Integraal Huisvestingsplan Onderwijs - RAADSVOORSTEL.pdf

Politieke Markt - 7 februari 2023 - 1/8 Politieke Markt Vergadering van 7 februari 2023 Beleid en Uitvoering - Samenleving en Ontwikkeling Integraal Huisvestingsplan Onderwijs Auteur Ria Twerda Overlegd met Djimmie Ruisch, Sjoerd Hamstra, schoolbesturen Portefeuillehouder T. Jongman Samenvatting Samen met de schoolbesturen is er een nieuw Integraal Huisvesting Plan (IHP) opgesteld. Dit IHP is het uitgangspunt voor de planning van investeringen in de onderwijshuisvesting voor de komende 16 jaar. In het IHP is per kern en per school een perspectief geschetst. Alhoewel voor de huisvesting van het VO (voortgezet onderwijs) een separaat traject loopt, zijn de uitgangspunten hiervan wel in dit IHP opgenomen. In het IHP zijn ook diverse vraagstukken meegenomen die om visie vragen, zoals de ontwikkeling van integrale kindcentra, de druk op kleine scholen en duurzaamheid. De raad wordt gevraagd dit IHP vast te stellen en in de toekomst ook ruimte voor kinderopvang mee te nemen in nieuwbouw. De financiële consequenties hiervan worden meegenomen in de perspectiefnota 2024- 2027. Tijdens de behandeling van de perspectiefnota zal de integrale afweging gemaakt worden over de financiën welke bepalend zijn voor de planning en uitvoering van het IHP.

Met het nieuwe IHP wordt ook in de toekomst het onderwijs aan de kinderen in Steenwijkerland gefaciliteerd door schoolgebouwen die functioneel, veilig, gezond, comfortabel en duurzaam zijn. Het IHP heeft geen formele juridische rechtskracht, maar houdt een inspanningsverplichting in. Per project zal aan de raad gevraagd worden een besluit te nemen, voordat financiële middelen beschikbaar worden gesteld. Daarnaast wordt de raad op de hoogte gehouden van de voortgang. Beschrijving Inleiding Sinds 2018 werken wij met een Integraal Huisvestingsplan (IHP) voor het onderwijs in Steenwijkerland, waarin over een langere periode maatregelen voor huisvesting van scholen worden geïnventariseerd en geprioriteerd. Nu ruim 4 jaar later, is het IHP aan een herziening toe omdat inzichten of omstandigheden gewijzigd zijn. Het scholenbestand in Steenwijkerland kent 19 basisscholen die in een gebouw gehuisvest zijn van meer dan 40 (en geregeld zelfs 60) jaar oud. Aan de andere kant is er al een inhaalslag gemaakt. Inclusief de scholen die in de voorbereidingsfase van nieuwbouw zitten (o.a. Wanneperveen, Frisoschool) zijn er 9 basisscholen die in een gebouw van 0-10 jaar oud zitten. De ambitie is om ook de komende jaren te blijven werken aan de onderwijshuisvesting, zodat ook in de toekomst het onderwijs aan de kinderen in Steenwijkerland goed gefaciliteerd wordt.

Goed onderwijs vraagt om passende huisvesting. Het nieuwe IHP gaat niet alleen over stenen. Er is nadrukkelijk gekeken naar de toekomst en de visie hierop. Per kern is voor iedere basisschool in onze gemeente (dat zijn er 31) gekeken naar o.a. het leerlingenaantal en -prognose, de normbehoefte en het toekomstperspectief. Voor het Voortgezet Onderwijs (VO) heeft de raad in 2021 besloten een unilocatie te realiseren. De verdere ontwikkeling Politieke Markt - 7 februari 2023 - 2/8 en financiën van de unilocatie worden via een separaat traject doorlopen en aan de raad voorgelegd. De basis uitgangspunten van het besluit rondom de unilocatie zijn voor de volledigheid in het IHP benoemd. Het nieuwe IHP is daarmee vooral gericht op het primair onderwijs, inclusief het bewegingsonderwijs. Hieronder volgen de belangrijkste aandachtspunten uit het voorliggende IHP: •Er zijn gewijzigde inzichten/omstandigheden. Sinds de besluitvorming over het vorige IHP (2018) is een aantal scholen gesloten en er zijn nieuwe inzichten ontstaan. Eén daarvan is de ontwikkeling rondom de unilocatie van het VO. Een andere is de heroverweging van de locatiekeus voor de Johan Frisoschool in de Gagels (Steenwijk). Ook leerlingenprognoses zijn veranderd. Werd er eerder nog uitgegaan van een daling in leerlingenaantallen, nu lijkt het aantal zich te stabiliseren en zelfs licht toe te nemen.

