in het BBV beschreven staat.

Binnen de grondexploitaties in Steenwijkerland zal winst worden genomen wanneer er sprake is van een negatieve boekwaarde (dus wanneer de reeds gerealis eerde verkopen, de reeds gemaakte kosten overtreffen) én de behoedzaam geraamde nog te verkr ijgen verkoopopbrengsten zijn hoger dan de behoedzaam geraamde nog te maken laatste kosten. Op dat moment zal er winst worden genomen tot de boekwaarde 0 bedraagt. Bij een geprognosticeerd ver lies moet het verlies direct worden genomen. Zowel de winst- als verliesnemingen worden met de Reserve grondexploitatie verrekend. Tabel 4: Winst en verliesnemingen 2016 bedragen x € 1.000 Winst- en verliesnemingen Verlies- nemingen 2016 Winst- nemingen 2016 Woningbouw - - Afronding - - Totaal Woningbouw - - Per saldo - Industrieterreinen 38 Bedr. Terrein Hooidijk-Zuid - 109 41 Bedr. Terrein Kanaalweg Blokzijl - - 42 Mr. Z. ter Steghestraat - 59 - 57 Novac - 56 - Afronding - - Totaal Industrieterreinen - 115 109 Per saldo - 6 Overig 35 Eeserwold - 2.144 - Afronding - - Totaal Overig - 2.144 - Per saldo - 2.144 Totaal Complexen - 2.259 109 Per saldo - 2.150 Over 2016 is per saldo een verlies genomen van circ a € 2.150.000. Dit verlies is ten laste gebracht va n de Algemene reserve grondexploitatie. De reserve komt daardoor op 31 december 2016 onder de gewenste buffer van € 3.500.000 uit.

De reserve zal door de Algemene dienst worden aangevuld tot het gewenste minimum. Jaarlijks wordt ook de omvang van het risico van al le grondexploitaties bepaald. Dit gebeurt op basis van de RISMAN-methode. Het risicoprofiel van het totale grondbedrijf is bij deze jaarrekening € 3.094.000. Omdat de minimale omvang van de Algemene reserve gr ondexploitatie is bepaald op € 3.500.000, wordt deze aangevuld tot dit bedrag. 45 Toelichting verschillen woningbouw in exploitatie Noordwal West Het resultaat van dit project is met € 293.000 nade liger geworden. Dit is te verklaren door de aanpass ing van de winstneming, hetgeen op 8 december 2015 is b esloten. De boekwaarde van dit project is vrij beperkt (€ 168.000). De laatste jaren gaan de verko pen boven verwachting. Ook is de verwachting dat de verkopen zich de komende jaren zullen doorzetten. H ierdoor zal de boekwaarde negatief worden (meer opbrengsten gerealiseerd dan kosten gemaakt). Voorh een werd over deze negatieve boekwaarde rente ontvangen. Doordat nu bij een negatieve boekwaarde meten winst wordt genomen zal de boekwaarde op 0 blijven en dus geen rente worden ontvangen. Dit h eeft voor de grondexploitatie uiteindelijk een negatief effect van € 270.000. De laatste € 23.000 verschil wordt verklaard doordat de looptijd van he t project is verkort.

Hierdoor wordt er een aantal ja ar minder opbrengstenstijging toegerekend aan de kavels, hetgeen een negatief effect heeft op het resultaat. Molenkampen III Het effect van de verlaging van de rente naar 0,6% is in Molenkampen III duidelijk zichtbaar. Door het lagere percentage zijn de rentekosten met € 200.000 gedaald. In 2016 is het plangebied bouwrijp gemaak t. De kosten hiervoor waren lager dan begroot. Ook is er nog een wijziging geweest in de verkaveling, die nu is verwerkt in de grondexploitatie. Hierdoor zij n er meer vierkante meters uitgeefbare grond, waardoor er meer opbrengsten worden gegenereerd. Pe r saldo is het resultaat van het project verbeterd met € 424.000. Eeserwold In het project Eeserwold is in 2016 het grootste ve rlies genomen. Door de commissie BBV is in maart 20 16 de notitie faciliterend grondbeleid bekendgemaakt. In deze notitie worden de regels voor de samenstelling van de jaarrekening 2016 vastgelegd. Er zijn wijzigingen geweest in de regels voor faciliterend grondbeleid en deze hebben effect op h et project Eeserwold. In het project heeft de gemee nte geen grondpositie. In het verleden is het project ( door een kleine verkoop van grond met functiewijziging) toch aangemerkt als actief grondb eleid en opgenomen in het grondbedrijf. Door de aangescherpte regels is dit niet meer mogelijk.

