5.1 Lang zult u wonen - Langerthuisinwelkhuis_deelrapport1_Langzultuwonen.pdf

Kijk snel voor meer informatie op: www.langzultuwonen.nl “Ik ben pas 55 hoor! Ik kan nog wel even mee.” Deelrapport 1 Juni 2018 Langer thuis in (w)elk huis Onderzoek naar manieren waarop 55+’ers zich voorbereiden op wonen in de toekomst

Lang zult u wonen | 1 Voorwoord ‘Lang zult u wonen’ is het motto van de bewust- wordingscampagne die mensen van 55 jaar en ou- der informeert en stimuleert om op tijd de woning te verbeteren met het oog op het ouder worden. Sinds 2013 wordt deze campagne in de provincie Overijssel gevoerd en door steeds meer gemeen- ten in Nederland overgenomen. Verschillende onderzoeken naar wonen en oude- ren laten zien dat de woningvoorraad ongeschikt is en onvoldoende aansluit op de veranderende woonwensen en de (dubbele) vergrijzing. Nieuw- bouw van seniorencomplexen, nieuwe wooncon- cepten, doorstroming en het aanpassen van de bestaande woningvoorraad moeten oplossingen bieden. In gesprekken tijdens de campagne, maar ook uit onderzoek, weten wij dat veel mensen het liefst oud worden in hun eigen huis. Reden voor ons om te onderzoeken wat hen beweegt. Houden ze er re- kening mee dat ze zelfstandig (moeten) blijven wo- nen? Ondernemen ze actie, door te verbouwen of verhuizen? En, denken alle ouderen hetzelfde? We hebben I&O research gevraagd op deze vragen een antwoord te vinden. In deze publieksversie van het onderzoek brengen we verslag uit van het eer- ste van vier deelonderzoeken. Het onderliggende I&O rapport is bij ons op te vragen.

In de maanden tot oktober zullen de overige drie deelonderzoe- ken verschijnen, die net als dit onderzoek de (toe- komstige) oudere en zijn denkwereld en gedrag centraal stellen. Lang zult u wonen Enschede, juni 2018 Langer thuis in (w)elk huis Lang zult u wonen | 2 1 | Inleiding Ouderen in Nederland wonen langer zelfstandig thuis. In 1995 woonde 16% van alle 75+’ers in een verpleeg- of verzorgingstehuis, in 2017 was dat nog 8%. De verwachting is dat het in de nabije toekomst 5 tot 6% is en dat 95% van de 75+’ers dan zelfstandig thuis woont. In 2035 is één op de vier Nederlanders 65 jaar en ouder. Sommige provincies, zoals Drenthe, Zeeland en Limburg, vergrijzen nog harder. In 2040 is daar bijna een derde van de bevolking 65+. Bron: Programma Langer Thuis, ministerie VWS, juni 2018 Langer thuis in (w)elk huis 78 80 82 84 86 88 90 92 94 96 1995 2017 2020 Percentage Thuiswonende 75+'ers toen, nu en straks Percentage thuiswonende 75+'ers

Lang zult u wonen | 3 Het absolute aantal ouderen dat langer thuis blijft wonen stijgt de komende jaren fors door de vergrijzing. Het is bekend dat de meeste mensen het liefst oud worden in hun eigen huis. Vaak zijn daar aanpassingen voor nodig, soms moeten mensen zelfs verhuizen. In dit onderzoek kijken we of inwoners zich hierop voor- bereiden. Houden ze er in hun woonsituatie rekening mee dat ze langer thuis kunnen blijven wonen? Vinden ze hun huidige woning geschikt om oud in te worden? Hebben ze al aanpassingen gedaan of hebben ze plan- nen om te verbouwen of verhuizen? Ervaren ze belemmeringen? Panel I&O Research met 3311 respondenten van 55 jaar en ouder Lang zult u wonen heeft I&O Research gevraagd voor het onderzoek een panel te raadplegen bestaand uit in- woners van 55 jaar en ouder. De toekomstige oudere (55 - 64 jaar) is in dit onderzoek bewust meegenomen. Hij of zij zal in de nabije toekomst een groot deel van de inwoners vertegenwoordigen die 65 jaar of ouder zijn en langer thuis blijven wonen. Het onderzoek is uitgevoerd door middel van een online enquête in het I&O Panel in april 2018. In totaal ontvingen 5.983 panelleden van 55 jaar en ouder een uitnodiging om mee te doen aan het onderzoek. De vragenlijst is ingevuld door 3311 mensen, een respons van 55%. Er is geen reminder verstuurd.

De onder- zoeksresultaten zijn na herweging op leeftijd, geslacht, stedelijkheid en regio representatief voor alle Ne- derlandse inwoners van 55 jaar en ouder. Dit is uitgevoerd conform de richtlijnen van de Gouden Standaard. Langer thuis in (w)elk huis Aandeel inwoners van 65 jaar een ouder (bron CBS) 0% 5% 10% 15% 20% 25% 30% 35% 2017 2020 2025 2030 2035 2040 Bevolkingsprognose Nederland en prognose per provincie (bron: CBS, 2017) HOUDT HIER GEEN REKENING MEE NOG GEEN ACTIE INFORMATIE INGEWONNEN AANPASSINGEN GEDAAN ANDERE WONING ANDERS Totaal 15% 53% 5% 12% 7% 8% Leeftijd 55-59 jaar 28% 55% 2% 6% 3% 6% 60-64 jaar 17% 53% 4% 12% 6% 8% 65-69 jaar 13% 56% 5% 12% 8% 7% 70-74 jaar 9% 57% 6% 12% 8% 9% 75-79 jaar 8% 55% 6% 15% 9% 7% 80-plus 9% 41% 9% 20% 10% 12% Type woning Koopwoning 14% 55% 5% 14% 6% 7% Huurwoning 19% 49% 6% 6% 10% 10% 15% 85% Houdt u er rekening mee dat u langer thuis kunt blijven wonen? Nee Ja Lang zult u wonen | 4 2 | De kloof tussen denken en doen Langer zelfstandig thuis wonen, zelfredzaamheid en eigen verantwoordelijkheid zijn veelbesproken onderwerpen de afgelopen jaren.

