Friesland - handreiking-elektriciteitsstations-fryslan_definitief-gecomprimeerd

10 maart 2023 Handreiking elektriciteits- stations Fryslân 23 oktober 2023 Lees verder 0.1 Alliander aan het werk bij transformatorstation Middenmeer. Werkwijze en richtlijnen voor ruimtelijke inpassing Hoe te gebruiken? In deze handreiking zitten verschillende interactieve elementen om het gebruik ervan logischer, eenvoudiger en sneller te maken. De bovenbalk, die op elke pagina terugkomt, bevat de hoofdstukken van deze handreiking. Het is mogelijk om op deze verschillende hoofdstukken uit de balk te klikken zodat u snel en gemakkelijk door de handreiking kunt scrollen. Door middel van de pijltjes rechtsonder op de pagina kunt u ook gemakkelijk naar de vorige en volgende pagina gaan. In de tekst zijn ook interactieve elementen aanwezig, waardoor u makkelijk naar een verwezen onderdeel of gerelateerde site wordt geleid. Dit is herkenbaar door bruine tekst, waarbij u naar een ander onderdeel uit de handreiking wordt geleid, of blauwe tekst waarbij een externe website zal worden geopend met extra infor- matie over het betreffende onderdeel. Handreiking elektriciteitsstations Fryslân 2 1: HOE ZIT DAT? Vorige en volgende pagina Aanklikbare tekst LINK Link naar externe website

3 ? Hoe zit dat? C BMiddenspanningsstation Verdeelstation Inhoudsopgave P. Inleiding 4 Leeswijzer 6 Hoe zit dat? 7 1.1 Hoe werkt het elektriciteitsnet? 9 1.2 Wat is er nodig? 10 Middenspannin gsstation (kleine stations) 13 2.1 Middenspanningsstation 14 2.2 Stappenplan 16 2.3 Locatieladder voor middenspanningsstations 22 V erdeelstations (grote stations) 29 3.1 Verdeelstations 30 3.2 Stappenplan 33 3.3 Locatieladder voor verdeelstations 40 3.4 Principes voor positionering in het landschap 56 3.5 T erreininrichting en vormgeving 58 Bijlage 64 A. Buurtanalysetool 65 B. Beplantingslijst Boerenerven 69 Br onnenlijst 70 Co lofon 73 0.2 Liander aan het werk.

4 ? Hoe zit dat? C BMiddenspanningsstation Verdeelstation Nederland groeit door en de energietransitie versnelt verder. De toename van de vraag naar elektriciteit en de snelle opkomst van duurzame energie zorgen ervoor dat het druk is op het elektriciteitsnet. Woningen worden losgekoppeld van het gas en uitgerust met warmtepompen. Elektrisch rijden neemt een hoge vlucht en nieuwe industriële processen slurpen stroom. Zonnepanelen en windparken zorgen weliswaar voor de (duurzame) opwekking van voldoende elektriciteit, maar om die energie bij de gebruikers te krijgen is een forse uitbreiding van het netwerk noodzakelijk. Grote delen van Fryslân kampen met een tekort aan middenspanningsstations en verdeelstations. Daardoor dreigen nieuwe woningen, supermarkten, bedrijven en industriegebieden zonder stroomvoorziening te komen – omdat ze gewoonweg niet op het elektriciteitsnet kunnen worden aangesloten. Daarnaast bestaat het risico dat bedrijven, bewoners, sportclubs en boeren die willen verduurzamen hun teveel aan opgewekte energie niet kunnen terugleveren aan het net. Liander is de regionale netbeheerder en TenneT de landelijk netbeheerder. Samen zijn ze verantwoordelijk voor de elektriciteitsvoorzieining in Fryslân. Zij hebben als taak om het net te onderhouden en te ontwikkelen. Systeemstudies laten zien dat de elektriciteitsvraag in 2050 minimaal zal zijn verdubbeld.

Om buurten, wijken en gebieden toekomstvast te maken, moet Liander vele nieuwe verdeelstations, duizenden middenspanningsstations (transformatorhuisjes) en tienduizenden kilometers kabels aanleggen. Waarom een handreiking? Het vinden van geschikte locaties voor stations is op zich al lastig – vanwege het gebrek aan beschikbare grond en de te doorlopen planologische procedures – en de tijdsdruk maakt het er niet makkelijker op. Omdat de nood hoog is, willen Liander, Provincie Fryslân, de gemeenten in Fryslân en Wetterskip Fryslân samen op een constructieve wijze, met oog voor de omgeving, zo snel mogelijk stappen maken. Dit betekent echter niet dat de ruimtelijke kwaliteit onder druk mag komen te staan. Met de voorliggende handreiking stellen de partijen met elkaar een heldere werkwijze op en gebiedsspecifieke richtlijnen vast, zodat de locatiekeuze en het ontwerp van elektriciteitsstations recht doen aan de ruimtelijke kwaliteit van de dorpen, steden en het Friese landschap. Dat is mogelijk door allereerst; helderheid en transparantie in de te doorlopen procedure. Ten tweede; Liander en betrokken overheden moeten in Inleiding vroegtijdig stadium om tafel zitten om een integrale locatie afweging te maken, waarbij een locatieladder houvast biedt en ten derde; dat er afhankelijk van de locatiekeuze afspraken gemaakt moeten worden over de vormgeving.

De handreiking bekijkt met name de ruimtelijke opgave die uitbreiding van het middenspanningsnet met zich meebrengt. Hierbij ligt de focus op de kleinere middenspanningsstations (MSR) - de zogenaamde transformatorhuisjes - en de grotere verdeelstations, in omvang vergelijkbaar met een grote schuur of kas. Beiden zijn het gebouwen die in de stad of het buitengebied ingepast moeten worden. Door het verschil in maat en schaal hebben de verschillende maten elektriciteitsstations een andere impact op de omgeving. Beiden vragen om een andere aanpak en zijn ook als zodanig uitgewerkt. In de handreiking is onderscheid gemaakt tussen transformatie, aanpassing en inpassing van elekriciteitsstations in het stedelijke gebied en in het landelijk gebied. De uitdaging binnenstedelijk is met name gericht op het realiseren van middenspanningsstations en distributieruimtes, de ‘kleine’ stations. Op basis van de keuze voor de locatie wordt de vormgeving van het middenspanningsstation verder ingevuld. De ‘grote stations’, de verdeelstations, zullen voornamelijk in het landschap terecht komen, omdat er in het stedelijk gebied nauwelijks ruimte is voor plaatsing van grote stations. Hier spreken we niet alleen van inpassing in het landschap, maar ook van aanpassing of zelfs transformatie van het landschap.

Het verdeelstation is een nieuw programma in het landschap wat gezien kan worden als losstaande nutsvoorziening of als gebiedseigen element dat in materiaal en vormgeving aansluit op de bestaande omgeving. Voor de transformatie van het hoogspanningsnetwerk van TenneT naar middenspanning en lager zijn nóg grotere stations en terreinen nodig. Deze transformatorstations zijn met hun omvang van drie tot zes hectare vergelijkbaar met ruim vier tot negen voetbalvelden. Bij deze transformatorstations gaat het niet langer om inpassing of aanpassing, maar om transformatie van het landschap. Hier kan gesproken worden over de vorming van ‘nieuwe landschappen’, gebiedstransformaties waarvan het station onderdeel is. Het aantal benodigde nieuwe transformatorstations van deze omvang is echter veel kleiner. Deze opgave kan later in samenwerking met Liander en TenneT vanuit het oogpunt van ruimtelijke inpassing bekeken worden. (aanklikbaar)

5 ? Hoe zit dat? C BMiddenspanningsstation Verdeelstation Wie zijn er betrokken? De handreiking is opgesteld in samenwerkingsverband van de Friese Energietafel. Aangesloten partijen zijn: Liander, Provincie Fryslân, Wetterskip Fryslân, FUMO en de gemeenten Ooststellingwerf, Heerenveen, Noardeast Fryslân, Tytsjerksteradiel, Achtkarspelen, De Fryske Marren, Leeuwarden, Súdwest-Fryslân, Smallingerland en Waadhoeke. De handreiking is een product van de werkgroep Versnellen binnen de programmalijn energie-infrastructuur van de Friese Energietafel, waarin we beogen om zorgvuldige besluitvorming over het energienetwerk te versnellen, zodat investeringen van de netbeheerders in Fryslân (o.a. kabels en veel stations) snel kunnen worden gerealiseerd. Er zijn nog twee andere sporen binnen de programmalijn energie- infrastructuur van de Friese Energietafel. Het spoor van integraal programmeren gaat over het plannen van toekomstige investeringen op middellange en lange termijn in het net: het energiesysteem en de ontwikkelingen die er invloed op hebben worden op elkaar afgestemd. Het spoor innovatie zoekt oplossingen om het bestaande net op korte termijn efficiënter te gebruiken. Dit kan bijvoorbeeld door afspraken tussen gebruikers op een bedrijventerrein, het realiseren van opslag en het combineren van verschillende vormen van duurzame energieopwekking. 0.3 Liander aan het werk.