Het financiële gevolg is dat de totale boekwaarde van het project in de jaarrekening 2016 als verlies moet wo rden genomen. Dit betekent een verliesneming van ca . € 2.144.000. Hiermee is het project geen onderdeel meer van het grondbedrijf. Uiteraard zal het projec t wel worden doorgezet binnen de gemeentelijke organi satie. Op het moment van schrijven wordt er gewerkt aan een herziening van het bestemmingsplan. Ook worden er overleggen gevoerd met de ontwikkelaars over de toekomstige ontwikkelingen en over de financiële afspraken. Kornputkwartier Met de ontwikkelde combinatie Van Wijnen/Van der Wi el in het Kornputkwartier zijn hernieuwde afspraken gemaakt. Deze worden op moment van schrij ven afgerond door het opstellen van een overeenkomst. De combinatie betaalt rente over nog niet afgenomen gronden en de gemeente betaalt rente over het later uitvoeren van het werk. De ren te die de ontwikkelaar betaalt over de niet afgenom en gronden is tot en met 2015 afgerekend. Per 1 januar i is het rentepercentage beide kanten op verlaagd v an 4% naar 1,5%, hetgeen op dit moment marktconform is . Hiertegenover staat dat Van Wijnen de komende jaren gegarandeerd gronden gaat afnemen. De gemeent e loopt de komende jaren een betalings- achterstand in. Alle afspraken worden vastgelegd in een overeenkomst. De effecten van de hernieuwde 46 afspraken zijn verwerkt in de grondexploitatie.

Per saldo heeft er op het resultaat geen mutatie plaatsgevonden. 2.7 Overzicht algemene dekkingsmiddelen, dividend e n beleggingen en onvoorzien Op grond van het BBV 2004 moet in zowel de begroting als de jaarrekening een overzicht worden weergegeven van : • Algemene dekkingsmiddelen • Dividend en beleggingen • Onvoorzien bedragen x € 1.000 Algemene dekkingsmiddelen Primitieve Begroting Actuele Begroting Rekening 2016 Verschil Algemene dekkingsmiddelen Algemene uitkering 41.612 42.543 42.877 334 V integratie uitkering - sociaal domein 25.719 25.983 25.983 - 0 N Lokale belastingen 8.345 8.410 8.310 - 101 N Dividend 2.334 2.644 2.644 - 1 N Saldo financieringsfunctie - 1.643 - 1.419 - 1.147 272 V - Rente langlopende leningen - 1.357 - 1.440 - 1.434 6 V - Rente kortlopende leningen - 286 21 288 266 V Overige algemene dekkingsmiddelen 743 - 624 697 1.321 V - Bespaarde rente 1.438 1.377 1.377 - - Saldo kostenplaatsen - 688 - 1.993 - 672 1.321 V - Overige financiële middelen - 8 - 8 - 8 0 V Totaal Algemene dekkingsmiddelen 77.111 77.538 79.364 1.826 V Lokale belastingen Onroerende-zaakbelasting 6.908 6.944 6.782 - 162 N Hondenbelasting 194 194 189 - 5 N Toeristenbelasting 442 442 496 54 V Forensenbelasting 801 830 843 13 V Totaal Lokale belastingen 8.345 8.410 8.310 - 101 N Dividenduitkeringen BNG 74 132 132 - ROVA 270 324 324 - Enexis 258 218 217 - 1 N Attero - - - - CBL

