4.0 Regio Zwolle - Atlas-1.pdf

ATL A S juni 2020 COLOFON Titel Regio Atlas Zwolle herziene versie Datum juni 2020 Uitgave Regio Zwolle in samenwerking met gemeenten en provincies in Regio Zwolle en studenten van het CIBAP Opdrachtgever Regio Zwolle, Gemeente Zwolle en Provincie Overijssel Regio Zwolle Postbus 10007 8000 GA Zwolle www.regiozwolle.info regiozwolle@zwolle.nl Opdrachtnemer MUST Postbus 16631 1001 RC Amsterdam www.must.nl ATL A S juni 2020 4 5Atlas Regio Zwolle Atlas Regio Zwolle Soms is de vraag naar een boekwerk groter dan het aanbod en dat geldt ook voor de Atlas Regio Zwolle. Met genoegen presenteer ik dan ook de tweede druk van dit prachtige document vol data en kaarten over Regio Zwolle. Een mooi signaal dat de Atlas zo gretig de weg naar gebruikers vindt. Deze tweede oplage betekent ook dat we de gemeente Nunspeet kunnen introduceren die vanaf januari 2020 onderdeel is van de bestuurlijke samenwerking Regio Zwolle. Nunspeet is onze 22e gemeente en maakt Regio Zwolle compleet. In deze uitgave konden we de data van Nunspeet nog niet meenemen in kaarten en infographics. Die houdt u nog te goed van ons. Het doel van de Atlas is het delen van informatie en gegevens. We zien dat bijvoorbeeld beleidsadviseurs bij overheden de Atlas regelmatig raadplegen. Data zijn - naast gezond verstand en goede communicatie – steeds meer nodig om de juiste strategische keuzes te kunnen maken.

Bij de lokale gemeente, in de regio, maar ook bijvoorbeeld bij de totstandkoming van de Nationale Omgevingsvisie. En hoe mooi is het om met de Atlas Regio Zwolle een gezamenlijk referentiekader te hebben: in de Atlas laten overeenkomsten én verschillen de kracht van Regio Zwolle zien. Overeenkomsten vanuit onze gezamenlijke opgaves - economie, menselijk kapitaal, bereikbaarheid, leefomgeving en energie - én verschillen vanuit ons verleden op het gebied van handel, religie, bestuurskracht en landinrichting. Ik begon het voorwoord met het economisch principe van vraag en aanbod: goed om te ervaren dat meer dan verwacht verschillende maatschappelijke organisaties, ondernemers en inwoners om een exemplaar hebben gevraagd. Daarom verspreiden we de Atlas Regio Zwolle nu ook onder basisscholen, middelbare scholen, het mbo, het hbo en bibliotheken in onze regio. En uiteraard blijft de Atlas ook digitaal beschikbaar via regiozwolle.info. Veel gebruiksgemak gewenst met deze Atlas! Peter Snijders, Voorzitter Regio Zwolle VOORWOORD ATLAS REGIO ZWOLLE Studentenhuisvesting in Zwolle (Gemeente Zwolle) Peter Snijders (voorzitter Regio Zwolle)

6 7Atlas Regio Zwolle Atlas Regio Zwolle 0. Introductie 1. Samen handen uit de mouwen (mensen) 2. Demodelta Regio Zwolle (cultuur) 3. Zoals het klokje thuis tikt (wonen) 4. (On)zichtbare bewoners (ecologie) 5. Vriend en vijand (water) 6. Schatkaart (ondergrond) 7. Van landsbelang (militair) 08 18 24 40 46 52 66 72 8. Lucht en donker (lucht) 9. Streekenergie (energie) 10. Kringlopen sluiten (circulaire economie) 11. Goed verbonden (bereikbaarheid en verbindingen) 12. Van alle markten thuis (economie) 13. Zorgzaam Regio Zwolle (gezondheid) 14. Wat van hier komt, is lekker (voedsel en landbouw) 15. Weg van de snelweg (recreatie en toerisme) 78 84 90 96 112 118 124 138 INHOUDSOPGAVE ATLAS REGIO ZWOLLE

8 9Atlas Regio Zwolle Atlas Regio Zwolle 15. Weg van de snelweg (recreatie en toerisme) 11. Goed verbonden (bereikbaarheid en verbindingen) Herkenbaarheid van Regio Zwolle Met de Atlas Regio Zwolle zetten we onszelf letterlijk op de kaart. Daarmee draagt de Atlas bij aan de herkenbaarheid van Regio Zwolle. De kaarten en beelden zijn helder en eenvoudig leesbaar, zodat kenners en niet-kenners snel een beeld krijgen over Regio Zwolle. Bestuurders en medewerkers van de overheid, het onderwijs, het bedrijfsleven en maatschappelijke organisaties kunnen de inzichten over het functioneren van de regio gebruiken voor eigen beleid, visie en handelen. Kennisbank en vraagbaak De Atlas is een kennisbank en vraagbaak tegelijkertijd. Zij brengt een schat aan kengetallen, waarden, ruimtelijke en landschappelijke systemen en structuren van de regio in beeld. De kaarten laten zowel de feitelijke kenmerken van Regio Zwolle zien, als de positie van de regio ten opzichte van omringende regio’s en Europa. Dit aan de hand van vijftien themakaarten met toelichtende infographics en foto’s. Deze thema’s komen overeen met de dertien `lagen’ uit de Nationale Omgevingsvisie. Daaraan INTRODUCTIE 10. Kringlopen sluiten (circulaire economie) 3. Zoals het klokje thuis tikt (wonen) 6. Schatkaart (ondergrond) 7. Van landsbelang (militair) 8. Lucht en donker (lucht) 4. (On)zichtbare bewoners (ecologie) 5.