6 ? Hoe zit dat? C BMiddenspanningsstation Verdeelstation Leeswijzer De handreiking is opgebouwd uit drie delen. In deel 1 ‘Hoe zit dat?’ staan de vragen ‘Hoe werkt het elektriciteitsnet?’ en ‘Wat is er nodig?’ centraal. Dit deel bevat achtergrondinformatie over het elektriciteitsnet, de verschillende elektriciteitsstations en de ontwikkeling van een nieuw elektriciteitsstation. Daarnaast wordt er ingegaan op de omvang van de opgaven en afspraken die gemaakt zijn bij het opstellen van deze handreiking om op een constructieve wijze, met oog voor de omgeving, zo snel mogelijk het energienetwerk uit te breiden. In deel 2 en deel 3 wordt ingegaan op wat randvoorwaardelijk is voor een goede ruimtelijke inpassing. Deels bestaat dit uit een werkwijze. Daarin wordt besproken hoe we met elkaar kunnen samenwerken om de inpassing van elektriciteitsstations te kunnen versnellen met oog voor participatie en behoud van ruimtelijke kwaliteit. Anderzijds wordt ook gekeken naar wat van belang is bij de ruimtelijke inpassing van verschillende elektriciteitsstations. Welke plekken lenen zich beter voor de realisatie van een elektriciteitsstation en waarom? Op welke manier sluit inrichting en vormgeving zoveel mogelijk aan op de bestaande omgeving? De ruimtelijke karakteristieken van een gebied bepalen mede de belevingswaarde (esthetische waarde), gebruikswaarde en toekomstwaarde.

Hoe meer deze karakteristieken intact zijn en bewaard blijven, hoe beter de leesbaarheid en herkenbaarheid van een gebied of landschap. Om daar aan te kunnen voldoen zijn ruimtelijke uitgangspunten opgesteld die daaraan bijdragen. Ondersteunend aan dit proces is voor zowel de middenspanningsstations als voor de verdeelstations een ladder voor locatiekeuze ontwikkeld. Het volgen van de ladder zorgt voor transparante en helder te onderbouwen keuzes voor netbeheerders, overheden en ontwerpers. De juiste locatie kan er enerzijds voor zorgen dat het elektriciteitsstation geen overlast veroorzaakt of dat het voldoende afstand heeft tot kwetsbare gebieden. Anderzijds kan het elektriciteitsstation op een plek komen waar het niet meteen opvalt, aansluit op de omgeving of een omgeving zelfs kan versterken. De ladder geeft daarnaast per locatie voorbeelden van inpassings- en vormgevingsprincipes die bijdragen aan de ruimtelijke kwaliteit. Het gaat dan om de vormgeving van het terrein en het gebouw. In een dynamische, stedelijke omgeving zijn andere uitgangspunten van belang dan in een open landschap, en deze zijn ook weer anders dan in een besloten landschap. Deel 2 omschrijft de werkwijze en ruimtelijke inpassing voor de middenspanningsstations. In deel 3 worden de werkwijze en ruimtelijke inpassing voor de verdeelstations omschreven. 1.

Hoe zit dat? Verdeelstations Middenspannings- station2. 3.

Hoe zit dat? De schakels in het elektriciteitsnetwerk 7 ? Hoe zit dat? C BMiddenspanningsstation Verdeelstation 1.1 Liander aan het werk.

? Hoe zit dat? C BMiddenspanningsstation Verdeelstation 8 1.2 Schematische weergave van het energienetwerk. OS = Onderstation (in deze handreiking verdeelstation) MSR = Middenspanningsstation MS net = Middenspanningsnet of Middenspanningsring LS - kast = Laagspanningskast LS - net = Laagspanningskabel

? Hoe zit dat? C BMiddenspanningsstation Verdeelstation 9 Het Nederlandse elektriciteitsnet bestaat uit verschillende schakels die elektriciteit transporteren naar bedrijven en huizen. Het transport van elektriciteit begint bij het hoogspanningsnet. Via dit net wordt de stroom zowel boven als onder de grond getransporteerd naar een verdeelstation. De regionale of provinciale hoogspanningsnetten zijn veelal in het beheer van TenneT. In de verdeelstations wordt de hoogspanning omgezet naar middenspanning 20.000 Volt (20kV). Van daaruit wordt de stroom verdeeld over meerdere kabels die onder de grond verder gaan. Ook zonneparken en windmolens kunnen op deze verdeelstations aangesloten worden. Het aantal verdeelstations - ook wel regelstations, schakelstations en onderstations genoemd - moet de komende jaren uitgebreid worden. Zo wordt het systeem robuuster en de kabels niet te lang. Uiteindelijk wordt de stroom in transformatorhuisjes omgezet naar laagspanning - 230 volt - voor huizen, bedrijven en andere voorzieningen. • In het volgende filmpje wordt de werking van het electriciteitsnet nog eens toegelicht; • Via deze link wordt het middenspanningsnet verder toegelicht; • Deze brochure geeft meer inzicht in de functie van het middenspanningsstation en eisen die daaraan gesteld worden.

1.1.1 Middenspanningsstations: kleine stations De transformator in het middenspanningsstation is essentieel voor een veilige en betrouwbare levering van elektriciteit in woningen. Het middenspanningsstation is veel kleiner dan een verdeelstation - ongeveer het grondvlak van een parkeerplaats - maar er zijn er in totaal wel veel meer van nodig. Omdat de kabels vanuit een middenspanningsstation naar woningen of bedrijven niet te lang mogen worden, staan deze kleine stations meestal in het bebouwd gebied. De locatie van een middenspanningsstation wordt niet willekeurig gekozen, maar is afhankelijk van de ontwikkelingen in energievraag en -levering in een buurt of wijk. Denk hierbij aan het laden van elektrische auto’ s, het plaatsen van zonnepanelen, elektrisch koken, maar ook het plaatsen van airco’s. Ook voor de middenspanningsstations heeft Liander de afmetingen gestandaardiseerd. Deze afmetingen zijn de afgelopen jaren toegenomen om meer woningen of bedrijven op een middenspanningsstation aan te kunnen sluiten. De middenspanningsstations van Liander worden modulair ontworpen en gebouwd. Dit verkort de engineeringstijd en de realisatietijd. Daarnaast is beheer eenvoudiger en verlaagt standaardisatie de kosten. 1.1 Hoe werkt het elektriciteitsnet? • Ga naar Middenspanningsstations voor meer informatie over de maat, schaal en inpassing van middenspanningsstations.