Vennootschap - finale uitkering Escrow Fonds - 14 15 1 V Verkoop Vennootschap - agio uitkering Essent/RWE - 162 162 - Wadinko 65 65 65 - Rendo 1.499 1.499 1.499 - Vitens 169 231 231 - Overig/verschil afronding - 1 - 1 - 1 - 1 N Totaal dividenduitkeringen 2.334 2.644 2.644 - 1 N 47 Onvoorzien / Saldo begroting 2016 Het beeld voor onvoorzien en de stelposten algemene uitkering over 2016 ziet er als volgt uit: bedragen x € 1.000 Onvoorzien Saldo ultimo 2016 Onvoorzien incidenteel Primitieve begroting - Totaal Onvoorzien incidenteel en structureel - Saldo begroting 2016 0. Primitieve begroting 36 1. Perspectiefnota 2016 2.269 2. Najaarsnota 2016 1.279 3. Amendement Najaarsnota 2016 - 150 Tussenstand na Najaarsnota 2016 3.434 4. Circulaires Algemene Uitkering ( september /december ) 63 Afronding Totaal Saldo begroting 2016 3.497 Stelposten algemene uitkering 0. Primitieve begroting - Totaal Stelposten algemene uitkering - Totaal onvoorzien / saldo begroting 3.497 48 3.

Toelichting op de balans 3.1 Toelichting op de vaste activa ACTIVA VASTE ACTIVA bedragen x € 1.000 Vaste Activa 31-dec-2015 31-dec-2016 Immateriële vaste activa Kosten van onderzoek en ontwikkeling - - Totaal Immateriële vaste activa - - Materiële vaste activa Investeringen in openbare ruimte met maatschappelijk nut 200 192 Investeringen met economisch nut 58.125 57.477 Investeringen met econ.nut waarvoor een heffing kan worden geheven 33.120 33.090 Investeringen met economisch nut in erfpacht uitgegeven 721 581 Totaal Materiële vaste activa 92.165 91.341 Financiële vaste activa Kapitaalverstekking aan deelnemingen 838 1.246 Leningen aan deelnemingen 4.655 3.011 Leningen aan openbare lichamen 300 225 Leningen aan woningbouwcorporaties 11.323 10.534 Overige langlopende leningen 2.366 2.642 Totaal Financiële vaste activa 19.483 17.658 Totaal vaste activa 111.648 108.998 Materiële vaste activa bedragen x € 1.000 Materiële vaste activa Boek- waarde 31-12- 2015 Vermeer- deringen Vermin- deringen/ Bijdragen derden Afschrij- vingen Afwaar- deringen Boek- waarde 31-12- 2016 Maatschappelijk nut Grond-, weg- en waterbouwk. werken maatschapp.

nut - - - - - - Overige materiele vaste activa maatschappelijk nut 200 60 - 60 - 8 - 192 Totaal Maatschappelijk nut 200 60 - 60 - 8 - 192 Economisch nut Bedrijfsgebouwen economisch nut 34.947 4.558 - 2.699 - 1.226 - 35.579 Grond-, weg- en waterbouwk. werken economisch nut 1.976 15 - - 128 - 1.863 Gronden en terreinen economisch nut 2.328 65 - - 24 - 2.369 Gronden en terreinen in erfpacht economisch nut 721 - - 139 - - 581 Investeringen bijzondere scholen economisch nut 9.379 - - - 434 - 8.945 Machines, apparaten en installaties economisch nut 1.366 187 - - 588 - 965 Overige materiele vaste activa economisch nut 5.152 44 - - 439 - 4.756 Overige MVA Grondexploitatie 2.635 - - - - 2.635 Vervoermiddelen economisch nut 336 121 - - 97 - 360 Woonruimten economisch nut 6 - - - 2 - 4 Totaal Economisch nut 58.846 4.991 - 2.839 - 2.939 - 58.059 49 bedragen x € 1.000 Materiële vaste activa Boek- waarde 31-12- 2015 Vermeer- deringen Vermin- deringen/ Bijdragen derden Afschrij- vingen Afwaar- deringen Boek- waarde 31-12- 2016 Economisch nut, dekking door heffing Grond-, weg- & waterbouwk. werken econ.nut heffing 32.189 1.386 - 45 - 1.256 - 32.274 Machines, apparaten en install.