Vriend en vijand (water) 12. Van alle markten thuis (economie) 14. Wat van hier komt, is lekker (voedsel en landbouw) 13. Zorgzaam Regio Zwolle (gezondheid) 2. Demodelta Regio Zwolle (cultuur) 1. Samen handen uit de mouwen (mensen) 9. Streekenergie (energie) hebben wij twee thema’s toegevoegd: mensen en recreatie & toerisme. Mocht er in de toekomst behoefte zijn aan een update of een uitbreiding, dan horen we dat graag. Een jeugdige kijk op de regio Wij hebben de afgelopen tijd op een `objectieve’ en feitelijke manier naar de regio gekeken. Tegelijkertijd hebben vijf studenten van het CIBAP, de regionale mbo voor de kunsten, de regio op een creatieve wijze in beeld gebracht. Deze jeugdige kijk op onze regio vindt u verspreid over de Atlas en is gekoppeld aan één van de vijftien thema’s. Wij zien dit als een verrijking van de Atlas. REGIO ZWOLLE OP DE KAART Atlas Regio Zwolle: het resultaat van een samenwerking tussen kaartenmakers, ontwerpers, planologen en beleidsmedewerkers van de vier provincies en de tweeëntwintig gemeenten binnen Regio Zwolle. De Atlas is een feitelijke en inspirerende weergave van Regio Zwolle met kaarten en beelden die laten zien hoe rijk en gevarieerd Regio Zwolle is. Van cultuur tot cohesie, van ruimte tot recreatie, van wegen tot water. Kaarten vergroten de kennis van de fysieke leefomgeving op regionaal niveau.

Met kaarten kun je de regionale schaal onderzoeken en verbeelden. De Nieuwe Agenda Tot slot zijn de vijf opgaven van de Nieuwe Agenda - economie, menselijk kapitaal, leefomgeving, bereikbaarheid en energie - geïntegreerd in de Atlas. De verschillende themakaarten en infographics zijn gekoppeld aan één of meerdere thema’s. Leeswijzer De Atlas is bedoeld om Regio Zwolle te leren kennen en te ontdekken. Geen chronologisch verhaal, maar geordend volgens de vijf opgaven van de Nieuwe Agenda. De `bloemblaadjes’ worden één voor één afgelopen. 10 11Atlas Regio Zwolle Atlas Regio Zwolle 21 GEMEENTEN IN 4 PROVINCIES 2 ATLAS REGIO ZWOLLE INTRODUCTIE INTRODUCTIE ZWOLLE ZWARTEWATERLAND STAPHORST STEENWIJKERLAND MEPPEL DE WOLDEN HOOGEVEEN HATTEM HEERDE OLST-WIJHE RA ALTE DALFSEN OMMEN HARDENBERG WESTERVELD OLDEBROEKELBURG KAMPEN DRONTEN NUNSPEET NOORDOOSTPOLDERURK METROPOOLREGIO AMSTERDAM NOORD-VELUWE CLEANTECH REGIO REGIO TWENTE REGIO GRONINGEN-ASSEN DUTCH TECH ZONEHavelte Uffelte Zuidwolde De Wijk Koekange Pesse Noordscheschut Nieuwlande Hollandscheveld Elim Ruinen Ruinerwold Dwingeloo Vledder Diever Steenwijk TukSteenwijkerwold Vollenhove St.Jansklooster Oldemarkt Giethoorn Wanneperveen Blokzijl Emmeloord Nagele Marknesse Swifterbant Biddinghuizen Ens ‘t Harde Doornspijk IJsselmuiden Wezep Hattemerbroek Wapenveld Wijhe Olst Boskamp Heino Luttenberg Heeten Genemuiden Hasselt Zwartsluis

Lemeler- veld Nieuwleusen Rouveen Balkbrug Dedemsvaart Gramsbergen Bergentheim Kloosterhaar Slagharen Vinkenbuurt Lutten De Krim Coevorden Itterbeck Emmen Beilen Wolvega Lelystad Harderwijk Epe Lemmer Vroomshoop Nijverdal Almelo Deventer Nijeveen LEGENDA Grenzen: Gemeentegrenzen Provinciegrenzen LANDKREIS GRAFSCHAFT BENTHEIM 0km 10km N 2km 4km 6km 8km Regio Zwolle bestaat uit tweeëntwintig gemeenten gelegen in vier provincies die vrijwillig met elkaar samenwerken. Dit is onder andere een antwoord op de vele samenwerkingen tussen gemeenten, provincies en regio’s in de omgeving, zoals de Metropoolregio Amsterdam, Cleantech Regio en de Regio Groningen-Assen. Nunspeet is sinds 1 januari 2020 onderdeel van Regio Zwolle. In deze uitgave hebben we de data van Nunspeet nog niet meegenomen in de kaarten en infographics.

10 11Atlas Regio Zwolle Atlas Regio Zwolle 12 13Atlas Regio Zwolle Atlas Regio Zwolle 7 LANDSCHAPPEN ATLAS REGIO ZWOLLE INTRODUCTIE INTRODUCTIE LEGENDA Type landschap Hoogveenontginning Zandlandschap Veenweidegebied Rivierkleilandschap Stuwwallandschap Droogmakerij Open water Overige Kanalen Bebouwd gebied Hoogtelijnen 0 NAP-lijn Primaire waterkering Bron: Dijkenkaart van Nederland 0 N AP 0 NAP Havelte Uffelte Zuidwolde De Wijk Koekange Pesse Hoogeveen Noordscheschut Nieuwlande Hollandscheveld Elim Ruinen Dwingeloo Vledder Diever Steenwijk TukSteenwijkerwold Vollenhove St.Jansklooster Oldemarkt Giethoorn Wanneperveen Blokzijl Emmeloord Urk Nagele Marknesse Swifterbant Biddinghuizen Ens ‘t Harde Doornspijk IJsselmuiden Kampen Zwolle Hattem Wezep Elburg Dronten Oldebroek Hattemerbroek Wapenveld Heerde Wijhe Olst Boskamp Heino Raalte Luttenberg Heeten Genemuiden Hasselt Zwartsluis Lemeler- veld Nieuwleusen Dalfsen Ommen Rouveen Staphorst Balkbrug Dedemsvaart Gramsbergen Hardenberg Bergentheim Kloosterhaar Slagharen Vinkenbuurt Lutten De Krim Nijeveen Meppel Ruinerwold 0km 10km N 2km 4km 6km 8km Bestuurlijke grenzen vervagen als u kijkt naar de verschillende landschappen. Regio Zwolle kent maar liefst zeven verschillende landschappen. Van de oude stuwwallen tot de jonge droogmakerijen: allemaal zijn ze op relatief korte afstand van elkaar te ontdekken.