In het perspectief per school is dit verwerkt. •Het financiële plaatje is veranderd. De bouwkosten zijn de laatste jaren gestegen. Daarnaast ging het IHP uit van een eigen bijdrage van 20% van de schoolbesturen in het primair onderwijs (PO). Dit was vooruitlopend op een wetswijziging. Inmiddels is duidelijk dat deze voorgenomen wetswijziging niet wordt doorgevoerd. Om die reden blijkt de 20% bijdrage juridisch niet stand te houden. Schoolbesturen PO mogen alleen bijdragen voor zover ze dit in hun exploitatie terugverdienen. In de praktijk komt dit neer op een toegestane eigen bijdrage van circa 5- 10%, afhankelijk van de uitgevoerde werkzaamheden. In de financiën is dit verwerkt. •De druk op kleine scholen Kleine scholen staan onder druk. De kleine-scholen-toeslag (voor scholen met minder dan 145 leerlingen) staat al jaren ter discussie. De uitkomst is nog onzeker. Daarnaast vragen sommige faciliteiten en ondersteuning (denk aan ICT, begeleiding) bepaalde volumes om goede kwaliteit te kunnen blijven bieden. Ook voor de sociale ontwikkeling van kinderen is het wenselijk met meerdere leeftijds- en geslachtsgenoten in een groep te zitten. Aan de andere kant willen wij ook thuisnabij onderwijs kunnen blijven bieden en ligt daar ook een wettelijk recht.

Openbaar onderwijs moet beschikbaar zijn binnen een 'redelijke' afstand, zodat kinderen niet genoodzaakt zijn om onderwijs te volgen dat uitgaat van een specifieke godsdienst of levensbeschouwing. Wat redelijk is, hangt ook af van lokale omstandigheden. Voor het primair onderwijs (PO) geldt een wettelijke maximumafstand van 10 kilometer. Wanneer er onvoldoende vraag naar openbaar onderwijs zou zijn om een school te kunnen exploiteren, dan kunnen kinderen ook op een andere manier in de gelegenheid gesteld worden om openbaar onderwijs te volgen. Zo kan er in Steenwijkerland aanspraak gemaakt worden op leerlingenvervoer wanneer de afstand naar de school meer dan 6 km bedraagt. Een nieuwe school bouwen we voor minimaal 40 jaar (afschrijvingstermijn). Nieuwbouw of grootschalige renovatie (afschrijving 25 jaar) is daarmee telkens een vraagstuk, waarin de raad het lange termijnperspectief goed moet kunnen afwegen. Dit maakt dat investeren in een kleine school in dit IHP geen automatisme is. In dit IHP zijn de middelen voor de huisvesting van de leerlingen op de zeer kleine scholen (minder dan 80 leerlingen) gebundeld. Dit betreft 8 van de 31 basisscholen. Voordat er investeringen gedaan worden, wordt er eerst een strategisch perspectief gemaakt. Hieruit moet duidelijk worden of het nodig en verstandig is om te investeren in de huisvesting van een zeer kleine school.

•Wisselende leerlingenaantallen vragen om flexibiliteit Ouders hebben vrijheid als het gaat om schoolkeuze. Leerlingenprognoses zijn per kern/wijk te maken, maar veel lastiger is in te schatten welke toekomstige schoolkeus ouders maken. De identiteit van een school is voor veel ouders niet meer leidend bij de schoolkeus. Wij zien dat er in de loop der jaren behoorlijke leerlingenverschuivingen tussen scholen zijn ontstaan. Dit leidt gelijktijdig tot zowel leegstand als bouwbehoefte binnen een kern, wijk of schoolbestuur. Bij de uitwerking van het bouwontwerp geven we opdracht rekening te houden Politieke Markt - 7 februari 2023 - 3/8 met eventuele toekomstige uitbreiding/krimp en uitwisselbaarheid, wanneer er bijvoorbeeld twee scholen onder één dak gebouwd worden. Op deze manier zijn we toekomstig flexibeler om met leerlingenverschuivingen om te gaan. •Vraagstukken rondom duurzaamheid-energiekosten De ambitie om alle scholen voor 2050 energieneutraal te maken, staat al langer. Met de huidige energiekosten komt de exploitatie van meerdere schoolgebouwen onder druk te staan. Voor scholen ligt de norm in het IHP op BENG (Bijna Energie Neutraal Gebouw). Dit betekent een energieprestatiecoëfficiënt (EPC) van maximaal 0,7. De stap van BENG naar ENG (Energie Neutraal Gebouw), een EPC van 0, kan door schoolbesturen zelf bekostigd worden.