econ.nut heffing 551 6 - - 89 - 468 Overige materiele vaste activa econ.nut heffing 124 - - - 24 - 100 Vervoermiddelen economisch nut heffing 20 - - - 3 - 16 Bedrijfsgebouwen economisch nut heffing 51 - - - 5 - 46 Gronden en terreinen economisch nut heffing 187 - - - - 187 Totaal Economisch nut, dekking door heffing 33.120 1.392 - 45 - 1.377 - 33.090 Totaal materiële vaste activa 92.165 6.443 - 2.944 - 4.324 - 91.341 Economisch nut Bedrijfsgebouwen De investeringen van € 4.558.000 hebben betrekking op investeringen in herbouw drie gymlokalen RSG Tromp Meesters, aankoop theatergebou w de Meenthe, nieuwbouw sportaccommodatie SVBS en Uitbreiding kleedaccommodatie vv Oranje Zwa rt. De vermindering van € 2.699.000 is gevolg van brandschade uitkering voor drie gymlokalen RSG Tromp Meesters en boekwaarde van verkochte gebouwen Tukseweg 144-148. Gronden en terreinen economisch nut De investering van € 65.000 heeft betrekking op aankoop percelen grond Hoofstraat 6 en 8 te Oldemarkt. Erfpacht De vermindering van € 139.000 heeft betrekking op o verdracht van bloot eigendom van erfpacht Brigade 6 te Steenwijk. Machines, apparaten en installaties economisch nut De investeringen van € 187.000 hebben betrekking op verschillende investeringen in de informatievoorziening en tractie.

Vervoermiddelen De investeringen van € 121.000 hebben betrekking op investeringen in de bedrijfsauto’s en een trekker. Overige materiële vaste activa grondexploitatie Een deel van de boekwaarde van de grondexploitaties worden onder de materiële vaste activa opgenomen. Dit vanwege voorschriften van het BBV. D eze schrijven voor dat complexen waarover nog geen raadsbesluit is genomen of daar waar geen plan nen op de korte termijn voorliggen, de boekwaarde onder materiële vaste activa moet worden gebracht. Bedragen x € 1.000 Grondexploitatie : Materiële Vaste Activa Boek- waarde 31-12- 2015 Van BIE Inves- teringen Opbreng- sten Dekking verlies- latend complex Boek- waarde 31-12- 2016 Boek- waarde per m2 in euro's Gronden MVA 90 Strategische voorraad 2.635 - - 2.635 n.v.t. Totaal Gronden MVA 2.635 - - - - 2.635 Nog te maken kosten - Nog te verwachten opbrengsten 2.753 Verwacht Resultaat Voordelig 118 50 De totale boekwaarde bedraagt € 2.635.000 en bestaat uit: • Zuidveen € 187.000 • Oosterbroek € 441.000 • Giethoorn Noord 3e en 4e fase € 111.000 • Wouters € 230.000 • Noordermaten € 149.000 • Haagje west € 110.000 • Blankenham € 61.000 • Zandbelt € 68.000 • Molenkampen III € 204.000 • De Schans € 1.074.000 € 2.635.000 Op deze gronden mag op basis van de voorschriften geen rente en kosten meer worden toegerekend.

Economisch nut waarvoor een heffing kan worden geheven In 2014 is het BBV aangepast. Hierin is opgenomen d at met ingang van 2014 alle investeringen met economisch nut waarvoor ter bestrijding van de kost en een heffing kan worden geheven separaat in de balans tot uitdrukking moeten worden gebracht. Dit geldt voor alle investeringen op het gebied van afval, rioleringen en begraven. De vermeerderingen hebben betrekking op investeringen van rioleringen. Grond-, weg- & waterbouwkundige werken ( economisch nut waarvoor een heffing kan worden geheven) De investeringen van grond- weg- en waterkundige bo uwwerken hebben betrekking op diverse investeringen op het gebied van rioleringen.