Dwars door de regio loopt de 0 NAP-lijn, afgebeeld als een rode draad op de kaart. Langs deze lijn liggen onder meer de voormalige Zuiderzeehavens. Ook verklaart het de ligging en vorm van sommige dorpen en steden: kijk maar eens naar Staphorst en Rouveen. 12 13Atlas Regio Zwolle Atlas Regio Zwolle 14 15Atlas Regio Zwolle Atlas Regio Zwolle DAILY URBAN SYSTEM ATLAS REGIO ZWOLLE INTRODUCTIE INTRODUCTIE ZWOLLE MEPPEL HOOGEVEEN STEENWIJK WOLVEGA ZEEWOLDE APELDOORN DEVENTER NIJVERDAL VRIEZENVEEN HARDERWIJK LEMMER KAMPEN ELBURG NUNSPEET RA ALTE HARDENBERG DRONTEN NOORDOOSTPOLDER LEGENDA Aantal verplaatsingen per uur auto 500-600 400-500 300-400 200-300 100-200 Aantal verplaatsingen per uur OV 300-400 200-300 100-200 0-100 Bron: Mobiliteitsscan (Rijkswaterstaat 2014) Havelte Uffelte Zuidwolde De Wijk Koekange Pesse Noordscheschut Nieuwlande Hollandscheveld Elim Ruinen Dwingeloo Vledder Diever Steenwijkerwold Vollenhove St.Jansklooster Oldemarkt Giethoorn Blokzijl Urk Nagele Marknesse Swifterbant Biddinghuizen Ens ‘t Harde Doornspijk IJsselmuiden Hattem Wezep Oldebroek Hattemerbroek Wapenveld Heerde Wijhe Olst Boskamp Heino Dalfsen Luttenberg Heeten Genemuiden Hasselt Zwartsluis Lemeler- veld Nieuwleusen Ommen Rouveen Staphorst Balkbrug Dedemsvaart Gramsbergen Bergentheim Kloosterhaar Slagharen Vinkenbuurt Lutten De Krim Nijeveen Ruinerwold Dit scenario is gebaseerd op de volgende

bronnen: HB-matrix Auto: NRM Oost 2014 BP18 Dagdeel: ochtend, NRM Oost 2014 met GM versie 3.6.1 Netwerk voor effectberekeningen (Auto): NRM Oost 2014 BP18 Dagdeel: ochtend, NRM Oost 2014 met GM versie 3.6.1 Reistijden voor bereikbaarheidskaarten: Netwerk voor effectberekeningen zonder BBI = NRM Oost 2014 BP18 ochtend Deur-tot-deur reistijden OV: gegenereerd obv ov halte- halte reistijden Halte-tot-halte reistijden OV: Default haltes (Nationaal OV-model) 0km 10km N 2km 4km 6km 8km Regio Zwolle is voor veel mensen een gebied waarin ze wonen én werken. Kijken we bijvoorbeeld naar de autoverplaatsingen richting de stad Zwolle in de ochtendspits, dan zien we zonder de grenzen te tekenen, Regio Zwolle op de kaart verschijnen. Ook plaatsen net buiten de regio, zoals Nijverdal en Deventer hebben een sterke relatie met Zwolle. Iedere plaats heeft zijn eigen `daily urban system` of gebied met de meeste dagelijkse verplaatsingen. Zouden we Hoogeveen als meetpunt nemen, dan komen plaatsen als Groningen en Emmen in het vizier. Zo kent een plaats als Dronten een sterke oriëntatie op zowel Zwolle als Lelystad. De grenzen van een daily urban system zijn niet hard. 14 15Atlas Regio Zwolle Atlas Regio Zwolle 16 17Atlas Regio Zwolle Atlas Regio Zwolle MENSELIJK KAPITAAL Krapte en mismatch op de arbeidsmarkt zijn remmende factoren voor economie en samenleving.

Daarom zet de regio zowel in op het bevorderen van de beschikbaarheid van arbeidskrachten als op een goede aansluiting van vraag en aanbod. Tegelijkertijd is er sprake van onbenut arbeidspotentieel in de vorm van groepen werkzoekenden met een structureel slechtere arbeidsmarktpositie. Dat betekent dat inclusiviteit een opdracht is. De veranderingen op de arbeidsmarkt gaan sneller. Dit vraagt nieuwe vaktechnieken en nieuwe vaardigheden van werknemers. Meer wendbaarheid is gewenst. Dit betekent dat mensen zich permanent moeten ontwikkelen: een leven lang leren. MENSELIJK KAPITAALLEEFOMGEVINGECONOMIEENERGIEBEREIKBAARHEID Studenten van Windesheim in Zwolle (Gemeente Zwolle) 16 17Atlas Regio Zwolle Atlas Regio Zwolle 18 19Atlas Regio Zwolle Atlas Regio Zwolle SAMEN HANDEN UIT DE MOUWEN 1 MENSEN MENSELIJK KAPITAALLEEFOMGEVINGECONOMIEENERGIEBEREIKBAARHEID LEGENDA Percentage aantal familiebedrijven 50 % 60% 70% 80% 90% 90% Bron: CBS familibedrijven in Nederland Percentage opleidingsniveau Lager opgeleid Middel opgeleid Hoger opgeleid Bron: CBS Opleidingscentra HBO + neveninstelling ROC + neveninstelling Percentage vestigingen van familiebedrijven per provincie 0km 10km N 2km 4km 6km 8km Regio Zwolle wordt gekenmerkt door de vele gezonde familiebe - drijven (meer dan 76% van het be- drijvenbestand). Zij vormen samen de verbindende kracht en de on - misbare motor van de economie.