Maar in hoeverre houden mensen van 55 jaar en ouder in hun woon- situatie al rekening met de wens en misschien ook noodzaak om zelfstandig thuis te kunnen blijven wonen? In hoeverre anticiperen zij door (preven- tieve) maatregelen te treffen in hun thuissituatie? 85% houdt rekening met langer thuis wonen Houdt u er in uw woonsituatie rekening mee dat u zelfstandig thuis kunt blijven wonen? Het over- grote deel (85%) beantwoordt de vraag met een ja. Gemiddeld genomen geeft een klein deel (15%) aan er geen rekening mee te houden. Houdt u er rekening mee dat u langer thuis kunt blijven wonen? 68% onderneemt geen actie om veiliger of comfortabeler te wonen ‘Het rekening houden met’ leidt echter niet tot het ondernemen van actie. Een actie kan zijn het inwin- nen van informatie, aanpassingen doen in en om het huis of verhuizen. Er is een kloof tussen denken en doen.

Langer thuis in (w)elk huis T otaal 15% 53% 5% 12% 7% 8% Leeftijd 55-59 jaar 28% 55% 2% 6% 3% 6% 60-64 jaar 17% 53% 4% 12% 6% 8% 65-69 jaar 13% 56% 5% 12% 8% 7% 70-74 jaar 9% 57% 6% 12% 8% 9% 75-79 jaar 8% 55% 6% 15% 9% 7% 80-plus 9% 41% 9% 20% 10% 12% Type woning Koopwoning 14% 55% 5% 14% 6% 7% Huurwoning 19% 49% 6% 6% 10% 10% Houdt u er in uw woonsituatie rekening mee dat u zelfstandig thuis kunt blijven wonen? Nee, houdt geen rekening Ja, maar heeft geen actie ondernomen Ja, heeft informatie ingewonnen Ja, heeft aanpassingen gedaan Ja, heeft andere woning Ja, anders Figuur 1: Houdt u er in uw woonsituatie rekening mee dat u zelfstandig thuis kunt blijven wonen? Lang zult u wonen | 5 Maar liefst 53% van de mensen denkt er wel over na, maar doet niets. Samen met de mensen die geen rekening houden met de toekomst leidt dit tot een totaal van 68% van de ouderen die niets onder- neemt. Wel zijn er verschillen tussen jongere en oudere ouderen. 83% van de toekomstige oude- ren (55-59) ondernam niets, van de ondervraagde 80+’ers was dat 50%. “We hopen dat alles blijft zoals het nu is.” 12% past de woning aan en 7% is verhuisd Slechts een kleine groep mensen heeft actie on- dernomen. Van de ondervraagden heeft gemiddeld 12% een aanpassing in de woning gedaan. Gemid- deld 7% heeft een andere woning gevonden.

5% wint informatie in Opvallend is dat zeer weinig mensen (gemiddeld 5%) zeggen dat ze informatie hebben ingewonnen over de mogelijkheden om hun woning veiliger en comfortabeler te maken voor hun oude dag. “Om aanpassingen te realiseren moet je veel info verzamelen Hiervoor kan je m.i. nergens terecht. Is allemaal versnipperd en gecommercialiseerd zodat het verkregen advies nooit onafhankelijk is. Mijn ervaring is dat steeds belangen de hoofdzaak spelen. De overheid zou per gemeente een terzake deskundig loket moeten hebben.” Nadenken over de woontoekomst komt vaak te vroeg In de toelichting op hun antwoorden stellen de respondenten dat ze nog niet bezig zijn met hun toekomstige woonsituatie omdat ze zichzelf ‘te jong’ vinden en het ‘te vroeg’ is om hierover na te denken. Of dat ze het ‘wel zien als het zover is’ . Het langer zelfstandig thuis wonen is iets waar ze wel rekening mee houden, maar nog niet op dit moment. Zo lang mensen nog geen noodzaak zien of een gevoel van urgentie ervaren komen ze veelal niet in actie. “Ik voel me nog te jong om hierover na te denken. Als het nodig is dat ik hierover ga denken, komt er wel een oplossing.” 16% ervaart belemmeringen bij het verbeteren van de woning Het overgrote deel van de ouderen (75%) geeft aan geen belemmeringen te ervaren bij het verbeteren van de woning. Voor 16% zijn die belemmeringen er wel en 9% weet het niet.

Onder de 16% die één of meerdere belemmeringen ervaart, blijkt dat het vooral om de kosten van de aanpassing of verbou- wing gaat, gevolgd door ‘de rompslomp’ . Langer thuis in (w)elk huis Lang zult u wonen | 6 “Ik heb het geld niet om aanpassingen te laten verrichten. Mijn achtertuin zit vol hobbels door tegels maar heb geen geld en mijn kinderen ook niet om dit te laten opknappen. Ik zou dus kunnen vallen. Hoe moet dat dan? En waar moet ik dan zijn? Dus wil ik verhuizen naar een appartement zonder tuin bijvoorbeeld.” Ervaart u belemmeringen om uw huis veiliger en comfortabeler te maken? Als mensen ouder worden neemt het aantal belemmeringen dat ze ervaren af. Ervaren van belemmeringen naar leeftijd · 55-59 jaar: 19% · 60-64 jaar: 23% · 65-69 jaar: 14% · 70-74 jaar: 15% · 75-79 jaar: 11% · 80-plus: 11% 54% voelt zich helemaal zelf verant - woordelijk voor de woningaanpassing Als het gaat om woningaanpassingen om langer zelfstandig thuis te wonen, vindt meer dan de helft dat zij hier zelf helemaal verantwoordelijk voor zijn. De respondenten konden kiezen op een schaal van 1 tot 10 van ‘helemaal wel verantwoordelijk’ tot ‘helemaal niet verantwoordelijk’ . Maar liefst 54% van de ondervraagden gaf aan ‘helemaal wel verantwoordelijk’ te zijn.