Financiële vaste activa bedragen x € 1.000 Financiële vaste activa Boek- waarde 31-12- 2015 Vermeer- deringen Vermin- deringen Aflos- singen Afwaar- deringen Boek- waarde 31-12- 2016 Kapitaalverstrekking aan deelnemingen 838 408 - - - 1.246 Leningen aan woningbouwcorporaties 11.323 - - - 789 - 10.534 Leningen aan deelnemingen 4.655 - - - 1.644 - 3.011 Leningen aan openbare lichamen (GR, Prov., gem.) 300 - - - 75 - 225 Overige langlopende leningen 2.366 293 - - 18 - 2.642 Totaal financiële vaste activa 19.483 702 - - 2.526 - 17.658 Kapitaalverstrekkingen aan deelnemingen De kapitaalverstrekking aan deelnemingen per 1 janu ari heeft betrekking op het aandelenkapitaal van de NV Noordwestgroep, de Bank voor Nederlandse Gemeent en, de ROVA en enkele overige kleine deel- nemingen van respectievelijk € 545.000, € 182.000, € 66.000 en € 45.000 (totaal € 838.000). In 2016 is voor € 408.000 aan aandelen verworven tegen aflossing van een langdurende geldlening van de voormalige EDON, nu Enexis waardoor de kapitaalverstrekking ultimo 2016 € 1.246.000 bedraagt. Leningen aan woningbouwcorporaties De omvang van de leningen aan woningcorporaties is in 2016 met bijna € 0,8 miljoen afgenomen tot € 10.534.000. De schuldrestant van Woonconcept ultimo 2016 is ruim € 839.000. De restantschuld van Wetland Wonen bedraagt ultimo 2016 ruim € 9.695.000 .

In 2016 zijn er geen extra aflossingen door de instellingen verricht. 51 Leningen aan openbare lichamen Aan de IGSD is een lening van € 750.000 verstrekt. Deze wordt in 10 termijnen afgelost. Leningen aan deelnemingen In 2016 is er tot een bedrag van € 1.644.000 afgelost. Dit door € 408.000 omzetting in aandelen Enexis, € 264.000 van Vitens en € 972.000 van Enexis tranche C lening. De saldi van de uitstaande leningen per 31 december bestaan uit: • Achtergestelde lening ROVA € 1.011.000 • Lening Vitens € 1.319.000 aflossingen van € 264 .000 per jaar • Enexis tranche D € 680.000 wordt afgelost in 2019 Overige langlopende leningen De overige leningen zijn de leningen aan ambtenaren , de roeivereniging en de startersleningen, die via het Stimuleringsfonds Volkshuisvesting Nederland (SVn) worden verstrekt. Tot en met 2016 hebben wij het totaalbedrag van € 2 .538.000 aan verstrekte Startersleningen overeenkomstig voorschriften geactiveerd. Dit bedrag bestaat uit € 2.405.000 overdrachten aan de SVn e n € 133.000 rentebij-schrijvingen door renteontvangsten tot en met 2016. In het jaar 2016 bedroeg de rentebijschrijving € 43 .000. Daarnaast is een bedrag van € 250.000 aan de SVn overgemaakt om de continuering van startersleningen mogelijk te maken. Bij de stichting is per ultimo 2016 nog een bedrag van € 550.000 beschikbaar om startersleningen te verstrekken.