Deze succesvolle mkb’ers zijn diep geworteld in de regionale grond en zijn daardoor enorm betrokken bij de regio en haar inwoners. Dit uit zich bijvoorbeeld in de sponsoring van lokale verenigin - gen, maar ook in loyaliteit tussen werkgevers en werknemers. De economie van Regio Zwolle is te kenmerken als een hoog produc- tieve kenniseconomie, zonder een wo instelling. In Regio Zwolle kan iedereen zijn of haar talenten ontwikkelen en benutten, bijvoor - beeld aan één van de mbo- en hbo instellingen in de regio. Door een leven lang leren wordt maximaal ingezet op de beschikbaarheid, wendbaarheid en inclusiviteit van de mensen. Veel van de kracht van de regio is terug te voeren op de drie-eenheid dominee, koopman en bestuurder. De regio heeft duidelijke christelijke roots; het is deel van de Biblebelt. Er is meer aandacht voor eigen verantwoor - delijkheid, zorg voor de medemens en een sobere levenswijze. De ‘koopman’ heeft betrekking op de Hanzehistorie toen onderling vertrouwen, handelsgeest en samenwerking essentieel was. De ‘bestuurder’ in dit eeuwenoude bestuurscentrum kenmerkt zich door openheid en een wederzijdse gunfactor.

Bron: CBS, 2015 ROC 18 19Atlas Regio Zwolle Atlas Regio Zwolle 20 21Atlas Regio Zwolle Atlas Regio Zwolle SAMEN HANDEN UIT DE MOUWEN 1 MENSEN MENSELIJK KAPITAAL 1.5 Demografische opbouw1.1 Vrijwilligers per wijk 2016 1.3 Opleidingsniveau theoretisch 1.2 Streektaal en dialecten 1.6 Percentage dat religieuze dienst 1 keer per maand bijwoont 1.8 Brede welvaart in Regio Zwolle1.4 Opleidingsniveau theoretisch 1.7 Bevolkingsontwikkeling 2015-2030 Bron: Grijze druk per gemeente 2011, CBS 0,70 0,69 0,68 0,67 0,66 0,65 0,64 0,63 0,62 2013 Regio Zwolle Nederland 2014 2015 2016 2017 Bron: Nederlandse dialecten, 2008Bron: Gezondheidsmonitor Bron: Arbeidsdeelname middelbaar 2019, CBS Bron: De religieuze kaart van Nederland 2015, CBS Bron: HBO / WO opgeleid, CBS Bron: PBL Bron: Monitor Regio Zwolle 2018 MENSELIJK KAPITAAL MENSELIJK KAPITAALLEEFOMGEVINGECONOMIEENERGIEBEREIKBAARHEID Percentage 14-24 24-29 29-34 34-39 39-44 44-54 Geen info 1. West-Vlaams 2. Zeeuws 3. Zuid-Hollands 4. Westhoeks 5. Waterlands 6. Zaans* 7. Kennemerlands 8. West-Fries* 9. Bildts, Midslands, Stadsfries en Amelands 10. Kollumerlands 11. Gronings 12. Stellingwerfs 13. Midden-Drents 14. Zuid-Drents 15. Twents 16. Twents-Graafschaps 17. Gelders-Overijssels (Ach- terhoeks), Sallands, Noord- west-Overijssels en Urkers 18. Veluws 19. Utrechts-Alblasserwaards 20. Zuid-Gelders 21. Noord-Brabants 22. Brabants 23.

Oost-Vlaams Verhouding 65 t.o.v. 20 tot 65 jarigen (%) Minder dan 25% 25 - 35% 35 - 45% 45 of meer% Aandeel in % > 21 21-25 25-30 30-35 35-53 Geen info Aandeel in % > 21 21-25 25-30 30-35 35-53 2015-2030 Sterke krimp (10% of meer) Krimp (2,5% tot 10%) Stabiel (-2,5%tot 2,5%) Groei (2,5% tot 10%) Sterke groei (10% of meer) Minder dan 14% 14 - 21% 21 - 31% 31 - 47% 47% of meer Onbekend 12 14 17 22 23Atlas Regio Zwolle Atlas Regio Zwolle Sint Anna Schuttersgilde (Gemeente Hattem) Concert Arise in Kampen (Richard Tennekes) Noorderlichtjesparade (Gemeente De Wolden) 24 25Atlas Regio Zwolle Atlas Regio Zwolle DEMODELTA REGIO ZWOLLE 2 CULTUUR EN ERFGOED Staphorst Stipwerk Staphorst Stipwerk Bovenstemzingen Bovenstemzingen PsalmenPsalmen PaasvurenPaasvuren Gondelvaart GiethoornGondelvaart Giethoorn PinksterrijdenPinksterrijden BloemencorsoBloemencorso VollenhoveVollenhove BloemencorsoBloemencorso St. JanskloosterSt.