Op een schaal van 1 tot 10 kennen de inwoners daarmee gemiddeld een 8,6 toe aan de mate waarin zij zichzelf verantwoor- delijk vinden voor aanpassingen in hun woning. Woningeigenaren voelen vooral zichzelf verantwoordelijk Met name woningeigenaren zien voor zichzelf de grootste verantwoordelijkheid weggelegd (9,0) . Op de tweede plek zien zij een verantwoordelijkheid bij hun partner en/of kinderen (7,0). Als ze al een verantwoor- delijkheid buiten zichzelf zien ligt deze volgens woningeigenaren bij de zorgverzekeraar (4,7) en daarna pas bij de gemeente (4,3) en de thuiszorg (4,1). helemaal zelf verantwoordelijk Langer thuis in (w)elk huis 75% 16% 9% Ervaart u belemmeringen om uw huis veiliger en comfortabeler te maken? Nee Ja Weet niet 75% 16% 9% Ervaart u belemmeringen om uw huis veiliger en comfortabeler te maken? Nee Ja Weet niet 54% 11% 14% 9% 4% 4% 1% 1% 1% 3% helemaal niet zelf verantwoordelijk Lang zult u wonen | 7 Huurders zien gedeelde verantwoordelijkheid voor woningcorporatie Huurders zijn minder uitgesproken dan woningeigenaren over wie verantwoordelijk is. Ze dichten bijna alle partijen een grote verantwoordelijkheid toe als het gaat om langer zelfstandig thuis blijven wonen in hun huurwoning. Ze vinden in de eerste plaats de woningcorporatie verantwoordelijk voor woningaanpassingen die hen in staat stellen langer zelfstandig thuis te blijven wonen (7,3).

Huurders vinden zichzelf bijna net zo verantwoordelijk (7,1). Opvallend is dat de huurder de gemeente een aanzienlijk grotere verantwoordelijk- heid toedicht voor woningaanpassingen dan woningeigenaren. “De situatie kan heel plotseling veranderen, daar houd ik rekening mee. De verhuurder is bereid om een verhoging voor de voordeur te plaatsen, zodat je met een rollator goed in huis kunt komen. ” Huurder en woningeigenaar zien rol van partner en kinderen verschillend De partner en/of de kinderen zijn volgens huurders het minst verantwoordelijk voor woningaanpassingen, in tegenstelling tot woningeigenaren. Woningeigenaren kijken op de tweede plek naar hun eigen omgeving en vinden partner en/of kinderen in hoge mate verantwoordelijk. Langer thuis in (w)elk huis 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 T op 6 verantwoordelijkheid volgens woningeigenaar Zelf Partner/kinderen Zorgverzekeraar Gemeente Thuiszorg Woningbouwcorporatie Lang zult u wonen | 8 In het totaalplaatje hieronder is te zien dat de huurder ten opzichte van de woningeigenaar minder duidelijk is over wie de verantwoordelijkheid draagt voor woningaanpassingen. “In onze gemeente krijgen mensen van 75+ huisbezoek om over “de oude dag” te praten en over het maken van wegwijs. Heel positief.

Het was nog niet nodig, maar het gesprek is als prettig ervaren.” Langer thuis in (w)elk huis 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 T op 6 verantwoordelijkheid volgens huurder Woningcorporatie Zelf Gemeente Zorgverzekeraar Thuiszorg Partner/kinderen 7,1 9,0 8,6 7,3 2,0 4,3 6,2 4,3 4,85,0 7,0 6,6 5,3 4,1 4,4 5,5 4,7 4,8 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 huurwoning koopwoning totaal zelf de woningbouwvereniging de gemeente partner en/of kinderen de thuiszorg de zorgverzekeraar

Lang zult u wonen | 9 3 | Verbouwingen en aanpassingen afgelopen vijf jaar 32% van de (toekomstige) ouderen heeft de afge- lopen vijf jaar iets verbouwd of aangepast, 67% heeft helemaal niets aan de woning veranderd en 1% weet het niet (meer). Heeft u de afgelopen 5 jaar iets verbouwd of aangepast in uw woning? T ot 70e levensjaar wordt meest verbouwd en aangepast In de leeftijd van 55 tot en met 69 jaar wordt het meest verbouwd en aangepast in huis. Met het toenemen van de leeftijd, daalt het totale aantal verbouwingen en aanpassingen licht. Veel 55+’ers vinden het nog te vroeg om bezig te zijn met hun woonsituatie in relatie tot langer zelfstandig thuis wonen. T egelijkertijd is het juist de jongere catego- rie respondenten (55 - 69 jaar) die de afgelopen vijf jaar iets heeft verbouwd of aangepast aan de wo- ning het grootst (36%). Alleen zijn de aanpassingen en verbouwingen niet altijd gedaan om langer zelf- standig thuis te kunnen blijven wonen. Van de 55-plussers die in afgelopen vijf jaar binnen- of buitenshuis iets heeft aangepast of ver- bouwd, zegt 90% er in hun woonsituatie rekening mee te houden dat ze zelfstandig thuis kunnen blijven wonen. T och zegt binnen deze groep ‘ver- bouwers’ 47% dat zij nog géén actie hebben onder- nomen.