Dit bedrag is hoger dan verwacht omdat in het tweede halfjaar voor ongeveer € 230.000 is afgelost. 3.2 Toelichting op de vlottende activa VLOTTENDE ACTIVA Voorraden bedragen x € 1.000 Voorraden 31-dec-2015 31-dec-2016 Onderhanden werk Bouwgronden in exploitatie 24.444 20.742 Totaal voorraden 24.444 20.742 Bouwgronden in exploitatie: De ontwikkeling van de boekwaarde van de in exploitatie genomen gronden is als volgt: b edragen x € 1.000 Bouwgronden in exploitatie ( BIE) Boek- waarde 31-12- 2015 Inves- teringen / van NIEG Opbreng- sten Resultaat afgesloten complexen Winst- uitname Dekking verlies- latend complex Boek- waarde 31-12- 2016 Woningbouw 05 Woldmeenthe - 1 - - - - 1 15 Heetveld 274 11 131 - - - 154 19 Noordwal 818 142 797 - - - 163 27 Ossenzijl Hoofdstr/Hilligerspoort - - - - - 36 Terrein Kornputkazerne 15.381 99 938 - - - 14.542 44 Oosterbroek Oldemarkt 813 62 190 - - - 685 46 Willemsoord uitbreiding 188 1 - - - - 189 52 Bouwgronden in exploitatie ( BIE) Boek- waarde 31-12- 2015 Inves- teringen / van NIEG Opbreng- sten Resultaat afgesloten complexen Winst- uitname Dekking verlies- latend complex Boek- waarde 31-12- 2016 52 Giethoorn-Nrd 1e en 2e fase - 49 - - - - 49 58 Blokzijl Noordermaten 78 37 - - - - 115 61 Overhavendijk Kuinre 205 3 - - - - 208 66 Molenkampen 1.012 541 220 - - - 1.333 68 Scheerwolde 590 7 - - - - 597 Afronding 3 1 - - - - 4 Totaal Woningbouw

19.362 954 2.276 - - - 18.040 Industrieterreinen 11 Oostermeentherand - 2 - - - - 2 25 Blokzijl - 5 - - - - 5 29 Ossenzijl v.d. Veenweg - - - - - - - 38 Bedrijventerrein Hooidijk-Zuid - 13 122 - 109 - - 41 Bedrijventerrein Kanaalweg Blokzijl 166 7 92 - - - 81 42 Mr.Z.ter Steghestraat 367 12 17 - - 59 303 57 Novac 213 27 126 - - 56 58 63 Oldemarkt Boterberg Zuid 1.123 13 24 - - - 1.112 67 Weg van Rollecate Vollenhove 1.131 9 - - - 1.140 Afronding 1 1 1 - - - 1 Totaal Industrieterreinen 3.001 89 382 - 109 115 2.702 Overig 35 Eesveense Hooilanden 2.081 63 - - - 2.144 - 47 Belt-Schutsloot - - - - - - - 60 Strategische voorraad - - - - - - - Afronding Totaal Overig 2.081 63 - - - 2.144 - Totaal 24.444 1.106 2.658 - 109 2.259 20.742 Nog te maken kosten - 12.802 Nog te verwachten opbrengsten 41.493 Verwacht resultaat Voordelig 7.949 De nog te maken kosten en opbrengsten van alle comp lexen zijn gebaseerd op de nog uit te voeren werkzaamheden en te verkopen gronden. De grondslag voor de lasten is de bij de programmabegroting 2017 - 2020 gehanteerde kostenniveau en faseringen. Dit geldt ook voor de opbrengsten, evenwel met uitzondering van het complex Noordwal. Door de vers nelde uitgifte in 2016 is de looptijd van dit complex verkort tot en met 2026.

Opgemerkt dient te worden dat met de mogelijke invo ering van de vennootschapsbelasting met ingang van 2016 de positieve resultaten negatief worden be ïnvloed door de invoering van deze heffing. Het nadeel kan tot 25% van de winst oplopen. Hierbij mo et worden vermeld dat de berekening van deze Vpb plicht niet is gebaseerd op de huidige boekwaarde, maar geschiedt op basis van de cashflow discount methode berekende startbalans van alle complexen. Over het jaar 2016 zal voor het eerst aangifte geda an moeten worden voor de vennootschapsbelasting. Gezien de verliezen die afgelopen jaar genomen zijn , welke ook fiscaal worden door vertaald, zal er ov er 2016 geen vennootschapsbelasting afgedragen te hoev en worden. Door het ontbreken van een definitieve afspraak met de belastingdienst bestaat ten aanzien van deze verwerking nog een onzekerheid. 53 De voorschriften geven aan dat voldoende financiële buffer nodig is om eventuele toekomstige verliezen te kunnen opvangen. Deze omvang van de risico’s op basis van de Risman methode bedraagt ultimo 2016 € 3.094.000 (ultimo 2015, € 3.183.000). De omvang v an de Algemene reserve grondexploitatie omvat de minimale omvang van € 3,5 miljoen.