Jansklooster Sigaren IJsselmuidenSigaren IJsselmuiden Tamboer van Tamboer van HoogeveenHoogeveen Dalfser MopDalfser Mop Zwolse Zwolse BalletjesBalletjes BottermarktBottermarkt LEGENDA Fysiek Beschermd stads- en dorpsgezicht Bron: Cultureelerfgoed Dossier: Stads- en dorpsge zichten Wederopbouwgebied Bron: cultureelerfgoed, 30 wederopbouwgebieden Schokland Unesco Bron: Unesco Nederlandse Commisie Het Woudagemaal Unesco Bron: Unesco Nederlandse Commisie Hanzesteden Bron: visithanzesteden.nl Koloniën van Weldadigheid Bron: kolonienvanweldadigheid. eu , Locaties Waterloopbos Bron: Natuurmonumenten.nl Niet-fysiek Immaterieel erfgoed Bron: Kennis centrum immaterieel erfgoed BEREIKBAARHEID ENERGIE ECONOMIE LEEFOMGEVING MENSELIJK KAPITAAL 0km 10km N 2km 4km 6km 8km Regio Zwolle is door mensenhanden gemaakt. Van het veroveren van de woeste gronden tot het temmen van de Zuiderzee: de regio is een bloemlezing van de Nederlandse landinrichtingstraditie van wereldfaam. Op dit gemaakte land hebben zich in de loop der eeuwen talloze tradities en gebruiken ontwikkeld. En dat proces loopt tot op de dag van vandaag. Het kaartbeeld is een collage van oude kaarten.

24 25Atlas Regio Zwolle Atlas Regio Zwolle 26 27Atlas Regio Zwolle Atlas Regio Zwolle Fortifi cations and Lines of Defense Fortifi cazioni e linee difensive Vestingwerken en verdedigingslinies Natural Terrain Terreno incolto Woeste grond 1860 It is 1860. Whilst the cities of England, Belgium and Germany grow enormously as a result of the Industrial Revolution, those in the Netherlands remain relatively un- changed. Their populations remain contained within the city walls, and often have their own systems of time, law and their own taxes. The rest of the countryside, with the exception of the reclaimed land in the west, remains for the most part in a natural state. However, the fi rst railway lines and canals are the harbingers of future change. È il 1860. Mentre in Inghilterra, Belgio e Germania le città conoscono una crescita esplosiva dovuta alla rivoluzione industriale, nei Paesi Bassi predomina ancora una calma relativa. Lo sviluppo urbano avviene ancora all’interno delle cinte murarie e spesso ciascuna città adotta un proprio sistema orario, giuridico e tributario. Le campagne dei Paesi Bassi, ad eccezione dei polder e delle terre bonifi cate a occi- dente, sono costituite in gran parte ancora da terre incolte. Le prime linee ferroviarie e i primi canali preannunciano, tuttavia, già l’arrivo di grandi cambiamenti. Het is 1860.

Terwijl de steden in Engeland, België en Duitsland door de industriële revolutie ex- plosief groeien, heerst er in Nederland nog een relatieve rust. De steden liggen binnen de stadswal- len en kennen vaak een eigen tijdsysteem, een eigen rechtssysteem en een eigen belastingstelsel. Het buitengebied van Nederland is, met uitzondering van de polders en droogmakerijen in het westen, grotendeels nog woeste grond. De eerste spoorlijnen en kanalen zijn echter de voortekenen van de grote veranderingen die zullen komen. Built-up Area Edifi cazione Bebouwing Forest Bosco Bos Scrub/Heath Macchia/Brughiera Ruigte/Hei Dunes Duna Duin Sand/Beach Sabbia/Spiaggia Zand/Strand Freshwater Acqua dolce Zoet water Farmland Terreno coltivabile Cultuurland Railway Ferrovia Spoorweg Regional Road Strada statale Regionale weg Line of Defense/Shooting Range Linea difensiva/Poligono di tiro Verdedigingslinie/Schietterrein 0,5% 69,3% 4,7% 20,7% 1,6% 1,2% 2,0% Fortifi cations Fortifi cazioni Vestingwerken Scale Scala Schaal 1:500.000 The maps were part of the ‘Hybrid Landscapes’ exhibition presented by the Netherlands Architecture Institute at the Architecture Bienniale Venice 2004. De kaarten maakten deel uit van de expositie ‘Hybride landschap’, een inzending van het Nederlands Architectuurinstituut voor de Architectuurbiënnale Venetië 2004.

Maps and text / Kaarten en teksten: MUST urbanism stedebouw - Postbus 16631 - 1001 RC Amsterdam - The Netherlands - T +31 (0)20 470 2013 - F +31 (0)20 470 0561 - mail@must.nl - www.must.nl Sources / Bronnen: Topografi sche Dienst Nederland - De Nieuwe Kaart van Nederland - MUST urbanism stedebouw 1950 It is 1950. The reclamation of the Zuider Zee has begun. With the construction of the IJsselmeer Dam, the salt-water Zuider Zee has become the fresh-water IJs- selmeer. The land that can be drained as a result greatly increases the Netherlands’ agricultural land area. The exploitation of the natural landscape continues apace due to job-creation schemes for the many unemployed during the 1930s. The expansion of the cities has virtually come to a halt during the years of crisis and the war. But with the economic recovery around 1950 the future looks brighter. È il 1950. Hanno preso il via le opere di prosciugamento dello Zuiderzee. Con il completamento della Afsluitdijk (la diga di chiusura che separa lo Zuiderzee dal Waddenzee) l’acqua salata dello Zuiderzee si è trasformata in quella dolce dello IJsselmeer. I nuovi polder, che in seguito si è potuto bonifi care, vanno a incrementare notevolmente la superfi cie dei terreni olandesi adibiti a uso agricolo.