Dat betekent dat er wel iets is verbouwd of aangepast, maar dat die verbouwing of aanpassing het langer zelfstandig thuis wonen niet als speci- fiek doel heeft gehad. Het verbouwen of aanpassen is voor deze groep wellicht om de woning te onder- houden of verfraaien, maar er wordt niet geantici- peerd op de oude dag. Aanpassingen of verbouwingen in huis afgelopen 5 jaar JA NEE 55 - 59 jaar: 36% 63% 60 - 64 jaar: 36% 63% 65 - 69 jaar: 35% 65% 70 - 74 jaar: 26% 74% 75 - 79 jaar: 29% 71% Wat wordt er verbouwd of aangepast in huis? Van alle verbouwingen en aanpassingen bij (toe- komstige) ouderen staan de badkamer, de tuin en de keuken op respectievelijk plek 1, 2 en 3 op de lijst van populaire maatregelen. Bij de badkamer en tuin speelt het veiliger en comfortabeler maken van de woning zeker een rol. In de keuken speelt langer zelfstandig thuis wonen nauwelijks een rol tijdens de verbouwing.

Langer thuis in (w)elk huis 32% 67% 1% Heeft u de afgelopen 5 jaar iets verbouwd of aangepast in uw woning? Ja Nee Weet niet 41% 29% 26% 21% 17% 14% 11% 10% 19% 0% 20% 40% 60% de badkamer de tuin de keuken de wc de woonkamer de slaapkamer de trap toegangs- of binnendeuren anders 32% 67% 1% Heeft u de afgelopen 5 jaar iets verbouwd of aangepast in uw woning? Ja Nee Weet niet 41% 29% 26% 21% 17% 14% 11% 10% 19% 0% 20% 40% 60% de badkamer de tuin de keuken de wc de woonkamer de slaapkamer de trap toegangs- of binnendeuren anders van de inwoners met een koopwoning heeft in de afgelopen vijf jaar iets aangepast of verbouwd in huis, onder huurders is dit 19%. 36% Lang zult u wonen | 10 Gedane verbouwingen en aanpassingen in en om het huis Aan de panelleden is gevraagd een toelichting te geven op wat ze in de betreffende ruimte hebben verbeterd, verbouwd of aangepast. 1. De badkamer Verbeteringen in de badkamer zijn er vaak op gericht om je er langer zelfstandig te kunnen red- den. Het blijkt te gaan om het volledig vernieuwen van de badkamer. Het ligbad wordt verwijderd en veel mensen kiezen voor een inloopdouche. Enkele respondenten geven aan dat zij de toiletpot in de badkamer hebben verhoogd. 2. De tuin Aanpassingen in de tuin hebben vooral betrekking op het beter begaanbaar maken van de paden in de tuin door bestrating aan te leggen of door trap- jes te vervangen door hellingen.

Ook het onder- houdsvriendelijker maken van de tuin en het plaat- sen van een (nieuwe) schutting is genoemd. 3. De keuken Aanpassingen in de keuken gaan vooral over het vervangen van het gasfornuis door inductie of een elektrische kookplaat, het verhogen van het aan- rechtblad, verwijderen van de bovenkastjes en vervangen door laden zodat men er beter bij kan. Van degenen met aanpassingen aan de keuken, zegt 10% dat ze dit deden om langer zelfstandig thuis te kunnen wonen. 4. De slaapkamer De meesten kochten een nieuw, in hoogte verstel- baar bed. Ook verplaatsen een aantal mensen de slaapkamer naar de benedenverdieping, of hebben ze ervoor gezorgd dat dit in de toekomst makkelijk te realiseren is. 5. De wc Veruit het meest genoemd is het verhogen van de toiletpot, maar ook het plaatsen van beugels komt veel voor. Daarnaast plaatsen mensen een tweede wc op de bovenverdieping of plaatsen ze een antis- lip vloer. Circa de helft deed deze aanpassingen om langer zelfstandig te kunnen blijven wonen. 6. De woonkamer Bij de woonkamer gaat het om het isoleren en aanleggen van vloerverwarming en weghalen van drempels en het creëren van meer ruimte. Een en- keling noemt dat dit is gedaan om meer loopruimte over te houden. 7. De trap Veruit de meeste mensen die de trap aanpassen, plaatsten een extra trapleuning of een beugel. Ook het opnieuw bekleden van de trap wordt veel ge- noemd.

Het overgrote deel deed de aanpassingen uit het oogpunt van zelfstandigheid. Ook de traplift wordt genoemd als uitkomst. 8. T oegangs- of binnendeuren Het verwijderen van drempels is de meest ge- noemde aanpassing wanneer het gaat om de toegangs- of binnendeuren, gevolgd door het plaat- sen van nieuwe (beter geïsoleerde) deuren. Langer thuis in (w)elk huis 32% 67% 1% Heeft u de afgelopen 5 jaar iets verbouwd of aangepast in uw woning? Ja Nee Weet niet 41% 29% 26% 21% 17% 14% 11% 10% 19% 0% 20% 40% 60% de badkamer de tuin de keuken de wc de woonkamer de slaapkamer de trap toegangs- of binnendeuren anders Lang zult u wonen | 11 4 | Verhuis- en verbouwplannen Uit het onderzoek blijkt dat 67% van de 55+’ers de afgelopen vijf jaar niets aan de woning heeft veran- derd. Daarom is ook gevraagd aan alle responden- ten of zij op dit moment plannen voor de toekomst van hun woning of hun woonsituatie hebben. 77% heeft geen plannen om te verhuizen of verbouwen Verhuizen of verbouwen staat bij de grote meer- derheid van de 55+’ers niet op het verlanglijstje. In totaal heeft 77% geen concrete verhuis- of verbou- wplannen. Ze hebben of helemaal geen plannen (58%) of ze weten het niet (19%). Van de mensen die wel plannen hebben wil 10% verbouwen en 12% verhuizen.