1.1.2 Verdeelstations: grote stations De verschillende type verdeelstations beslaan circa tussen de 1.000 en 3.400 m2. Door hun maat en schaal zijn deze grote stations vergelijkbaar met herkenbare elementen in het landschap, zoals kassen of sportvelden. Deze worden voornamelijk aan de randen van dorpen en steden of in het buitengebied geplaatst omdat in het bebouwd gebied vaak nauwelijks ruimte is om ze in te passen. Liander heeft de afmetingen en terreinindelingen bij een station gestandaardiseerd. Vooral bij nieuwbouw wordt vaak met gestandaardiseerde componenten gewerkt. Soms is de maat van een locatie niet ideaal voor de standaardafmetingen waardoor maatwerk moet worden uitgevoerd. De verdeelstations van Liander worden modulair ontworpen en gebouwd. Dit verkort de engineeringstijd en de realisatietijd. Daarnaast is beheer eenvoudiger en verlaagt standaardisatie de kosten. Op de volgende pagina is in een schematische weergave aangegeven hoe een verdeelstation is opgebouwd en welke onderdelen nodig zijn voor een veilige en toegankelijke stationslocatie. • Ga naar V erdeelstations voor meer informatie over de maat, schaal en inpassing van verdeelstations. 1.3 Standaard middenspanningsstation 1.4 Verdeelstation

? Hoe zit dat? C BMiddenspanningsstation Verdeelstation 10 met oog voor de omgeving, zo snel mogelijk het energienetwerk uitbreiden?’. Om dit op een zorgvuldige wijze te laten verlopen is voor zowel het middenspanningsstation als het verdeelstation een stappenplan opgesteld zodat de juiste personen en instanties op het juiste moment in het proces kunnen aanhaken. Om gezamenlijk goed aan de opgave te kunnen werken is een aantal algemene afspraken geformuleerd. 1. Reserveer nu al ruimte voor een goede integratie van middenspan- ningsstations in de toekomst Wie: gemeenten In alle gemeenten verrijzen nieuwe woongebieden, bedrijventerreinen of worden bestaande gebieden geherstructureerd. Parkeernormen, waternormen en andere ruimtelijke eisen worden al vanaf het eerste begin meegenomen in de plannen. Voor de benodigde energie-infrastructuur moet dat vanaf nu ook zo zijn. Reserveer als gemeente bij toekomstige ontwikkelingen en transformaties direct ruimte voor middenspanningsstations en/of verdeelstations. Stel regels op voor bedrijven, ontwikkelaars of andere initiatiefnemers ten aanzien van de energie-infrastructuur. Door het vast te leggen in stedenbouwkundige- of beeldkwaliteitsplannen is het bij de uitvoering mogelijk om te sturen op een goede inpassing en ruimtelijke kwaliteit. Stem daarvoor als gemeente op tijd af met Liander, ook al in de planvormingsfase.

Nieuwe ontwikkellocaties • Bij het bouwen van een nieuwe woonwijk heb je per ca. 240 woningen één middenspanningsstation nodig. Wijs daar in stedenbouwkundige plannen al geschikte locaties voor aan; • Stel eisen aan de beeldkwaliteit door regels op te nemen voor de positie, materialisatie van losse middenspanningsstations of door voor te schrijven dat middenspanningsstations in gebouwen moeten worden opgenomen. Bedrijventerreinen • Houd bij het plannen van nieuwe bedrijventerreinen en uitbreidingslocties rekening met de vraag naar elektriciteit en kijk naar de stand van zaken op het net; • Op bedrijventerreinen neemt het aantal middenspanningsstations snel toe vanwege levering en verbruik van stroom. Zorg dat de openbare ruimte niet onder druk komt te staan. Stel regels voor inpassing op privékavels op of stel ruimte beschikbaar voor collectieve energie-oplossingen. Daar kan zowel opwek, opslag als netwerk De snel toenemende vraag naar elektriciteit en de snelle opkomst van duurzame energieopwekking met wind- en zonneparken zorgen voor drukte op het elektriciteitsnet. Zelfs zo druk dat het elektriciteitsnet in veel gebieden in Friesland vol zit. De maximale capaciteit is bereikt en er is tijdelijk geen ruimte voor nieuwe aansluitingen of verhoging van het huidige vermogen.

• Via deze link kunt u meer lezen over het ontstaan van drukte op het elektriciteitsnet; • Via deze link over het investeringsplan van Liander over de voorgenomen uitbreidings- en vervangingsinvesteringen; • Middels deze kaart geeft Liander indicatie van de beschikbare ruimte op het net 1.2.1 Omvang van de opgave De omvang van de opgave in Friesland is afhankelijk van de ontwikkelingen. Het overzicht met knelpunten en oplossingen voor de gehele provincie wordt daarom elke twee weken bijgesteld. Daarnaast is er per gemeente een buurtanalysetool beschikbaar. Hier kunnen gemeenten inzicht krijgen in de bestaande en toekomstig benodigde energie-infrastructuur. De buurtanalysetool is een door Liander ontwikkelde tool die gemeenten helpt in de planvorming van verduurzaming van de gebouwde omgeving. De tool geeft op buurtniveau inzicht in de karakteristieken van de energie-infrastructuur (locatie, capaciteit, ouderdom en materiaal). Door middel van filteropties kunnen analyses worden gemaakt met betrekking tot de warmteoplossing en timing van die warmteoplossing. Met behulp van de buurtanalysetool kunnen ruimtelijke plannen worden opgesteld voor een toekomstbestendige energie-infrastructuur, inclusief de verwachte aantallen en de beoogde nieuwe locaties middenspanningsstations, de benodigde ruimte en bijbehorende vergunningen.

• De overzichten van knelpunten en oplossingen voor Friesland zijn via de volgende link te vinden; • Via deze link en in de bijlage is meer informatie over de buurtanalysetool te vinden. 1.2.2 Afspraken In samenspraak met alle betrokken partijen bij het opstellen van deze handreiking is per type station een werkwijze voor de planvorming van het elektriciteitsstations geformuleerd. De belangrijkste vraag was: ‘Hoe kunnen we op een constructieve wijze, 1.2 Wat is er nodig?

? Hoe zit dat? C BMiddenspanningsstation Verdeelstation 11 1.7 Voormalig station in gemeente Beek-Ubbergen. 1.6 Voormalig transformatorhuisje in Wirdum - nu in gebruik als recreatief tiny house. gecombineerd worden; • Houd er rekening mee dat bij verduurzaming van industriegebieden de vraag naar elektriciteit exponentieel stijgt. Reserveer daarom ook ruimte voor verdeelstations in en nabij deze gebieden. Bestaande wijken • Middels de buurtanalysetool kan inzicht worden verkregen in de opgave per wijk of buurt; • Reserveer bij aanpassingen van de openbare ruimte plaats voor middenspanningsstations; • Door voor wijken met een grote opgave een plan voor alle middenspanningsstations op te stellen ontstaat uniformiteit en samenhang. • Houd er bij bestaande en nieuwe stations rekening mee dat ze in de toekomst mogelijk vergroot of verdubbeld worden. 3. Stel per gemeente een Buurt Realisatie Plan op Wie: Liander, Gemeenten Het BRP (Buurt Realisatie Plan) maakt onderdeel uit van het proces van de buurtaan- pak. In het BRP noteert Liander met de gemeente alle afspraken die worden gemaakt over het aantal nieuwe middenspanningsstations die in een buurt moeten komen, de locaties, de vormgeving en de inpassing. Ook staat hierin het resultaat van de eventuele participatie die is gevoerd en wordt er een afspraak gemaakt over de grondverwerving.

Het BRP vormt het basisdocument waarop Liander een investeringsbesluit neemt en 1.5 Peperbusmodel in de gemeente Heerenveen. 11

? Hoe zit dat? C BMiddenspanningsstation Verdeelstation 12 het vormt tevens het startdocument voor de realisatiefase waarin alles tot in technisch detail wordt uitgewerkt. De handreiking biedt een algemeen kader voor het opstellen van de Buurt Realisatie Plannen, maar deze worden per gemeente en buurt verder aange- scherpt. Op deze manier kan de locatieladder, en de keuze voor vormgeving van het station, per buurt verder worden aangevuld aan de diverse trafo-tafels. 4. Blijf techniek en vormgeving doorontwikkelen Wie: Liander Liander werkt met een modulair bouwblok. Standaardisatie zorgt voor versnelling en efficiëntie bij de bouw van de stations en dat is hard nodig, gezien de huidige opgave. De keerzijde is echter dat het standaard gebouw nu nog te weinig ruimte laat voor een afwijkende en passende vormgeving. Het huidige standaardbouwblok is vooral technisch ontworpen. Dat is jammer, temeer we in Nederland een geweldige traditie in het ontwerp van nutsvoorzieningen kennen - denk aan de prachtige en zorgvuldig ontworpen stroomhuisjes in binnensteden en in de polders. Deze transformatorgebouwen zijn nu aangewezen als monument of worden herbestemd in plaats van gesloopt. Technici en ontwerpers moeten samen aan de slag met het standaard modulaire bouwblok. De standaardafmetingen zijn bovendien niet voor alle locaties geschikt.