Il dissodamento delle terre incolte procede a ritmo serrato, negli anni Trenta come progetto volto alla creazione di posti di lavoro per far fronte all’elevato numero di disoccupati. L’espansione urbanistica durante gli anni di crisi e la guerra segna una battuta d’arresto quasi totale. Tuttavia, grazie alla ripresa economica, attorno al 1950 il futuro torna a prospettarsi roseo. Het is 1950. De Zuiderzeewerken zijn gestart. Met de Afsluitdijk is de zoute Zuiderzee het zoete IJsselmeer geworden. De nieuwe polders die vervolgens drooggemalen konden worden, vergroten het Nederlandse areaal landbouwgrond aanzienlijk. De ontginning van de woeste gronden gaat gestaag door, in de jaren dertig als werkverschaffi ngsproject voor het grote aantal werklozen. De uitbreiding van de steden is tijdens de crisisjaren en de oorlog vrijwel geheel tot stilstand gekomen. Maar met het economische herstel rond 1950 ziet de toekomst er weer optimistisch uit.

Zuider Zee Works Opere di prosciugamento dello Zuiderzee Zuiderzeewerken Urban Growth (1920 – 1950) Espansione urbana (1920 – 1950) Stedelijke groei (1920 – 1950) Built-up Area Edifi cazione Bebouwing Forest Bosco Bos Scrub/Heath Macchia/Brughiera Ruigte/Hei Dunes Duna Duin Sand/Beach Sabbia/Spiaggia Zand/Strand Freshwater Acqua dolce Zoet water Farmland Terreno coltivabile Cultuurland Airport Aeroporto Vliegveld Railway Ferrovia Spoorweg Regional Road Strada statale Regionale weg Motorway Autostrada Snelweg Industry Industria Industrie Park/Recreation Zone Parco/zona ricreativa Park/Recreatiegebied 2,5% 0,1% 0,1% 74,9% 6,3% 4,3% 0,9% 0,9% 9,8% Fortifi cations Fortifi cazioni Vestingwerken Line of Defense/Shooting Range Linea difensiva/Poligono di tiro Verdedigingslinie/Schietterrein Scale Scala Schaal 1:500.000 1957 1968 The maps were part of the ‘Hybrid Landscapes’ exhibition presented by the Netherlands Architecture Institute at the Architecture Bienniale Venice 2004. De kaarten maakten deel uit van de expositie ‘Hybride landschap’, een inzending van het Nederlands Architectuurinstituut voor de Architectuurbiënnale Venetië 2004.

Maps and text / Kaarten en teksten: MUST urbanism stedebouw - Postbus 16631 - 1001 RC Amsterdam - The Netherlands - T +31 (0)20 470 2013 - F +31 (0)20 470 0561 - mail@must.nl - www.must.nl Sources / Bronnen: Topografi sche Dienst Nederland - De Nieuwe Kaart van Nederland - MUST urbanism stedebouw 1890 It is 1890. The bicycle and motorcar have been introduced. The map has changed very little since 1860. Only the rail network has grown considerably. A network has been laid within a period of thirty years that is still in use a hundred years later. The changes that are occurring in the Netherlands do not have any consequences for the map. In 1874 the law is passed removing the military and economic function of the city walls, making it possible to expand the city boundaries beyond them. Two important new watercourses have been dug: the Nieuwe Waterweg (New Water- way) and the Noordzeekanaal (North Sea Canal), making the ports of Rotterdam and Amsterdam accessible to large modern ships. È il 1890. L’aspetto della mappa non è cambiato molto rispetto al 1860. Solo la rete ferroviaria è cresciuta in modo considerevole: nell’arco di trent’anni viene costruita la rete che sarebbe stata ancora in funzione un secolo più tardi. I cambiamenti che hanno luogo non si ripercuotono in alcun modo sull’assetto della mappa.

L’automobile e la bicicletta hanno fatto la loro comparsa e nel 1874 viene approvata la cosiddetta Vestingswet (la Legge del Regno dei Paesi Bassi sulle fortifi cazioni e sulle linee difensive) che segna la fi ne della funzione economico-militare delle mura cittadine: in tal modo, viene a essere spianata la strada legale che consente l’ampliamento delle città oltre la cinta urbana. Sono state scavate inoltre due nuove importanti vie navigabili: la Nieuwe Waterweg e il Noordzeekanaal che consentono l’accesso delle grandi navi marittime moderne ai porti di Rotterdam e di Amsterdam. Het is 1890. Het kaartbeeld is sinds 1860 niet veel veranderd. Alleen het spoorwegennet is aanzienlijk gegroeid. In een periode van dertig jaar is het netwerk aangelegd dat honderd jaar later nog steeds in gebruik is. De veranderingen die plaatsvinden, hebben geen gevolgen voor het kaartbeeld. De auto en de fi ets hebben hun intrede gedaan en in 1874 wordt de Vestingswet aangenomen waarmee de militaire en economische functie van de stadswallen is komen te vervallen. Wettelijk is de weg nu vrij om de steden voorbij de stadswallen uit te breiden. Er zijn ook twee belangrijke nieuwe vaarwegen gegraven: de Nieuwe Waterweg en het Noordzeekanaal. Daarmee zijn de havens van Rotterdam en Amsterdam toegankelijk gemaakt voor moderne grote zeeschepen.