Een EPC van 0 betekent dat het energieverbruik en de energie opwek van een gebouw volledig in balans is. Het is belangrijk dat met name bij renovatieprojecten gekeken wordt of geplande investeringen het gewenste effect op de duurzaamheid/energiekosten hebben. •De ontwikkelingen in de kinderopvang De kinderopvang is een commerciële sector, maar wordt voor een groot deel uit publieke middelen gefinancierd. Vanuit het Rijk wordt eraan gewerkt om de kinderopvang helemaal gratis te maken voor ouders. De verwachting is dat de vraag naar kinderopvang hierdoor stijgt. Voor de ontwikkeling van kinderen willen wij graag een doorgaande lijn 0-12 jaar, waarin kinderopvang en onderwijs nauw samenwerken. Alhoewel je voor samenwerken niet per se op dezelfde locatie gehuisvest hoeft te zijn, blijkt dit in de praktijk wel van meerwaarde te zijn. Op tal van locaties is al kinderopvang in (leegstaande lokalen van) scholen gerealiseerd. Op het moment dat er nu een nieuwe school gebouwd gaat worden, stellen wij voor hier standaard ruimte voor kinderopvang in meenemen. Voorwaarde is wel dat het kinderopvang deel rendabel te exploiteren is. •Bewegingsonderwijs De norm voor bewegingsonderwijs is in 2020 vastgesteld op 2 klokuren per week voor het PO. Vrijwel alle scholen in onze gemeente voldeden al aan deze norm. De norm leidt dan ook niet tot extra capaciteitsbehoefte voor het bewegingsonderwijs.

Daar waar nieuwe scholen gebouwd gaan worden, wordt ten aanzien van een eventueel nieuw gymlokaal wel gekeken naar mogelijke koppelkansen. •Interne kosten Met de uitvoering van het integraal huisvestingplan zijn interne kosten gemoeid. Een deel van deze kosten (projectleider) is per project in de begroting opgenomen. Ten aanzien van beleid en ondersteuning is er extra capaciteit noodzakelijk. •Herontwikkeling Bij de keuze voor de nieuwbouw van een school, komt het veelal voor dat een oud schoolgebouw aan de gemeente terug geleverd wordt. Dit is wettelijk zo geregeld. Afhankelijk van keuzes die gemaakt worden, worden deze locaties vaak ingezet voor herontwikkelingen. Hier ligt een financiële opgave om kostenneutraal eventuele nog lopende kapitaallasten op een dergelijk gebouw op te lossen. Al deze ontwikkelingen zijn meegenomen in het nieuwe IHP, dat door het volledige OOGO (overleg schoolbesturen - gemeente over onderwijshuisvesting) wordt gedragen. Om te komen tot een nieuw IHP is een zorgvuldig proces doorlopen, dat zo'n anderhalf jaar heeft geduurd. In het OOGO van 28 oktober 2022 hebben alle schoolbesturen PO en het VO unaniem met het nieuwe IHP ingestemd. De vraag is om dit IHP vast te stellen als uitgangspunt voor de planning en investeringen in de huisvesting van het onderwijs voor de komende 16 jaar.