Bereidheid om te verbouwen en verhuizen neemt af als leeftijd stijgt De meeste mensen met verbouw- en verhuisplan- nen vallen in de jongste leeftijdsgroepen. In ver- houding zijn meer mensen tot hun 65e van plan om te verbouwen of verhuizen. Naarmate mensen ouder worden maken zij minder plannen om te verbouwen of verhuizen. De zogenaamde verhuis- geneigdheid neemt af, men wordt honkvaster naar- mate de leeftijd stijgt. Dit beeld komt overeen met het aantal daadwerkelijke verbouwingen en aan- passingen de afgelopen vijf jaar binnen de verschil- lende leeftijdscategorieën. Hoe ouder de bewoner, hoe minder er de laatste vijf jaar is aangepast of verbouwd. Verbouw- of verhuisplannen, naar leeftijd 55 - 59 jaar: 34% 60 - 64 jaar: 28% 65 - 69 jaar: 23% 70 - 74 jaar: 18% 75 - 79 jaar: 13% 80 - plus: 10% Van uitstel komt afstel Hoewel de jongste groep de meeste plannen heeft om te verbouwen of verhuizen en ook de meeste verhuizingen en verbouwingen worden gereali- seerd, is dit de groep die zich nog niet wenst bezig te houden met de oude dag. Hierdoor ontstaat een spanningsveld rondom levensloopbestendig wo- nen: de jongere oudere wil het nog niet en de ou- dere oudere wil het niet meer.

Langer thuis in (w)elk huis 10% 12% 58% 19% verbouwplannen verhuisplannen geen plannen weet het niet “Ben gezonde sportieve man van 69 jaar, die midden in het leven staat, meeste vragen zijn totaal niet op mij van toepassing”. van de inwoners met een koopwoning is van plan om te verbouwen of verhuizen en 14% van de inwoners met een huurwoning. 25% Lang zult u wonen | 12 5 | Eigen inschatting woonsituatie De mate waarin mensen bereid zijn iets te veran- deren aan hun huidige woonsituatie is niet alleen een kwestie van kunnen of willen. Ook het eigen inzicht en de eigen inschatting of de aanpassingen nuttig of noodzakelijk zijn kunnen meespelen. Om beter zicht te krijgen op de beweegredenen waar- om mensen wel of geen maatregelen treffen, is gevraagd in hoeverre mensen hun huidige woning zelf geschikt vinden om oud in te worden. 62% vindt woning geschikt om oud in te worden Is uw woning geschikt om oud in te worden? De meerderheid (62%) antwoordde daarop: ja. 22% vindt de huidige woning niet geschikt voor de oude dag en 16% weet het niet. Is woning geschikt om oud in te worden? Hoe ouder, hoe geschikter men de woning vindt Het aantal mensen dat hun woning geschikt vindt loopt op naarmate de leeftijd toeneemt. Zo vindt 53% van de 55 - 59 jarigen de eigen woning geschikt om oud in te worden en onder 80-plussers is dit 76%.

Woning geschikt om oud te worden, naar leeftijd 55 - 59 jaar: 53% 60 - 64 jaar: 57% 65 - 69 jaar: 64% 70 - 74 jaar: 65% 75 - 79 jaar: 67% 80 - plus: 76% 22% vindt de woning niet geschikt om oud in te worden 22% vindt de woning nu niet geschikt om oud in te worden. Van hen heeft 38% verbouw- of verhuis- plannen. De rest heeft geen plannen of weet het nog niet. De meeste verbouw- en verhuisplannen bij mensen die hun woning nu niet geschikt vinden komen voor onder 55-59 jarigen. Langer thuis in (w)elk huis Verbouw- en verhuisplannen van ondervraagden die hun huis niet levensloopbestendig vinden. verbouwplannen verhuisplannen geen plannen weet het niet Totaal 11% 27% 39% 22% Leeftijd 55-59 jaar 15% 34% 38% 14% 60-64 jaar 13% 24% 37% 25% 65-69 jaar 13% 31% 31% 25% 70-74 jaar 5% 28% 42% 25% 75-79 jaar 5% 16% 51% 29% 80-plus 0% 20% 51% 29% Type woning Koopwoning 14% 26% 37% 23% Huurwoning 2% 30% 47% 22% 62% 22% 16% Is uw woning geschikt om oud in te worden? Ja Nee Weet niet Verbouw- en verhuisplannen van ondervraagden die hun huis niet levensloopbestendig vinden.

verbouwplannen verhuisplannen geen plannen weet het niet Totaal 11% 27% 39% 22% Leeftijd 55-59 jaar 15% 34% 38% 14% 60-64 jaar 13% 24% 37% 25% 65-69 jaar 13% 31% 31% 25% 70-74 jaar 5% 28% 42% 25% 75-79 jaar 5% 16% 51% 29% 80-plus 0% 20% 51% 29% Type woning Koopwoning 14% 26% 37% 23% Huurwoning 2% 30% 47% 22% 62% 22% 16% Is uw woning geschikt om oud in te worden? Ja Nee Weet niet 55-59 jaar 60-64 jaar 65-69 jaar 70-74 jaar 75-79 jaar 80- plus De kans om binnen vijf jaar te vallen in huis Nog te vroeg om over na te denken 17% 24% 19% 21% 18% 10% Kleine kans 62% 51% 48% 41% 40% 35% Niet klein, niet groot 17% 21% 27% 33% 36% 41% Grote kans 3% 3% 5% 5% 7% 15% De kans om binnen vijf jaar vergeten om het gasfornuis uit te zetten Nog te vroeg om over na te denken 17% 18% 17% 20% 18% 6% Kleine kans 74% 68% 63% 60% 57% 67% Niet klein, niet groot 8% 11% 18% 17% 20% 20% Grote kans 1% 3% 1% 3% 5% 6% De kans om binnen vijf jaar de tuin niet meer te kunnen onderhouden Nog te vroeg om over na te denken 12% 11% 10% 11% 8% 1% Kleine kans 67% 60% 51% 39% 28% 22% Niet klein, niet groot 16% 17% 26% 30% 27% 24% Grote kans 6% 12% 14% 21% 37% 52% De kans om binnen vijf jaar met een rollator te lopen Nog te vroeg om over na te denken 21% 22% 23% 23% 20% 15% Kleine kans 72% 65% 53% 49% 41% 31% Niet klein, niet groot 6% 11% 20% 22% 26% 32% Grote kans 1% 3% 4% 6% 13% 22% De kans om binnen vijf jaar