Railway Lines Linee ferroviarie Spoorlijnen Canals Canali Kanalen Built-up Area Edifi cazione Bebouwing Forest Bosco Bos Scrub/Heath Macchia/Brughiera Ruigte/Hei Dunes Duna Duin Sand/Beach Sabbia/Spiaggia Zand/Strand Freshwater Acqua dolce Zoet water Farmland Terreno coltivabile Cultuurland Railway Ferrovia Spoorweg Regional Road Strada statale Regionale weg Park/Recreation Zone Parco/zona ricreativa Park/Recreatiegebied 0,7% 0,1% 70,5% 4,9% 19,5% 1,3% 1,2% 1,8% Fortifi cations Fortifi cazioni Vestingwerken Line of Defense/Shooting Range Linea difensiva/Poligono di tiro Verdedigingslinie/Schietterrein Scale Scala Schaal 1:500.000 The maps were part of the ‘Hybrid Landscapes’ exhibition presented by the Netherlands Architecture Institute at the Architecture Bienniale Venice 2004. De kaarten maakten deel uit van de expositie ‘Hybride landschap’, een inzending van het Nederlands Architectuurinstituut voor de Architectuurbiënnale Venetië 2004. Maps and text / Kaarten en teksten: MUST urbanism stedebouw - Postbus 16631 - 1001 RC Amsterdam - The Netherlands - T +31 (0)20 470 2013 - F +31 (0)20 470 0561 - mail@must.nl - www.must.nl Sources / Bronnen: Topografi sche Dienst Nederland - De Nieuwe Kaart van Nederland - MUST urbanism stedebouw It is 1980. There has been an explosive growth of the urban areas.

More than three million homes have been built, most of them around existing cities and towns but also a large number in new towns. Large industrial estates have been built all over the country. Motorways and airports have become the most important new transport infrastructure. With land consolidation on an immense scale agricultural terrains have become larger and more effi cient. The new ‘Flevopolders’ are the most modern agricultural estates ever seen in the Netherlands. Greenhouses have been built on horticultural areas and with the Delta Works the delta has been largely shut off with dams and dikes. The Netherlands of 1980 is literally a work of art that has been entirely created by man within thirty years. È il 1980. La zona urbana è cresciuta a livello esponenziale: sono state costruite oltre tre milioni di abitazioni, la maggior parte attorno a città e paesi già esistenti, ma una parte considerevole anche nelle nuove città. Inoltre, ovunque nel paese sono state edifi cate zone industriali su vasta scala. Le autostrade e gli aeroporti sono dive- nute le principali nuove reti di trasporto. Grazie a un vasto progetto di riassetto terri- toriale, la cosiddetta rilottizzazione, le zone agricole si sono maggiormente espanse e sono diventate più effi cienti. I nuovi Flevopolder rappresentano le più moderne zone agricole mai avute dai Paesi Bassi.

Le zone orticole vengono coltivate attraverso l’impiego di serre e con il famoso “piano Delta” viene chiusa gran parte del delta dei fi umi per mezzo di argini, dighe e sbarramenti. I Paesi Bassi del 1980 sono una vera e propria opera d’arte, disegnata in toto dall’uomo nell’arco di trent’anni. Het is 1980. Het stedelijke gebied is explosief gegroeid. Ruim drie miljoen woningen zijn er gebouwd, het merendeel rondom bestaande steden en dorpen, maar ook een aanzienlijk deel in nieuwe steden. Bovendien zijn overal in het land grootschalige industriegebieden aangelegd. Snelwegen en luchthavens zijn de belangrijkste nieuwe transportnetwerken geworden. Met een immens herinrichtingproject, de ruilverkaveling, zijn de landbouwgebieden grootschaliger en effi ciënter gemaakt. De nieuwe Flevopolders zijn de modernste landbouwgebieden die Nederland ooit heeft gekend. Tuinbouwgebieden zijn bebouwd met kassen. En met de Deltawerken is de rivierendelta grotendeels afgesloten met dammen, dijken en waterkeringen. Het Nederland van 1980 is letterlijk een kunstwerk dat in dertig jaar volledig door mensen is vormgegeven.

Delta Works Piano Delta Deltawerken Land Consolidation (1950 – 1980) Rilottizzazione (1950 – 1980) Ruilverkaveling (1950 – 1980) Motorways Autostrade Snelwegen Urban Growth (1950 – 1980) Espansione urbana (1950 – 1980) Stedelijke groei (1950 – 1980) Built-up Area Edifi cazione Bebouwing Forest Bosco Bos Scrub/Heath Macchia/Brughiera Ruigte/Hei Dunes Duna Duin Sand/Beach Sabbia/Spiaggia Zand/Strand Freshwater Acqua dolce Zoet water Farmland Terreno coltivabile Cultuurland Airport Aeroporto Vliegveld Railway Ferrovia Spoorweg Regional Road Strada statale Regionale weg Motorway Autostrada Snelweg Industry Industria Industrie Glasshouses Coltura in serra Glastuinbouw Park/Recreation Zone Parco/zona ricreativa Park/Recreatiegebied Shooting Range Poligono di tiro Schietterrein 7,7% 1,5% 0,4% 1,8% 66,6% 8,2% 4,3% 0,7% 0,8% 8,0% 1980 Scale Scala Schaal 1:500.000 The maps were part of the ‘Hybrid Landscapes’ exhibition presented by the Netherlands Architecture Institute at the Architecture Bienniale Venice 2004. De kaarten maakten deel uit van de expositie ‘Hybride landschap’, een inzending van het Nederlands Architectuurinstituut voor de Architectuurbiënnale Venetië 2004.

Maps and text / Kaarten en teksten: MUST urbanism stedebouw - Postbus 16631 - 1001 RC Amsterdam - The Netherlands - T +31 (0)20 470 2013 - F +31 (0)20 470 0561 - mail@must.nl - www.must.nl Sources / Bronnen: Topografi sche Dienst Nederland - De Nieuwe Kaart van Nederland - MUST urbanism stedebouw 1920 It is 1920. A large part of the countryside has been transformed. There has been a large-scale exploitation of formerly natural land. Peat has been cut from the fens, forests have been planted on dunes to arrest large-scale sand-drifts and savage land has been cultivated for the benefi t of agriculture. The cities are also starting to grow. With the Housing Law of 1901 a solid basis has been laid for systematically planned residential neighborhoods. A new feature on the map, to the south of Am- sterdam, is the fi rst airport in the Netherlands. In years to come this site will grow to be one of the most important transportation hubs in the Netherlands. È il 1920. Grandi lavori fervono in buona parte del paese. Il dissodamento dei terreni incolti è stato affrontato su vasta scala. Le torbiere sono state prosciugate, i terreni sabbiosi imboschiti per frenare la diffusione della dispersione e le macchie sono state coltivate a vantaggio dell’agricoltura. Anche le città cominciano a espandersi.