Het is een inspanningsverplichting en vormt de basis voor de onderwijshuisvestingslasten in de meerjarenbegroting 2024-2027. Op verschillende momenten wordt de raad op de hoogte gehouden over de inhoudelijke voortgang. Daarnaast wordt per project aan de raad besluitvorming gevraagd voordat een krediet daadwerkelijk voor uitvoering vrij gegeven wordt. Politieke Markt - 7 februari 2023 - 4/8 Gewenst resultaat Een goed uitgangspunt te hebben voor de planning van investeringen in de huisvesting van het onderwijs voor de komende 16 jaar. Hiermee wordt ook in de toekomst het onderwijs in Steenwijkerland gefaciliteerd met schoolgebouwen die functioneel, veilig, gezond, comfortabel en duurzaam zijn. Argumenten 1.1 Inspanningsverplichting Het IHP heeft geen formele juridische rechtskracht, maar is ook niet vrijblijvend. Zowel schoolbesturen als gemeente hebben een inspanningsverplichting om het plan te realiseren. Het IHP is leidend voor de uitvoering van de projecten. 1.2 Verantwoordelijkheid gemeente Wij willen dat alle kinderen in een veilige kansrijke omgeving kunnen opgroeien. Hiervoor zijn schoolgebouwen nodig die functioneel, veilig, gezond, comfortabel en duurzaam zijn. De gemeente is wettelijk verplicht om de onderwijshuisvesting te faciliteren. 1.3 Toekomstvisie Het IHP gaat over meer dan alleen stenen. Investeren in nieuwbouw is voor minimaal 40 jaar.

Bij renovatie gaat het om een levensduurverlenging van minimaal 25 jaar. Dit vraagt om visie. Vraagstukken als kleine scholen, kindcentra, verduurzamen, flexibiliteit en gezonde exploitatie hebben meer dan te voren een plek gekregen in het IHP. 2.1 Integrale kindcentra Door kinderopvang mee te nemen in de bouwplannen, faciliteren wij de gewenste nauwe samenwerking tussen onderwijs en kinderopvang. 2.2 Kostenneutraal Het bouwen van het kinderopvangdeel vraagt een extra investering van de gemeente. Tegenover de jaarlijkse investeringslast staan dekkende huurinkomsten vanuit de kinderopvang. 3.1 Integrale afweging De kosten voor het realiseren van het IHP zijn fors. De perspectiefnota 2024-2027 is de plaats om deze kosten mee te nemen en te verwerken. Kanttekeningen en risico’s 1.1 Onzekere tijd Wij zitten in een onzekere tijd met veel schaarste. Dit merken wij bijvoorbeeld aan de bouwkosten, personeelstekorten, gebrek aan bouwstoffen, etc. Dit maakt een vooruitblik en financiële doorrekening complex. In dit IHP is hier rekening mee gehouden, door voor de komende begrotingsperiode met een opslag van 20% op de VNG-normbedragen voor de bouwkosten te werken. Daarnaast worden projecten voor de start opnieuw doorgerekend en voor uitvoering aan de raad ter besluitvorming voorgelegd.

Door met jaarplannen te werken kunnen er tussentijds aanpassingen gedaan worden in planning en prioritering. 2.1. Leegstandsrisico kinderopvang Het bouwen voor kinderopvang vraagt een extra investering van de gemeente. Hier tegenover staan dekkende huuropbrengsten. Vooraf worden daarover heldere en meerjarige afspraken met het schoolbestuur gemaakt. Met goede huurafspraken en in de toekomst gratis kinderopvang, schatten wij in dat het risico op leegstand zeer gering is. 3.1. Ambtelijke inzet onderwijshuisvesting De inzet van de extra capaciteit voor het IHP maakt onderdeel uit van de kostenraming en daarmee van het bedrag dat bij de Perspectiefnota wordt gevraagd. De inzet van een (bestaande) projectleider is ook in deze raming inzichtelijk gemaakt, om het totaal aan interne inzet op onderwijshuisvesting/IHP overzichtelijk in beeld te hebben. Duurzaamheid en social return De uitgangspunten in het IHP dragen bij aan duurzaamheid en vormen daarin een belangrijk item. Bijna Energie Neutraal Bouwen (BENG) als verantwoordelijkheid van de gemeente is het uitgangspunt in het IHP. Met de toegestane bijdrage vanuit school (te verantwoorden door besparingen op de exploitatie) is het de ambitie om ENG te realiseren. Politieke Markt - 7 februari 2023 - 5/8 Financiële toelichting Het IHP is financieel doorgerekend.