Sommige locaties - daarbij valt te denken aan de historische binnensteden, recreatiegebieden of beschermd stadsgezicht, maar ook beschermde landschappen in het buitengebied - vragen om een verfijnde uitwerking. In de werkgroep werd gesproken over de behoefte aan een dorpsstedelijke variant in Fryslân of een middenspanningsstation met een kleinere footprint zoals het ‘Peperbusmodel’. Dat maakt inpassing in de toekomst makkelijker en draagt bij aan de ruimtelijke kwaliteit. 5. Van belemmeringen naar (koppel) kansen Wie: Provincie Fryslân, Wetterskip Fryslân (met input van Liander) De energieopgave vraagt om ruimte, maar kan niet los worden gezien van andere ontwikkelingen die om ruimte vragen. Door vraag en aanbod (opwek en verbruik) van energie ruimtelijk slimmer te positioneren en de gevolgen van andere ruimte keuzes, zoals bijvoorbeeld woningbouw, bedrijventerreinen en duurzame energie, voor het energiesysteem in beeld te brengen is het zelfs mogelijk energie-infrastructuur aanjager te laten zijn voor ontwikkelingen (“Energy Oriented Development”). Dit vraagt om zowel op provinciaal als gemeentelijk niveau te werken in scenario’s en het energievraagstuk integraal onderdeel te maken van de ruimtelijke ordening in bijvoorbeeld omgevings- plannen. Naast energie wordt ook gezocht naar ruimte voor wonen, bedrijven, natuur, water, bos- sen en andere opgaven.

Combineer de plaatsing van grotere stations met gebiedsont- wikkeling en andere opgaven zoals bossen, waterretentie, duurzame energie, recreatie en natuurontwikkeling. Een station dat op de overgang van landbouw en natuur wordt geplaatst, voorkomt dat bestrijdingsmiddelen of stikstof schade aan de natuur veroor- zaken. Een ander voorbeeld is het combineren van de energie-infrastructuur met water, vanuit het oogpunten van ‘water en bodem sturend’. Op het eerste oog lijkt de combi- natie van energie en water niet voor de hand te liggen. Maar juist bij netbeheerders is een enorme kennis en kunde aanwezig op het gebied van waterveiligheid van stations. Netbeheerders zijn verplicht om waterveilige infrastructuur te realiseren, waardoor de combinatie met opgaven, zoals waterberging of bodemdaling, juist opgezocht kan wor- den. Denk aan een station, gecombineerd met een waterbergingsgebied. Er kan ook worden gekeken naar een cluster van nieuwe elektriciteitsstations met ener- gieproductie, opslag en/of gebieden waar een grote energievraag is. De ontwikkelingen rondom de energie-infrastructuur staan niet stil. Het clusteren heeft zowel ruimtelijke als energetische voordelen. 6. Zorg voor voldoende mensen voor deze opgave Wie: Gemeenten Het proces faciliteren vraagt om voldoende beschikbare capaciteit bij zowel de gemeen- te als bij Liander.

Liander moet op tijd inzicht geven in de omvang van de opgave en de termijn waarop de elektriciteitsstations per gemeente zijn gepland. Andersom is het be- langrijk dat bij de gemeente voldoende capaciteit aanwezig is om te ondersteunen. Be- stuur, raad en de ambtelijke organisatie moeten hiervan op de hoogte worden gebracht. 7. Afstemming over de ondergrond Wie: Liander, Gemeenten In de praktijk zien we vaak dat de ondergrondse situatie (zoals watertransportleidingen of hoge druk gasleidingen) een belemmering vormen. Dit zal in de toekomst nog meer voor gaan komen. Het is daarom belangrijk om, waar mogelijk, afstemming te zoeken met andere partijen en concurrentie met waterschappen en glasvezelbedrijven te voorkomen door opgaven te koppelen.

Middenspanningsstation Kleine stations 13 ? Hoe zit dat? C BMiddenspanningsstation Verdeelstation 2.1 Liander aan het werk.

14 ? Hoe zit dat? C BMiddenspanningsstation Verdeelstation Elektriciteit wordt via de kabels naar de woningen gebracht. Hiervoor moet eerst de elektriciteit naar de juiste spanning worden gebracht. Dit gebeurt in een middenspanningsstation. Om alle woningen, bedrijven en winkels van stroom te voorzien of teruggeleverde stroom op te nemen, moet het station zo centraal mogelijk in een buurt of wijk staan. Bij middenspanningsstations wordt onderscheid gemaakt tussen een compact station (Alfen Pacto 25, Alfen Pacto 35, Batenburg, DR) of een betreedbaar station. In de kolom hiernaast zijn de maten van de verschillende stations weergegeven. Er is sprake van een goede inpassing met voldoende ruimtelijke kwaliteit, wanneer de belevings-, gebruiks- en toekomstwaarde van het gebied niet worden aangetast. Het middenspanningsstation vormt dan geen belemmering voor het gebruik van de ruimte. Bij plaatsing zijn wel een aantal punten belangrijk: • Het station moet op een centrale plek staan; • De ligging van de kabels van Liander, maar ook van andere kabels en leidingen in de grond, bepalen welke plek wel en niet kan.

Zoekgebieden zijn daarom niet zo groot; • Het station moet via de openbare weg bereikbaar zijn; • Er moet genoeg ruimte rondom het station zijn om veilig te werken; • Alle stations moeten altijd voldoen aan alle technische veiligheidsvoorschriften en regels over de afstand van het station tot woningen, andere panden en objecten boven de grond; • De belangrijkste eisen die Liander stelt en impact hebben op de ruimtelijke inpassing, zijn op de volgende pagina weergegeven. Hoewel de maat en schaal van een middenspanningsstation veel kleiner is dan een verdeelstation, is de absolute opgave in aantallen veel groter. De inpassing van de kleine stations vindt bovendien meestal plaats in stedelijk gebied, daar waar de druk op de ruimte het grootst is. Het vinden van een locatie is daarom niet eenvoudig. De inpassing van een middenspanningsstation is vaak een afweging tussen verschillende belangen, zoals verkeer, parkeren en groen.

2.1 Middenspanningsstations Alfen Pacto 25 (station maat: 3,55 x 1,76 x 2,06m, kavelmaat: 5,22 x 3,85m) Alfen Pacto 30 (station maat: 3,65 x 1,99 x 2,06m, kavelmaat: 6,42 x 3,99m) DR (station maat: 6,4 x 2,5 x 2,41m, kavelmaat: 10,32 x 4,97m) - standaard 25,6 m2 - bij obstakel aan voorzijde 29,4 m2 - standaard 16,4 m2 - standaard 20,1 m2 - bij obstakel aan voorzijde 21,7 m2 - standaard 51,3 m2 - bij obstakel aan voorzijde 57,5 m2 * Batenburg (onder voorbehoud) (station maat: 3,0 x 1,65 x 2,06m, kavelmaat: 4,70 x 3,55m) 2.2 Verschillende type middenspanningsstations.

15 ? Hoe zit dat? C BMiddenspanningsstation Verdeelstation Minstens 0,6m afstand tussen middenspanningsstations en heesters. Eisen t.a.v. water: • Geen middenspanningsstations t.p.v. oppervlaktewater . • Mantelbuizen toepassen bij onderdoorgang sloot. Voldoende ruimte voor voedende en afgaande kabels. Er is geen (diepwortelende) beplanting aanwezig op de kabeltraces. Het middenspanningsstation moet toegankelijk zijn via openbare weg & er moet voldoende werkruimte zijn rondom het station. 2.1.1 Eisen ten aanzien van een middenspanningsstation

16 ? Hoe zit dat? C BMiddenspanningsstation Verdeelstation 2.2 Stappenplan De werkgroep heeft gezamenlijk een aantal casussen bestudeerd van middenspanningsstations. Daaruit is een werkwijze geformuleerd die enerzijds recht doet aan een goede ruimtelijke inpassing van middenspanningsstations en anderzijds zorgt voor versnelling. Het stappenplan kan zowel worden gebruikt voor één of meerdere middenspanningsstations, als voor het vaststellen van kaders voor het Buurt Realisatie Plan. Stap 1: Aanwijzen zoekgebied Op basis van knelpunt in netwerk wordt een locatiescan uitgevoerd, daarbij wordt gekeken naar: • Techniek • Beleid • Toekomstige ontwikkeling • Koppelkansen Stap 2: Stel trafo-tafel samen Trafo-tafel Relevante gemeentelijke afdelingen Integraal team samenstellen dat verantwoordelijk is dan wel advies geeft Stap 3: Integrale locatie-afweging en vormgeving -Afweging van locaties op basis van: • Locatieladder • Koppelkansen • Beschikbare grond • Techniek, ontsluiting, kosten Na locatiekeuze, uitgangspun- ten voor vormgeving en inpassing formuleren. Meeweten (informeren) Meedenken (raadplegen) Meebeslissen (adviseren) Stap 4: Informeer de omgeving Stap 5: Uitvoering Vormgeving MSR Uitvoering Locatiekeuze