moeite te hebben om zichzelf aan te kleden Nog te vroeg om over na te denken 20% 22% 21% 20% 17% 13% Kleine kans 74% 68% 62% 58% 56% 52% Niet klein, niet groot 4% 9% 14% 20% 23% 26% Grote kans 2% 2% 2% 2% 3% 10% De kans om binnen vijf jaar moeite te hebben met traplopen Nog te vroeg om over na te denken 16% 19% 16% 15% 14% 7% Kleine kans 71% 61% 55% 51% 44% 34% Niet klein, niet groot 8% 12% 19% 21% 26% 25% Grote kans 4% 8% 10% 13% 16% 34% 9,5 9,5 9,4 9,1 9,0 8,4 7,5 8 8,5 9 9,5 10 55-59 jaar 60-64 jaar 65-69 jaar 70-74 jaar 75-79 jaar 80-plussers 54% 11% 14% 9% 4% 4% 1% 1% 1% 3% Lang zult u wonen | 13 80+’ers geven zelfredzaamheid het rapportcijfer 8,4 De zelf ervaren zelfredzaamheid neemt af naarmate de leeftijd stijgt. Op een schaal van 1 tot 10 kennen 55-59 jarigen gemiddeld een 9,5 toe aan hun mate van zelfredzaamheid en onder 80-plussers is dat een 8,4. 20% vindt het te vroeg om na te denken over fysieke ongemakken De gemiddelde Nederlander van 55 jaar en ouder kijkt positief naar de toekomst en acht de kans klein dat hij binnen nu en vijf jaar te maken krijgt met fysieke ongemakken. Ongeveer een vijfde van de mensen geeft aan het te vroeg te vinden om na te denken over de mogelijkheid dat ze over vijf jaar met een rollator lopen of moeite hebben zichzelf aan te kleden.

Langer thuis in (w)elk huis T otaal 11% 27% 39% 22% Leeftijd 55-59 jaar 15% 34% 38% 14% 60-64 jaar 13% 24% 37% 25% 65-69 jaar 13% 31% 31% 25% 70-74 jaar 5% 28% 42% 25% 75-79 jaar 5% 16% 51% 29% 80-plus 0% 20% 51% 29% Type woning Koopwoning 14% 26% 37% 23% Huurwoning 2% 30% 47% 22% Verbouw- en verhuisplannen van ondervraagden die hun huis niet levensloopbestendig vinden verbouwplannen verhuisplannen geen plannen weet het niet “Ik voel me prima en wie dan leeft dan zorgt” Lang zult u wonen | 14 55+ ers zijn optimistisch bij het inschatten van risico’s Als het gaat om risico’s, is de 55+’er al even optimistisch. De kans om te vallen of om het gasfornuis te verget- en wordt door een enkeling als ‘grote kans’ omschreven. Opvallend is dat ook bij de groep 80+’ers nog een deel het te vroeg vindt om over zaken na te denken of het risico klein vindt, terwijl uit de statistieken blijkt dat de kans hierop toch groter is. De 80+’er schat het risico echter wel hoog in dat ze moeite krijgen met traplopen en meer dan de helft verwacht de komende vijf jaar hun tuin niet meer te kunnen onderhouden. Langer thuis in (w)elk huis “Komt tijd komt raad.

Ga je je nu al zorgen maken over dingen die misschien helemaal niet gebeuren? Wat moet ik dan? Aanpassen en vergeten te genieten van het huidige woongenot?” De kans om binnen vijf jaar te vallen in huis Nog te vroeg om over na te denken 17% 24% 19% 21% 18% 10% Kleine kans 62% 51% 48% 41% 40% 35% Niet klein, niet groot 17% 21% 27% 33% 36% 41% Grote kans 3% 3% 5% 5% 7% 15% De kans om binnen vijf jaar vergeten om het gasfornuis uit te zetten Nog te vroeg om over na te denken 17% 18% 17% 20% 18% 6% Kleine kans 74% 68% 63% 60% 57% 67% Niet klein, niet groot 8% 11% 18% 17% 20% 20% Grote kans 1% 3% 1% 3% 5% 6% De kans om binnen vijf jaar de tuin niet meer te kunnen onderhouden Nog te vroeg om over na te denken 12% 11% 10% 11% 8% 1% Kleine kans 67% 60% 51% 39% 28% 22% Niet klein, niet groot 16% 17% 26% 30% 27% 24% Grote kans 6% 12% 14% 21% 37% 52% 55-59 60-64 65-69 70-74 75-79 80+ jaar jaar jaar jaar jaar jaar Inschatten van risico’s binnen vijf jaar Lang zult u wonen | 15 Valongevallen in en om het huis Valongevallen in het eigen huis zijn aan de orde van de dag bij oudere inwoners. Veiligheid.nl monitort jaar- lijks het aantal valongevallen en het letsel. Veel ongelukken gebeuren in of om de woning. In 2016 bezochten 96.200 mensen van 65 jaar en ouder de spoedeisende hulp (SEH) als gevolg van een valongeval.

In totaal overleden in 3623 inwoners van 65 jaar en ouder dat jaar door het letsel van hun valongeval. De helft (51%) van de valongevallen bij 65+’ers vindt plaats in of om het huis. Het aantal valongevallen in en om het huis vertoont een stijgende lijn en is de laatste tien jaar sneller gestegen dan het totaal aantal valongevallen. Mogelijk speelt hierbij het feit dat ouderen steeds langer thuis wonen een rol, denkt Veiligheid.nl1. Risicogedrag in de thuissituatie Om meer te weten te komen over risicovolle situaties en risicovol gedrag bij 55+’ers thuis is aan het panel van I&O Research een lijst met situaties voorgelegd. Zo is mensen gevraagd of zij het afgelopen jaar zijn gevallen, of zij losse snoeren en kleedjes in huis hebben liggen en of zij wel eens op een stoel gaan staan om een raam te openen of om iets schoon te maken. Ook is gevraagd of er in bad gedoucht wordt en of mensen zelf de dakgoten (nog) schoonmaken. Veel van deze voorbeelden zorgen voor een verhoogd risico op valongevallen in de eigen woonomgeving.