Uitzettingen met een rentetypische looptijd < 1 jaar De in de balans opgenomen uitzettingen met rentetypische looptijd van < 1 jaar bedragen: bedragen x € 1.000 Uitzettingen met een rentetypische looptijd < 1 jaar 31-dec-2015 31-dec-2016 Vorderingen op openbare lichamen Vorderingen op openbare lichamen 7.206 6.651 Totaal Vorderingen op openbare lichamen 7.206 6.651 Overige vorderingen Debiteuren algemeen 3.733 2.675 Debiteuren belastingen 2.050 1.451 Overige vorderingen 1.335 923 Totaal Overige vorderingen 7.118 5.049 Voorziening oninbaarheid Voorziening dubieuze debiteuren algemeen - 1.142 - 1.366 Totaal Voorziening oninbaarheid - 1.142 - 1.366 Totaal uitzettingen < 1 jaar 13.182 10.334 De vorderingen op openbare lichamen hebben betrekking op nog te ontvangen bedragen van provincies, gemeenten, gemeenschappelijke regelingen en een nog te ontvangen bedrag van btw compensatiefonds (€ 5,975 miljoen) per 1 juli 2017 over het jaar 2016. De omvang van de openstaande posten van debiteuren belastingen ultimo 2016 is ten opzichte van ultimo 2015 met € 600.000 afgenomen. De voorziening dubieuze debiteuren is toegenomen me t € 224.000, met name veroorzaakt door een hoger financieel risico van een projectontwikkelaar. Overige vorderingen bedragen x € 1.000 Overige vorderingen 31-dec-2015 31-dec-2016 St.

Waterrecreatie: Huur 2015 / 2016 45 45 Noordwestgroep: Afrekening 2015 200 - Nedvang: Vergoeding afvalstromen 216 439 IGSD: Afrekening 2015 874 - ROVA: Afrekening 2016 332 ROVA: Verbrandingsbelasting 39 Diverse instellingen: Vergoeding kabels en leidingen 64 Plaatselijk belang: spelen speelvoorzieningen 6 Afronding - - 2 Totaal overige vorderingen 1.335 923 Liquide middelen bedragen x € 1.000 Liquide middelen 31-dec-2015 31-dec-2016 Kas- en banksaldi 61 60 Totaal liquide middelen 61 60 54 Dit betreft het creditsaldo van twee bankrekeningen. Overlopende activa bedragen x € 1.000 Overlopende activa 31-dec-2015 31-dec-2016 Nog te ontvangen voorschotten van het Rijk met een spec. bestedingsdoel Transitoria-NTO voorschotbedragen van het Rijk - 314 Totaal Nog te ontvangen voorschotten van het Rijk met een spec. bestedingsdoel - 314 Nog te ontvangen voorschotten van ov. Ned. overheid met een spec. bestedingsdoel Transitoria-NTO bedragen van overige overheid - 804 Totaal Nog te ontvangen voorschotten van ov. Ned. overheid met een spec. bestedingsdoel - 804 Overige nog te ontvangen en vooruitbetaalde bedragen Nog te ontvangen rente 101 73 Ten onrechte ontvangen bedragen belastingen - 3 - 3 Vooruitbetaalde bedragen 128 129 Nog op te leggen aanslagen belastingen (for./toer./afrek.