17 ? Hoe zit dat? C BMiddenspanningsstation Verdeelstation Stap 1: Aanwijzen zoekgebied Voorafgaand aan de plaatsing van een station wordt onderzoek gedaan naar een passende locatie. Dit is een gebied waar op basis van nettechnische uitgangspunten één, of meerdere nieuwe middenspanningsstations gewenst zijn. Deze zoeklocatie wordt bepaald aan de hand van de huidige netstructuur en de te verwachten vermogensvragen (waar wordt de energie gevraagd en/of aangeboden?). De grootte van het zoekgebied is afhankelijk van het voedingsgebied en de grootte van het station. Vervolgens worden ook middels een GIS-analyse belemmeringen en kansen binnen het zoekgebied in kaart gebracht en worden locaties verder onderzocht, bijvoorbeeld met betrekking tot de ondergrondse situatie. Ook de leggerkaart van het Wetterskip Fryslân dient te worden geraadpleegd om zo te kunnen zien waar beperkingen gelden met betrekking tot de ligging van waterstaatwerken. Indien er geen waterstaatkundige belangen worden geraakt hoeft het Wetterskip Fryslân verder niet te worden betrokken in het gehele proces.

De belangrijkste criteria voor het zoekgebied van een middenspanningsstation zijn: • Eén middenspanningsstation kan maximaal circa 240 woningen voorzien van stroom; • Om te garanderen dat alle woningen in de buurt voldoende kwaliteit netspanning hebben, mag er een maximale afstand van circa 250* meter tussen de woningen en het middenspanningsstation zitten; • De kabels van het middenspanningsstation naar de woning moeten zo kort mogelijk zijn en er moet voldoende ruimte zijn om met de kabels weg te komen; • Het middenspanningsstation moet bereikbaar zijn vanaf de openbare weg. Middenspanningsstations zijn in de basis vergunningsvrij**. Bij het zoeken naar locaties voor middenspanningsstations is het goed om niet alleen te denken vanuit belemmeringen, maar ook kansen te onderzoeken. Gemeenten weten welke ontwikkelingen spelen in een gebied, welke locaties wellicht beschikbaar komen of waar mogelijkheden liggen om meerdere programma’ s met elkaar te verknopen. Het is van belang dit in deze eerste stap met elkaar te verkennen. Stap1: • Liander constateert een huidig of toekomstig knelpunt in het elektriciteitsnetwerk en komt met een zoekcirkel waar één of meerdere middenspanningsstations nodig zijn; • Liander doet een voorstel over de gewenste locaties. In het voorstel worden alle relevante beleidslagen meegenomen.

Hierbij wordt rekening gehouden met nationaal, provinciaal en lokaal beleid; • Gemeenten leveren input over toekomstige ontwikkelingen en mogelijke koppelkansen. * Getallen zijn richtinggevend, niet absoluut. ** Voor elektriciteitshuisjes niet hoger dan 3 meter en/of met een oppervlakte tot 15 m2 is meestal geen vergunning nodig. Dit geldt echter niet voor het W etterskip Fryslân wanneer de betreffende locatie in een beschermingszone van een hoofdwatergang is gelegen of wanneer het een kern- of beschermingszone van een waterkering betreft. Voor huisjes hoger dan 3 meter en/of met een oppervlakte van meer dan 15m2 is wel een vergunning nodig. Stap 1: Aanwijzen zoekgebied Op basis van knelpunt in netwerk wordt een locatiescan uitgevoerd, daarbij wordt gekeken naar: • Techniek • Beleid • Toekomstige ontwikkeling • Koppelkansen Stap 2: Stel trafo-tafel samen Trafo-tafel Relevante gemeentelijke afdelingen Integraal team samenstellen dat verantwoordelijk is dan wel advies geeft Stap 3: Integrale locatie-afweging en vormgeving -Afweging van locaties op basis van: • Locatieladder • Koppelkansen • Beschikbare grond • Techniek, ontsluiting, kosten Na locatiekeuze, uitgangspun- ten voor vormgeving en inpassing formuleren.

Meeweten (informeren) Meedenken (raadplegen) Meebeslissen (adviseren) Stap 4: Informeer de omgeving Stap 5: Uitvoering Vormgeving MSR Uitvoering Locatiekeuze 2.4 Een MSR (Alfen Pacto 30) ligt centraal in het voedingsgebied. Bij het bouwen van een standaard all-electric wijk met een gemiddelde mix aan woningen heb je per ca. 240 woningen één middenspanningsstation nodig (de standaard MSR die Liander de komende jaren wil gaan toepassen). Als je meer appartementen hebt, veel grote vrijstaande woningen of grotere afstanden dan wijzigt het aantal.

18 ? Hoe zit dat? C BMiddenspanningsstation Verdeelstation Stap 1: Aanwijzen zoekgebied Op basis van knelpunt in netwerk wordt een locatiescan uitgevoerd, daarbij wordt gekeken naar: • Techniek • Beleid • Toekomstige ontwikkeling • Koppelkansen Stap 2: Stel trafo-tafel samen Trafo-tafel Relevante gemeentelijke afdelingen Integraal team samenstellen dat verantwoordelijk is dan wel advies geeft Stap 3: Integrale locatie-afweging en vormgeving -Afweging van locaties op basis van: • Locatieladder • Koppelkansen • Beschikbare grond • Techniek, ontsluiting, kosten Na locatiekeuze, uitgangspun- ten voor vormgeving en inpassing formuleren. Meeweten (informeren) Meedenken (raadplegen) Meebeslissen (adviseren) Stap 4: Informeer de omgeving Stap 5: Uitvoering Vormgeving MSR Uitvoering Locatiekeuze Stap 2: Stel een trafo-tafel samen Aan de trafo-tafel wordt de locatie integraal vanuit meerdere disciplines besproken en afgewogen. Dit zorgt voor versnelling van proces en besluitvorming. De trafo-tafel is ook de goede samenstelling om, per gemeente met Liander, een Buurt Realisatie Plan (BRP) op te stellen. Tevens kunnen koppelkansen in beeld worden gebracht.

Voor een integrale afweging – tussen techniek, ruimte en kosten - is het belangrijk de trafo-tafel goed voor te bereiden, zodat alle betrokkenen bij aanvang op een gelijk kennisniveau zitten? Gemeente doet (vóór de trafo-tafel) een scan naar ontwikkelingen in de wijk en mogelijke locaties die vanuit ruimtelijk oogpunt aantrekkelijk zijn. Aan de trafo-tafel worden alle locaties besproken. Daarvoor is het belangrijk een transparant speelveld te creëren zodat het voor de ruimtelijk ontwerpers van de gemeente inzichtelijk wordt waarom bepaalde locaties wel of niet kunnen. De consequenties van keuzes moeten daarbij inzichtelijk worden gemaakt. Vanuit de gemeente sluiten verschillende afdelingen aan, belangrijke disciplines zijn energie en duurzaamheid, ruimtelijke ordening, stedenbouw en/of landschap, verkeer (zodra het ten koste gaat van parkeerplaatsen), beheer en groen, vastgoed en eventueel communicatie. Onder andere in de gemeente Súdwest-Fryslân en de gemeente Leeuwarden is hier al ervaring mee opgedaan. In principe is het plaatsen van een MSR een gemeentelijke opgave er zijn echter locaties waar ook belangen van provincie en/of ‘t Wetterskip aan de orde zijn. Dan zullen ook zij aansluiten bij de trafo-tafel. Per gemeente zal gekeken moeten worden welke vorm het beste past bij de organisatie.