1 Bron: Veiligheid.nl - Valpreventie kennis en cijfers Langer thuis in (w)elk huis De kans om binnen vijf jaar met een rollator te lopen Nog te vroeg om over na te denken 21% 22% 23% 23% 20% 15% Kleine kans 72% 65% 53% 49% 41% 31% Niet klein, niet groot 6% 11% 20% 22% 26% 32% Grote kans 1% 3% 4% 6% 13% 22% De kans om binnen vijf jaar moeite te hebben om zichzelf aan te kleden Nog te vroeg om over na te denken 20% 22% 21% 20% 17% 13% Kleine kans 74% 68% 62% 58% 56% 52% Niet klein, niet groot 4% 9% 14% 20% 23% 26% Grote kans 2% 2% 2% 2% 3% 10% De kans om binnen vijf jaar moeite te hebben met traplopen Nog te vroeg om over na te denken 16% 19% 16% 15% 14% 7% Kleine kans 71% 61% 55% 51% 44% 34% Niet klein, niet groot 8% 12% 19% 21% 26% 25% Grote kans 4% 8% 10% 13% 16% 34% 55-59 60-64 65-69 70-74 75-79 80+ jaar jaar jaar jaar jaar jaar Lang zult u wonen | 16 55+ ers zijn heel actief maar vertonen ook risicogedrag De Nederlandse 55+er is nog actief en zelfredzaam. En blijft dat tot op hoge leeftijd. Niet alleen wordt er regelmatig gefietst. Ook de ladder opgaan om zelf de dakgoten schoon te maken is een klusje dat niet wordt geschuwd op hogere leeftijd. Maar liefst 18% van de 80+’ers reinigt zelf de dakgoten. En 32% van de 80+’ers klimt nog regelmatig op een stoel om even een raampje te openen of sluiten. Met alle gevaren vandien.

In Nederland waren vol- gens het CBS in 2017 in totaal 764.275 inwoners van 80 jaar en ouder. 16% van de 80+’ers zegt het afgelopen jaar één of meerdere keren te zijn geval- len. In absolute aantallen zijn dat bijna 125.000 val- partijen. Opvallend is dat mensen die al hinder ondervinden of problemen hebben (ze lopen bijvoorbeeld met een rollator, hebben moeite met lopen of zijn geval- len) toch nog dingen doen die de kans op vallen ver- groten. Zo doucht 8% van de mensen die het afge- lopen jaar is gevallen in huis nog in bad en gaat 46% nog wel eens op een stoel staan om iets te pakken . Langer thuis in (w)elk huis Leeftijd 55-59 N 60-64 N 65-69 N 70-74 N 75-79 N 80+ N Afgelopen jaar eens of meerdere keren gevallen 6% 42 7% 51 8% 49 10% 48 10% 42 16% 62 Moeite met lopen 4% 28 6% 38 8% 51 9% 43 15% 62 32% 128 In huis liggen losse snoeren of kleedjes 20% 141 20% 135 16% 100 14% 69 16% 67 24% 96 Weleens op een stoel staan om iets te pakken, raam te openen of schoon te maken 58% 412 57% 387 53% 329 47% 230 46% 188 32% 128 Ik maak de dakgoten zelf schoon 36% 259 40% 271 31% 195 27% 132 24% 98 18% 72 Ik (of mijn partner) koken op gas 66% 466 65% 445 62% 385 55% 267 55% 224 54% 214 Ik loop met een rollator 1% 4 2% 10 1% 5 2% 9 4% 16 15% 60 Ik zit in een rolstoel 0% 2 0% 3 1% 5 1% 4 1% 6 1% 5 Ik fiets regelmatig 73% 517 78% 532 77% 481 75% 364 67% 272 47% 189 Ik zit regelmatig in

bad 15% 103 12% 85 11% 70 11% 54 12% 47 6% 22 Ik douche in een bad 11% 78 13% 91 8% 50 10% 48 9% 35 9% 34 Geen van bovenstaande 5% 35 4% 24 4% 27 3% 16 4% 18 5% 18 Situatie van toepassing op huis of persoon naar leeftijd “Ik ben ‘pas’ 65 jaar en volop in beweging: ik fiets en zwem elke week 40 banen. Bewegen is belangrijk.” Lang zult u wonen | 17 6 | Samenvattende conclusies Langer thuis is de norm Het overgrote deel van de 55+’er in Nederland realiseert zich dat ‘zo lang mogelijk zelfstandig thuis wonen’ de norm is. 85% van de Nederlanders van 55 jaar en ouder zegt hier in de woonsituatie op een of andere manier al rekening mee te houd- en. Dat is goed nieuws, voor de mensen zelf, maar ook voor de beleidsmakers. Ouder worden (al dan niet met zorg) gebeurt veelal thuis en niet in een instelling. Onderzoek onder mensen van 55 jaar en ouder Bereiden (toekomstige) ouderen zich voor op het langer thuis wonen? En zo ja, hoe doen ze dat en waar lopen ze tegenaan? I&O Research onderzocht de centrale vraag “wanneer treffen ouderen voor- bereidingen om langer zelfstandig te blijven wo- nen?” Het onderzoek vond plaats in een panel van 3311 mensen van 55 jaar en ouder. Er is een kloof tussen denken en doen Maar liefst 85% van de Nederlanders van 55 jaar en ouder zegt er rekening mee te houden dat ze langer zelfstandig thuis kunnen blijven wonen.