afval.) 1.961 1.922 Totaal Overige nog te ontvangen en vooruitbetaalde bedragen 2.187 2.122 Totaal overlopende activa 2.187 3.240 Door wijziging in de voorschriften moeten nog te on tvangen bedragen van de EU, het rijk en overige Nederlandse overheden separaat in de balans worden toegelicht. bedragen x € 1.000 Nog te ontvangen voorschotten van het Rijk met een spec. bestedingsdoel 31-dec- 2015 Toevoe - gingen Ontvange n bedragen 31-dec- 2016 Mininsterie BZK; Rijksbijdrage onderzoek Explosieven - 132 - 132 Ministerie SZW: Rijksbijdrage Bbz - 182 - 182 Totaal nog te ontvangen voorschotten van het Rijk - 314 - 314 • Rijksvergoeding onderzoek explosieven € 132.000 conform raadsvoorstel van januari 2017. • Rijksvergoeding BBZ afrekening 2016 van 182.000. De nog te ontvangen bedragen van overige overheden bestaand uit: bedragen x € 1.000 Nog te ontvangen voorsch. van ov. Ned. overheid met een spec. bestedingsdoel 31-dec- 2015 Toevoe - gingen Ontvange n bedragen 31-dec- 2016 Provincie Overijssel: Actie verkeersveiligheid - 15 - 15 Provincie Overijssel: Vrije tijdseconomie - 141 - 141 BVO Ijsselland : Afrekening 2016 - 222 - 222 IGSD: Afrekening 2016 - 372 - 372 Gemeente Zwartewaterland / Kampen : Detachering - 54 - 54 Totaal nog te ontvangen voorschotten van ov. Ned.

overheid - 804 - 804 • Provinciale bijdrage van € 15.000 voor actie verkeersveiligheid • Provinciale bijdrage vrije tijdseconomie van € 141.000 • Afrekening van de BVO IJsselland 2016 ten bedrage van € 222.000 • Afrekening 2016 van de IGSD van € 372.000 • Gemeente Zwartewaterland en Kampen: detachering € 54.000 55 De nog te ontvangen rente heeft betrekking op de pe r 31 december verschuldigde rente van verstrekte geldleningen over de periode van de vervaldatum tot ultimo van het jaar, de zogenaamde transitorische rente. De nog op te leggen aanslagen over 2016 van forensenbelasting, toeristenbelasting, riool grootverbruik en de afrekening van de gescheiden inzameling van respectievelijk € 830.000, € 442.000, € 180.000 en € 470.000 worden met ingang van 2015 onder de overlopende activa opgenomen.

3.3 Toelichting op de vaste passiva PASSIVA VASTE PASSIVA Eigen Vermogen & Voorzieningen bedragen x € 1.000 Reserves Saldo 31-12-2015 Stortin- gen Onttrek- kingen Saldo 31-12-2016 Algemene reserve 20.485 8.885 - 4.376 24.995 Algemene reserves grondexploitatie 4.000 2.260 - 2.760 3.500 Bestemmingsreserves onderwijs 5.473 - - 4.655 818 Bestemmingsreserves overig 21.525 4.699 - 4.422 21.803 Saldo rekening * 1) 5.528 4.042 - 5.528 4.042 Totaal reserves 57.011 19.886 - 21.741 55.157 * 1) Onder ‘Saldo rekening’ staat de onttrekking vermeld uit hoofde van de bestemming van het resultaat van het vorige boekjaar. De toevoeging betreft het resultaat van het lopende dienstjaar. De omvang van de reserves is per 31 december 2016 € 55,2 miljoen (31 december 2015 € 57,0 miljoen). Di t is exclusief de door de raad beschikbare investerin gskredieten ter grootte van € 4,7 miljoen 12 die nog niet (volledig) tot uitvoering zijn gekomen. In bijlage 8 wordt per reserve de mutatie naar aard , reden en omvang weergegeven. Bij verschillende bestemmingsreserves ontbreekt een bestedingsplan en voldoen hierdoor in theorie niet aan het criterium van bestemmingsreserve. Voorbeelden hiervan zijn de reserve leefbaarheid, kernenbeleid en volkshuisvesting.