Verschillende voorbeelden zijn genoemd: 1) Een periodiek overleg waar alle lopende Stap 3. Integrale locatie-afweging en vormgeving Voor een goede ruimtelijke en landschappelijke inpassing is de locatiekeuze van groot belang. Aan de trafo-tafel wordt daarom een locatieladder - zie 2.3 Locatieladder voor middenspanningsstations - gebruikt. Elke trede beschrijft een type locatie die geschikt is voor het inpassen en plaatsen van het station. Hoe hoger op de ladder, hoe wenselijker de locatie vanuit ruimtelijk oogpunt is. Als er voor een gemeente of buurt eenmaal een BRP is opgesteld, worden ook de afspraken die daarin gemaakt zijn meegenomen in de locatie- afweging. Door het aflopen van de ‘ladder’ dienen de deelnemers aan de trafo-tafel te onderbouwen waarom een locatie afvalt. In deze onderbouwing worden andere afwegingen, zoals de kosten, beschikbaarheid van grond, ondergrondse situatie, netefficiëntie en techniek - hieronder valt ook het wegkomen met kabels in het gebied - nadrukkelijk meegewogen. Door naast de ladder ook eisen vanuit techniek en financiën mee te nemen kan een integrale afweging worden gemaakt. Het is van groot belang dat de verschillende partijen aan tafel elkaar vertrouwen en voldoende inzichten geven in mogelijkheden en onmogelijkheden om samen tot de meest wenselijke locaties te komen.

Bij afweging van de locaties kunnen wederom de mogelijke koppelkansen in beeld worden gebracht. Afhankelijk van de locatie die overblijft, is vormgeving van het middenspanningsstation ‘standaard’, ‘standaard +’ of ‘maatwerk’. Aan de trafo-tafel kan met elkaar worden besloten hoe hoog de belevingswaarde van de locatie is en welke inpassing en vormgeving hierbij past. In de komende jaren zullen hierover steeds concretere afspraken over worden gemaakt tussen de gemeente en Liander in het BRP. Voor de vormgeving van Stap 1: Aanwijzen zoekgebied Op basis van knelpunt in netwerk wordt een locatiescan uitgevoerd, daarbij wordt gekeken naar: • Techniek • Beleid • Toekomstige ontwikkeling • Koppelkansen Stap 2: Stel trafo-tafel samen Trafo-tafel Relevante gemeentelijke afdelingen Integraal team samenstellen dat verantwoordelijk is dan wel advies geeft Stap 3: Integrale locatie-afweging en vormgeving -Afweging van locaties op basis van: • Locatieladder • Koppelkansen • Beschikbare grond • Techniek, ontsluiting, kosten Na locatiekeuze, uitgangspun- ten voor vormgeving en inpassing formuleren.

Meeweten (informeren) Meedenken (raadplegen) Meebeslissen (adviseren) Stap 4: Informeer de omgeving Stap 5: Uitvoering Vormgeving MSR Uitvoering Locatiekeuze casussen worden besproken, 2) niet periodiek, maar alleen samenkomen als er een groot aantal gevallen of een groot gebied in één keer wordt behandeld. Met het instellen van een trafo-tafel is het ook mogelijk met elkaar na te denken over ontwikkelingen in de toekomst en vooruitlopend op de feiten een strategie voor locaties en plaatsing te bedenken. De volgende twee stappen - stap 3 en 4 - vinden plaats aan de trafo-tafel. Stap 2: • Trafo-tafels zorgen voor versnelling in de besluitvorming, kansen en knelpunten komen vroegtijdig op tafel; • Continuïteit en een transparant speelveld aan de trafo-tafel zijn belangrijk; • Alle deelnemers zitten goed voorbereid aan tafel. Gemeente draagt bij grotere opgaven zelf locaties aan die in de trafo-tafel besproken worden;

19 ? Hoe zit dat? C BMiddenspanningsstation Verdeelstation Stap 4. Informeer de omgeving Na de locatieafweging bepaalt de gemeente of en in welke mate er participatie met de omgeving moet plaatsvinden. Het participatiebeleid van de gemeente is daarbij leidend. In veel gevallen heeft het plaatsen van een middenspanningsstation niet of nauwelijks invloed op de buurt en omwonenden. Dan vindt geen participatie plaats. Als de impact groter is, zijn in hoofdlijnen drie vormen van participatie gedefinieerd die als leidraad gebruikt kunnen worden: meeweten (informeren), meedenken (raadplegen) en meebeslissen (adviseren). Maatwerk op basis van de lokale situatie is altijd mogelijk. De mate van participatie neemt toe met de grootte van stations of als het een omgeving betreft waar meer belanghebbenden zijn. Liander en de gemeente geven de participatie gezamenlijk vorm. Onderling wordt afgestemd welke rol zij hebben. Meeweten (informeren) Bij informeren wordt de omgeving op de hoogte gebracht van de voorgenomen ontwikkeling en realisatie van een elektriciteitsstation. Het ontwerp voor inrichting en uitwerking van het elektriciteitsstation is al voorafgaand aan de participatie uitgewerkt. Deze vorm zien we met name bij middenspanningsstations die vergunningsvrij zijn en waarvan de impact op de omgeving beperkt is.

• Mate van invloed: laag • Doorlooptijd: kort • Middelen: bouwbord (met QR-code) huis-aan-huisfolder, brief, website, sociale media, informatie krant. Meedenken (raadplegen) Gemeente en Liander raadplegen omwonenden en andere belanghebbenden over het ontwerp van het station. De participanten hebben de mogelijkheid om mee te denken over materiaal, kleur en/of schilderen. De speelruimte beperkt zich tot het uiterlijk van het station. Participanten kunnen een reactie achterlaten en worden om input gevraagd voor de definitieve vormgeving. Dit geldt meestal voor middenspanningsstations die niet vergunningsvrij zijn. • Mate van invloed: gemiddeld • Doorlooptijd: kort • Middelen: inloopavond, enquêtes, straatgesprekken, digitaal participatieplatform. Meebeslissen (adviseren) Omwonenden en andere belanghebbenden worden om advies gevraagd ten aanzien van de gemaakte keuzes in het proces, zoals de kleur van het middenspanningsstation of het type groen. Voor de middenspanningsstations kan dit bijvoorbeeld plaatsvinden het station is in principe de maatvoering van het modulaire bouwblok leidend. In 2.3.1 Bouwstenen middenspanningsstations is een overzicht gemaakt van mogelijke ontwerpoplossingen voor het inpassen van de stations.

De ruimtelijke adviescommissie of welstandscommissie, zoals Hûs en Hiem, moet in deze fase, met name bij grotere opgaven en/of gebieden met een hoog welstandsniveau, worden betrokken. De gemeente maakt hiervoor zelf een inschatting. Stap 3: • Volg de locatieladder voor het afwegen van diverse mogelijke locaties vanuit ruimtelijk oogpunt en leg alle keuzes vast zodat het navolgbaar is; • Bij het volgen van de locaties uit de locatieladder is het belangrijk om de afweging inzichtelijk te maken tussen beschikbare grond en ruimtelijke, financiële en technische aspecten (afwegingskader); • Breng nogmaals koppelkansen in beeld; • Bepaal met elkaar de vormgeving van de MSR, betrek waar nodig de ruimtelijke adviescommissie of welstandscommissie, zoals Hûs en Hiem; • Maak gebruik van de bouwstenen uit paragraaf 2.3. Stap 1: Aanwijzen zoekgebied Op basis van knelpunt in netwerk wordt een locatiescan uitgevoerd, daarbij wordt gekeken naar: • Techniek • Beleid • Toekomstige ontwikkeling • Koppelkansen Stap 2: Stel trafo-tafel samen Trafo-tafel Relevante gemeentelijke afdelingen Integraal team samenstellen dat verantwoordelijk is dan wel advies geeft Stap 3: Integrale locatie-afweging en vormgeving -Afweging van locaties op basis van: • Locatieladder • Koppelkansen • Beschikbare grond • Techniek, ontsluiting, kosten Na locatiekeuze, uitgangspun- ten voor vormgeving en inpassing formuleren.

Meeweten (informeren) Meedenken (raadplegen) Meebeslissen (adviseren) Stap 4: Informeer de omgeving Stap 5: Uitvoering Vormgeving MSR Uitvoering Locatiekeuze

20 ? Hoe zit dat? C BMiddenspanningsstation Verdeelstation Stap 1: Aanwijzen zoekgebied Op basis van knelpunt in netwerk wordt een locatiescan uitgevoerd, daarbij wordt gekeken naar: • Techniek • Beleid • Toekomstige ontwikkeling • Koppelkansen Stap 2: Stel trafo-tafel samen Trafo-tafel Relevante gemeentelijke afdelingen Integraal team samenstellen dat verantwoordelijk is dan wel advies geeft Stap 3: Integrale locatie-afweging en vormgeving -Afweging van locaties op basis van: • Locatieladder • Koppelkansen • Beschikbare grond • Techniek, ontsluiting, kosten Na locatiekeuze, uitgangspun- ten voor vormgeving en inpassing formuleren. Meeweten (informeren) Meedenken (raadplegen) Meebeslissen (adviseren) Stap 4: Informeer de omgeving Stap 5: Uitvoering Vormgeving MSR Uitvoering Locatiekeuze Stap 5. Uitvoering De handreiking focust op het versnellen. De standaardisatie van zowel de techniek als vormgeving van middenspanningsstations dragen bij aan dit proces. Zoals in 1.2.2 Afspraken al is aangegeven, is Liander bezig met het uitwerken van meerdere standaarden, waaronder de dorpsstedelijke variant. In sommige gevallen zal maatwerk nodig blijven.