Deze doorrekening betreft de bouwkosten voor het realiseren van de school en alle bijkomende kosten voor bijvoorbeeld aankoop grond en infrastructuur. Ook de structurele salarislasten voor onderwijshuisvesting zijn in de begroting opgenomen. De uitgangspunten die hierbij gehanteerd en omschreven zijn in het IHP zijn onder andere: •een afschrijvingstermijn voor nieuwbouw van 40 jaar; •een afschrijvingstermijn voor levensduur verlengende renovatie van 25 jaar; •voor duurzaamheid de normen BENG en frisse scholen klasse B. Globaal zien we dat de totale investeringskosten bijna verdubbelen. In de cirkeldiagram hierna is dit visueel inzichtelijk gemaakt. De kleur blauw geeft aan wat reeds in de begroting is opgenomen. De andere kleuren geven de benodigde extra investering aan. Dit verschil is onderverdeeld in: •Rood: 20% meer investeringslast voor gemeente door loslaten 20% eigen bijdrage schoolbesturen. Wettelijk is een dergelijke eigen bijdrage voor PO-schoolbesturen niet toegestaan. Met de toegestane eigen bijdrage (maximaal gelijk aan eventuele besparingen op de exploitatie) is het de ambitie om ENG te realiseren. •Geel/oranje: nieuwe VNG-normbedragen èn een tijdelijke (periode 2024-2027) toeslag van 20% op deze VNG-normbedragen vanwege het huidige bouwkostenniveau; •Groen: het effect van de geactualiseerde leerlingenprognoses (meer of minder m2 bouwen) en planning;

Politieke Markt - 7 februari 2023 - 6/8 •Grijs: de investering voor de vierkante meters voor kinderopvang. NB: de kapitaallasten van deze investering worden gedekt door huurinkomsten; •Bruin: 20% verhoging van de infrastructurele kosten, ten opzichte van het IHP 2018; In de tabel hierna zijn per school per jaar de benodigde investeringsbedragen in de periode 2023- 2027 weergegeven. Voor de begroting zijn de kapitaallasten (investering wordt over meerdere jaren afgeschreven) welke betrekking hebben op de investeringsbedragen van belang. Deze worden in volgende tabel weergegeven. Zoals u in de tabel kunt zien, zijn er voor 2023 voldoende middelen beschikbaar. Vanaf 2024 ontstaat er een jaarlijks tekort ten opzichte van wat nu in de begroting is opgenomen. Dit varieert van ca. € 170.000 in 2024 naar ca. € 890.000 in 2027.

Politieke Markt - 7 februari 2023 - 7/8 Naast de kapitaallasten zijn er ook eenmalige kosten welke in het jaar van uitvoering direct uit de reserve afgeschreven dienen te worden. De eenmalige lasten zijn hierna per school per jaar weergegeven. Gemiddeld genomen over de komende jaren is er ca. € 50.000 per jaar extra noodzakelijk om de plannen uit te kunnen voeren. De tekstuele toelichting en tabellen geven alvast een indruk van de financiële consequenties. Bij de perspectiefnota 2024-2027 worden de financiële consequenties van het nieuwe IHP voor de integrale afweging aan u voorgelegd. Dit is bepalend voor de planning en uitvoering van het IHP. Communicatie en participatie persbericht Uitvoering en planning De middelen voor het IHP worden meegenomen in de begroting 2024-2027. Op dit moment is er ook al een aantal projecten in een voorbereidende fase. De school in Wanneperveen voorop. In de begroting voor 2023 zitten al middelen voor het IHP. Deze zijn toereikend om de voortgang van de lopende trajecten te borgen. Met instemming van de raad kan ook de komende jaren binnen het IHP nog wat geherprioriteerd worden. Circa iedere 4 jaar is het wenselijk om het hele IHP tegen het licht te houden en te herijken. Rondom het stikstofdossier volgen wij de actualiteit en de landelijke wet- en regelgeving. Per project afzonderlijk zijn er aandachtspunten om rekening mee te houden.

Op dit moment lijkt dit echter nog geen directe impact te hebben op de uitvoering van het IHP. Is het besluit openbaar? Ja Besluit Het college legt het volgende voor aan de gemeenteraad: 1. Het Integraal Huisvestingsplan (IHP) Onderwijs Steenwijkerland, d.d. 4 november 2022 vast te stellen als uitgangspunt voor de planning van investeringen in de huisvesting van het onderwijs voor de komende 16 jaar. 2. te bepalen dat voortaan bij de bouw van een nieuwe school ruimte voor kinderopvang meegenomen wordt, tenzij er geen zicht is op rendabele exploitatie.

Politieke Markt - 7 februari 2023 - 8/8 3. De financiële consequenties en de opgaven voor de komende 4 jaar van het IHP mee te nemen in de afwegingen bij de perspectiefnota 2024-2027.