Veel 55+ ers vinden dat zij daarin een grote eigen rol en verantwoordelijkheid hebben. 67% van de (toe- komstige) ouderen ondernam echter de afgelopen jaren niets. En 77 % van de groep ondervraagden heeft geen plannen voor de toekomst (om te ver- huizen of verbouwen). Gevoel van urgentie ontbreekt, nadenken over toekomst komt vaak te vroeg De 55+’er vindt zichzelf in een hoge mate zelf- redzaam en voorziet de komende vijf jaar geen ongemakken die de zelfredzaamheid gaan inperk- en. Men is heel actief en schat risico’s rondom hun eigen gezondheid en thuissituatie laag in. Ze voelen zich te jong en zien het wel als het zover is. Het gaat niet over hen, maar over anderen, mensen die oud- er en hulpbehoevender zijn dan zij. Ook vindt het merendeel van de 55+ ers dat hun woning geschikt is om in oud te worden. Het ontbreken van gevoel van urgentie zorgt ervoor dat ze geen actie on- dernemen om aanpassingen te doen, hun woning te verbouwen of om te zien naar een andere woning. Langer thuis in (w)elk huis “Zorgen. Voor later.” “Ik zie het wel als ik gebrekkig word. Je kan ook gezond blijven. Ik ben optimistisch.” Lang zult u wonen | 18 Belemmeringen om te verbouwen of verhuizen zijn vaak van financiële aard Veel 55+ ervaren geen belemmeringen om de woning te verbouwen of om te verhuizen. 16% van de (toekomstige) ouderen ervaart die be- lemmeringen wel.

Hierbij worden de kosten het vaakst genoemd. Maatregelen als de Blijverslening en Verzilverlening kunnen deze belemmering van financiële aard wellicht wegnemen. Opzien tegen de ‘rompslomp’ staat op een tweede plaats. 9% weet niet of er belemmeringen te verwachten zijn. “Langer thuis wonen is eenvoudiger als men over de middelen beschikt om dit te realiseren.” T oekomstige oudere is actiebereid, oudere oudere wordt honkvaster Vooral jongere ouderen tussen de 55 t/m 69 jaar hebben verbouwd of willen de komende jaren verhuizen of verbouwen. Bij de gerealiseerde verbouwingen zijn vooral de badkamer, tuin en keuken populair. De aanpassingen en verbouwing blijken echter in de helft van de gevallen niet gedaan te zijn om het langer zelfstandig thuis wonen te bevorderen. Naarmate mensen ouder worden neemt de bereidheid om te gaan verbouwen of te verhuizen af. Men wordt honkvaster en onder- neemt steeds minder. Begin op tijd, anticiperen loont Gezien de actiebereidheid van de toekomstige oudere lijkt ‘op tijd’ beginnen een goede zaak. Zo- dat de eigen woning op tijd en in voldoende mate geschikt is voor het ouder worden. Bij deze toe- komstige ouderen liggen kansen. Als ze tijdens het verbouwen ook het comfort en de veiligheid mee- nemen met het oog op de oude dag, kunnen zij hun woning niet alleen verfraaien, maar ook in één keer levensloopbestendiger maken.

Nu voelen ze zich te jong en komt het nadenken over levensloopbesten- dig wonen gevoelsmatig te vroeg. Hierdoor inves- teren ze (nog) niet in maatregelen die ze nu een- voudig en tegen vrij geringe meerkosten hadden kunnen treffen. (T oekomstige) oudere bereidt zich nauwelijks voor op oude dag in de woning In dit onderzoek is gekeken hoe mensen zich voor- bereiden op het thuis wonen op hun oude dag. Een groot deel van hen bereidt zich niet voor op het oud worden in eigen huis. Ze voelen weinig urgen- tie (er is nog tijd, de woning voldoet, ze zijn opti- mistisch) en vatten de (val)gevaren licht op. Als ze ouder worden hebben ze steeds minder zin in een verbouwing of verhuizing. Ze ervaren financiële belemmeringen en zien op tegen de rompslomp. Slechts een klein deel verhuist. Onderzoek in vier delen Dit eerste onderzoek maakt deel uit van een reeks van vier onderzoeken onder mensen van 55 jaar en ouder. In de volgende delen gaan we dieper in op hun gedrag en denkbeelden, hun omgang met geld en hun kennis van producten die het langer thuis wonen vergemakkelijken. Langer thuis in (w)elk huis Over Lang zult u wonen ‘Lang zult u wonen’ is het motto van de bewustwor- dingscampagne die mensen van 55 jaar en ouder informeert en stimuleert om op tijd en zelf de wo- ning te verbeteren met het oog op het ouder wor- den.

De campagne geeft inwoners concrete tips en adviezen om hun woning veiliger en comfortabeler te maken. Sinds 2013 wordt deze campagne in de provincie Overijssel gevoerd en door steeds meer gemeenten in Nederland overgenomen. Bewustwordingscampagne Lang zult u wonen is de bewustwordingscampagne met de boodschap: maak uw woning tijdig veiliger en comfortabeler, zodat u met plezier in uw ver- trouwde omgeving kunt blijven wonen. Ook bij be- ginnende dementie. Lang zult u wonen informeert inwoners met veel praktijkvoorbeelden. Hiervoor heeft Lang zult u wonen veel communicatiemate- rialen ontwikkeld, waardoor organisaties niet tel- kens opnieuw het wiel hoeven uit te vinden om wo- ningbezitters, maar ook huurders te informeren. Van beleid naar uitvoering Lang zult u wonen is meer dan een bewustwor- dingscampagne. De organisatie Lang zult u wonen helpt overheden bij het vertalen van beleid rond langer thuis wonen naar concrete activiteiten. Zij biedt naast het voeren van campagne ook beleids- advies, projectmanagement en voert onderzoek uit. Meer informatie en contact Wilt u meer weten over Lang zult u wonen, neem dan contact op via info@langzultuwonen.nl of kijk op de website www.langzultuwonen.nl. Kijk snel op www.langzultuwonen.nl Dit onderzoek is mede mogelijk gemaakt door provincie Overijssel.