Om te voorkomen dat maatwerk leidt tot vertragingen, kan versnelling ook worden behaald door een fasering in de uitvoering; Door eerst een standaard (basis) modulair station te plaatsen en de uitvoering van de schil later te laten plaatsvinden. Dit kan alleen als afspraken over de uiteindelijke vormgeving van de MSR van te voren goed zijn vastgelegd in stap 3 en in stap 4 met de buurt zijn afgestemd. Op die manier kunnen knelpunten in het netwerk toch snel worden aangepakt. Dit biedt ook mogelijkheden voor de buurtaanpak. Stap 5: • Uitvoering van één of meerdere middenspanningsstations. Stap 1: Aanwijzen zoekgebied Op basis van knelpunt in netwerk wordt een locatiescan uitgevoerd, daarbij wordt gekeken naar: • Techniek • Beleid • Toekomstige ontwikkeling • Koppelkansen Stap 2: Stel trafo-tafel samen Trafo-tafel Relevante gemeentelijke afdelingen Integraal team samenstellen dat verantwoordelijk is dan wel advies geeft Stap 3: Integrale locatie-afweging en vormgeving -Afweging van locaties op basis van: • Locatieladder • Koppelkansen • Beschikbare grond • Techniek, ontsluiting, kosten Na locatiekeuze, uitgangspun- ten voor vormgeving en inpassing formuleren.

Meeweten (informeren) Meedenken (raadplegen) Meebeslissen (adviseren) Stap 4: Informeer de omgeving Stap 5: Uitvoering Vormgeving MSR Uitvoering Locatiekeuze als er een plan is voor meerdere transformatorhuisjes of principes over hoe er de komende jaren in de wijk mee om wordt gegaan. Het ontwerp is nog niet uitgewerkt en er zijn mogelijk nog meerdere locaties in beeld. Met de input van de omwonenden wordt de vormgeving en inrichting verder uitgewerkt en weer voorgelegd. De uiteindelijke keuzes worden door Liander en de gemeente gemaakt. • Mate van invloed: groot • Doorlooptijd: langer • Middelen: enquêtes, interviews, klankbordgroep, werkatelier, ontwerp-sessie, inloopavond, digitaal participatieplatform, filmpje, 3D-beelden. In alle participatietrajecten is het belangrijk de stakeholders van het juiste informatieniveau te voorzien. Het gaat om het helder en transparant communiceren van de nut en noodzaak en de locatiekeuze. Participatie vraagt aandacht, tijd, geld en energie van alle deelnemers. Bij participatie kunnen wensen en dromen van deelnemers een rol spelen, maar ook zorgen. Het is belangrijk hier gehoor aan te geven, maar ook om duidelijk te zijn over de mate van invloed. W rijving en ongemak is soms ook nodig om samen verder te komen. Het is belangrijk open te zijn over de voorkeuren van alle partijen aan tafel en de beleidsruimte.

Voor het beantwoorden van vragen en zorgen over geluid, straling (magnetische velden), uitzicht en woningwaarde is bij Liander kennis aanwezig die met de omgeving kan worden gedeeld. Stap 4: • De mate van participatie wordt bepaald door de gemeente; • Liander en de gemeente geven de participatie samen vorm.

? Hoe zit dat? C BMiddenspanningsstation Verdeelstation 21 2.3 & 2.4 Een vorm van informeren kan met een informatiebord. Op dit bord kunnen omwonenden zien wat er gaat worden geplaatst en via het scannen van een QR-code kan men meer informatie lezen op de website van de gemeente en/of Liander.

22 ? Hoe zit dat? C BMiddenspanningsstation Verdeelstation 2.3 Locatieladder voor middenspanningsstations Disclaimer: de ladder geeft de oplossingen voor de meest voorkomende situaties weer, er kan worden afgeweken als de locatie en/of omgeving daarom vraagt. De inpassing van middenspanningsstations vindt meestal plaats in stedelijk gebied. Om te bepalen waar en op welke manier de stations geplaatst kunnen worden, is een locatieladder gemaakt. Vanwege de grote opgave is het goed om te zoeken naar logische keuzes per wijk of type gebied. Er is onderscheid gemaakt tussen vier soorten locaties. Hoe hoger op de ladder, hoe wenselijker vanuit ruimtelijk oogpunt. Per gekozen locatie moet worden bepaald of daar volstaan kan worden met een standaard uitvoering of dat er visuele aanpassingen nodig zijn. Aan de trafo-tafel kan met elkaar worden besloten hoe hoog de belevingswaarde van de locatie is en welke inpassing en vormgeving hierbij past. In de komende jaren zullen hierover steeds concretere afspraken gemaakt worden tussen de gemeente en Liander in de Buurt Realisatie Plannen. De middenspanningsstations kennen een standaard uitvoering. Aanpassingen aan de maatvoering zijn niet mogelijk, visuele aanpassingen wel. In deze aanpassingen maken we onderscheid in drie categorieën. 1.

Het ‘standaard modulair station’ bestaat uit de technische ruimte van beton, met een kleur (geschilderd), met een bakstenen gevel of een haag rondom het station. 2. Het ‘standaard modulair station +’ is een modulair station met aanpassingen aan de schil of buitenruimte rondom. Zoals + kunstschildering, + informatieschakel en + groen voor biodiversiteit. De buurt kan betrokken worden bij deze uitvoeringen. Afwijkingen van de standaard zorgen over het algemeen wel voor langere levertijden. Liander werkt op dit moment aan het standaardiseren van een aantal ‘+’ varianten in het project stadschakels. 3. Is een maatwerkoplossing voor een specifieke locatie, vaak met zeer hoge belevingswaarde. Het maatwerkstation gaat nog steeds uit van de bestaande maatvoering, maar heeft bijzondere detaillering, zoals een dak, overstek of een bijzonder materiaal. Intern wordt er bij Liander al gewerkt aan een nieuwe hoogstedelijke variant, welke standaard kan worden. Versnelling voor specifieke plekken kan echter ook worden behaald door fasering. Door eerst een standaard modulair station te plaatsen en de uitvoering van de schil later te laten plaatsvinden. Een losse categorie zijn de inpandige middenspanningsstations. Verantwoordelijkheid hiervoor ligt bij de ontwikkelaar, bouwer of eigenaar, maar Liander denkt mee en levert de techniek.

Bij nieuwbouw en transformatie kan altijd worden onderzocht of het middenspanningsstation meegenomen kan worden in de bebouwing. Wanneer dit niet mogelijk blijkt te zijn, zal het middenspanningsstation in openbaar gebied worden geplaatst, waarbij er kan worden gekozen tussen bovenstaande opties. V V V V VV Heel zichtbaar Niet zichtbaar Standaard modulair station + Standaard modulair station Uit het zicht (achterterreinen/eigen kavels/overhoeken) Nee Als onderdeel van het bouwensemble (bergingen/erfafscheidingen) In logische ritmes van de wijkstructuur (parkeerkoffers, plantsoenen aangrenzend aan woningen) Nee Nee In openbare ruimtes/onderdeel van grotere ruimtes (park/plein) 1: 2: 3: 4: Lage belevingswaarde Hoge belevingswaarde Maatwerk- station

23 ? Hoe zit dat? C BMiddenspanningsstation Verdeelstation geschilderd in lichtgrijs (langere levertijd) bakstenen gevel*wanden en deuren geschilderd in elke gewenste kleur (langere levertijd) kunstschildering (aanbrengen na installatie) groen biodiversiteitinformatieschakel (langere levertijd) kleur antraciet, deuren afhankelijk van type grijs, wit of antraciet 2.3.1 Bouwstenen middenspanningsstations Standaard modulair station Standaard modulair station + Liander dekt alle kosten voor het standaard modulair station. Het beheer van eventuele groenvoorzieningen rondom het station ligt bij de gemeente. Het standaard modulair station + is een variant die gemeenten mogen kiezen op een bepaalde plek. De kosten worden bij voorkeur verdeeld tussen Liander en de gemeente. Partijen maken hierover apart afspraken. Het beheer van eventuele groenvoorzieningen rondom het station ligt bij de gemeente. *Bij toepassing van metselwerk wordt in principe gebruik gemaakt van standaard steenstrips, daardoor is er beperkte variatie mogelijk in het metselwerk verband.

24 ? Hoe zit dat? C BMiddenspanningsstation Verdeelstation Maatwerkstation in/tegen een gebouw Kap Maatwerk station Station in of tegen gebouwen/bestaande volumes Een middenspanningsstation in of tegen gebouwen/bestaande volumes is een aparte categorie. De verantwoordelijkheid hiervoor ligt bij de ontwikkelaar, bouwer of eigenaar, maar Liander denkt mee en levert de techniek. Toevoeging in vorm of materialen. Afhankelijk van de context wordt de schil bepaald. Aandachtspunt is dat wanneer de schil hoger is dan toegestaan, het station niet meer vergunningsvrij is. Een special betekent niet dat er afgeweken kan worden van de standaard technische maatvoering. Het gaat om een schil rondom het modulaire bouwblok. Als de maatwerkoplossingen voldoende solide worden ontworpen, kunnen deze worden toegevoegd aan de standaarden. De kosten worden verdeeld over Liander en de gemeente. Op de volgende pagina’s zijn per trede van de ladder de kansen en aandachtspunten voor deze locaties toegelicht. De kansen geven aan op welke manier de inpassing kan worden versterkt of bij kan dragen aan andere opgaven. Aandachtspunten zijn punten waar rekening mee gehouden kan, of moet, worden per type locatie, maar ook kunnen dienen als handvatten voor de inpassing.

? Hoe zit dat? C BMiddenspanningsstation Verdeelstation Trede 1: Uit het zicht (achterterreinen/eigen kavels/overhoeken) Kansen: • Locatie middenspanningsstations opnemen in stedenbouwkundige plannen van nieuwbouw of herstructurering; • Inpassing middenspanningsstation combineren met verhogen biodiversiteit. Aandachtspunten: • Openbare toegankelijkheid van het gebied; • Bij afgesloten terreinen rekening houden met toegankelijkheid van het middenspanningsstation bij calamiteiten; De eerste trede op de ladder is een locatie uit het zicht. Voorbeelden hiervan zijn locaties op achterterreinen, eigen kavels of in overhoeken. Deze locaties zijn niet goed zichtbaar en hebben over het algemeen een lage belevingswaarde, waardoor een standaard modulair station voldoet op de locatie. Bij een locatie met hoge belevingswaarde kan gekeken worden of een standaard modulair station + of een maatwerkstation een betere keuze is. Op achterterrein woningen 25 2.5 & 2.6 Middenspanningsstation Hellevoetsluis

26 ? Hoe zit dat? C BMiddenspanningsstation Verdeelstation Trede 2: Als onderdeel van het bouwensemble (bergingen/erfafscheidingen) Kansen: • Locatie middenspanningsstation opnemen in stedenbouwkundige plannen van nieuwbouw of herstructurering; • Eisen ten aanzien van vormgeving opnemen in beeldkwaliteitskader en andere documenten; • Middenspanningsstations combineren met andere ruimtelijke opgaven, zoals overdekt parkeren, erfafscheidingen en bergingen; • Inpassing middenspanningsstation combineren met verhogen biodiversiteit. Aandachtspunten: • Vooral van toepassing bij gebiedsontwikkeling en herstructurering; • Prominente zichtlocatie vraagt om zorgvuldige inpassing; • In materiaal en uitstraling aansluiten op ontwerp en materiaal van het bouwensemble waar het bij wordt geplaatst. Trede 2 is de inpassing van het middenspanningsstation als onderdeel van het bouwensemble. De maat en schaal van een middenspanningsstation sluiten aan op bergingen, garageboxen of andere bouwvolumes in het stedelijk gebied. In landelijk gebied is het ook mogelijk om middenspanningsstations onderdeel te maken van het bouwensemble, zoals bijvoorbeeld in/tegen een stal of lege schuur .

Uit zicht onderdeel van ritme van bergingen Grenzend aan appartementengebouw Grenzend aan achtertuinen In tuinmuur van appartementen Onderdeel van parkeeroverkapping 26 2.7 & 2.8 Middenspanningsstation Leeuwarden (origineel grijs ingepast) 2.9 & 2.10 Middenspanningsstation Utrecht 2.11 Middenspanningsstation 2.12 Middenspanningsstation Zupthen 2.13 Middenspanningsstation Berkel en Rodenrijs

27 ? Hoe zit dat? C BMiddenspanningsstation Verdeelstation Trede 3: Als onderdeel van bestaande ruimtelijke structuren, massa’s en ritmes (parkeerkoffers, groenstructuren, groene randen) Kansen: • Locatie middenspanningsstation opnemen in stedenbouwkundige plannen van nieuwbouw of herstructurering; • Eisen ten aanzien van vormgeving opnemen in beeldkwaliteitskader en andere documenten; • Kansen inpassing middenspanningsstation combineren met parkeerplaatsen; • Alle middenspanningsstations in de wijk eenzelfde uitstraling geven, zodat het een herkenbaar element wordt dat past bij de wijk; • Middenspanningsstations herkenbare locaties geven door repetitie; • Middenspanningsstations onderdeel maken van de groenstructuur van de wijk; • Inpassing middenspanningsstation combineren met verhogen biodiversiteit. Aandachtspunten: • Prominente zichtlocatie vraagt om zorgvuldige inpassing; • Materiaal of groene aankleding aansluiten op omgeving. Trede 3 van de ladder is het inpassen van middenspanningsstations als onderdeel van bestaande structuren of plekken in een buurt of wijk. Een middenspanningsstation kan onderdeel zijn van bestaande ritmes, lijnen of massa’ s. Voorbeelden hiervan zijn parkeerkoffers, groenstructuren, hagen en plantsoenen grenzend aan woningen of groene randen van openbare (speel)plekken.

In de meeste gevallen voldoet een standaard modulair station wanneer de locatie een lage belevingswaarde heeft. Wanneer de belevingswaarde gemiddeld of hoog is, kan een standaard modulair station + of een maatwerkstation geschikter zijn. In groenstructuur grenzend aan achtertuin, in zelfde materiaal Op kop van plantsoen In groene rand plantsoen Onderdeel van groenstructuur In parkeerkoffer 27 2.14 & 2.15 Middenspanningsstation Hellevoetsluis 2.16 & 2.17 Middenspanningsstation Den Haag 2.18 Middenspanningsstation Goutum 2.19 Middenspanningsstation Zupthen 2.20 Middenspanningsstation Leidsche Rijn

28 ? Hoe zit dat? C BMiddenspanningsstation Verdeelstation Trede 4: In openbare ruimtes, onderdeel van open ruimtes Kansen: • Locatie middenspanningsstation opnemen in stedenbouwkundige plannen van nieuwbouw of herstructurering; • Eisen ten aanzien van vormgeving opnemen in beeldkwaliteitskader en andere documenten; • Alle middenspanningsstations in de wijk een zelfde uitstraling geven, zodat het een herkenbaar element wordt dat past bij de wijk; • Middenspanningsstations onderdeel maken van de groenstructuur van de wijk; • Inpassing middenspanningsstation combineren met verhogen biodiversiteit. Aanknopingspunten: • Prominente zichtlocatie met een hoge belevingswaarde vraagt om zorgvuldige inpassing; • Rekening houden met toegankelijkheid van het middenspanningsstation bij calamiteiten. T oegankelijkheid mag geen grote inbreuk hebben op de gebruikskwaliteit van de plek; • Materiaal of groene aankleding aansluiten op omgeving. De laatste trede op de ladder is de inpassing van middenspanningsstations in openbare ruimtes/onderdeel van grotere ruimtes, zoals in een park of op een plein. Wanneer openbare ruimtes een hoge belevingswaarde hebben zal een standaard modulair station + of een maatwerkstation de meest geschikte keuze zijn. Doordat deze locaties vaak goed zichtbaar zijn volstaat zelden een standaard modulair station, tenzij de locatie een lage belevingswaarde heeft.