Con la Woningwet del 1901 (la Legge del Regno dei Paesi Bassi sull’edilizia popolare) si getta una solida base per la pianifi cazione dei quartieri residenziali. Un nuovo fenomeno sulla mappa è costituito dall’aeroporto. A sud di Amsterdam, infatti, viene realizzato il primo aeroporto dei Paesi Bassi che negli anni seguenti crescerà fi no a diventare uno dei principali snodi di traffi co del paese. Het is 1920. Een groot deel van het land is op de schop gegaan. De ontginning van de woeste gronden is grootschalig aangepakt. Veengronden zijn afgegraven, zandgronden zijn bebost om de grootschalige verstuivingen te stoppen en ruigtes zijn in cultuur gebracht ten behoeve van de landbouw. Ook de steden beginnen te groeien. Met de Woningwet uit 1901 is een solide basis gelegd voor planmatig aangelegde woonwijken. Een nieuw fenomeen op de kaart is de lucht- haven. Ten zuiden van Amsterdam is de eerste luchthaven van Nederland aangelegd. Deze plek zal in de komende decennia uitgroeien tot één van de belangrijkste verkeersknopen in Nederland.

Reclamations (1860 – 1920) Dissodamenti (1860 – 1920) Ontginningen (1860 – 1920) Urban Growth (1890 – 1920) Espansione urbana (1890 – 1920) Stedelijke groei (1890 – 1920) Built-up Area Edifi cazione Bebouwing Forest Bosco Bos Scrub/Heath Macchia/Brughiera Ruigte/Hei Dunes Duna Duin Sand/Beach Sabbia/Spiaggia Zand/Strand Freshwater Acqua dolce Zoet water Farmland Terreno coltivalbile Cultuurland Airport Aeroporto Vliegveld Railway Ferrovia Spoorweg Regional Road Strada statale Regionale weg Park/Recreation Zone Parco/zona ricreativa Park/Recreatiegebied 1,7% 0,1% 76,4% 7,4% 10,6% 1,0% 1,1% 1,7% Fortifi cations Fortifi cazioni Vestingwerken Line of Defense/Shooting Range Linea difensiva/Poligono di tiro Verdedigingslinie/Schietterrein Scale Scala Schaal 1:500.000 The maps were part of the ‘Hybrid Landscapes’ exhibition presented by the Netherlands Architecture Institute at the Architecture Bienniale Venice 2004. De kaarten maakten deel uit van de expositie ‘Hybride landschap’, een inzending van het Nederlands Architectuurinstituut voor de Architectuurbiënnale Venetië 2004.

Maps and text / Kaarten en teksten: MUST urbanism stedebouw - Postbus 16631 - 1001 RC Amsterdam - The Netherlands - T +31 (0)20 470 2013 - F +31 (0)20 470 0561 - mail@must.nl - www.must.nl Sources / Bronnen: Topografi sche Dienst Nederland - De Nieuwe Kaart van Nederland - MUST urbanism stedebouw The maps were part of the ‘Hybrid Landscapes’ exhibition presented by the Netherlands Architecture Institute at the Architecture Bienniale Venice 2004. De kaarten maakten deel uit van de expositie ‘Hybride landschap’, een inzending van het Nederlands Architectuurinstituut voor de Architectuurbiënnale Venetië 2004. Maps and text / Kaarten en teksten: MUST urbanism stedebouw - Postbus 16631 - 1001 RC Amsterdam - The Netherlands - T +31 (0)20 470 2013 - F +31 (0)20 470 0561 - mail@must.nl - www.must.nl Sources / Bronnen: Topografi sche Dienst Nederland - De Nieuwe Kaart van Nederland - MUST urbanism stedebouw 2010 It will be 2010. The Netherlands has again been radically altered. Due to the need for more space the port of Rotterdam, the largest in the world, has expanded fur- ther into the North Sea. Schiphol, one of Europe’s largest airports has taken com- mand of practically all undeveloped land in the Amsterdam region. New residential developments meet the continuing desire for larger homes. Due to increasing international competition arable land has been freed up for other uses.

Here new residential and business districts have been built with excellent connections to the network of motorways. However, former agricultural lands have changed most due to the creation of new ‘natural’ and recreational areas. All over the country urban growth has been compensated by the formation of new regional parks, nature reserves, water reservoirs and ecological structures. The clear distinction between city and countryside that was still visible on the map 150 years ago has now, in 2010, disappeared completely. The Netherlands has become an entirely cultivated hybrid ‘citylandscape’. Presto sarà il 2010. Ancora una volta i Paesi Bassi sono mutati radicalmente. Il porto di Rotterdam, il più grande del mondo, è stato ulteriormente esteso nel Mare del Nord a causa della mancanza di spazio. L’aeroporto di Schiphol, uno dei più grandi d’Europa, domina quasi tutto lo spazio non edifi cato della regione di Amsterdam. Nuovi quartieri residenziali provvedono a far fronte al bisogno sempre attuale di abitazioni più grandi. Le zone agricole, a seguito della crescente concorrenza inter- nazionale, sono stati destinati ad altri usi. Qui sono sorte nuove zone residenziali e industriali rese facilmente raggiungibili dalla rete autostradale. Le zone adibite a uso agricolo sono quelle che maggiormente hanno subito modifi che dovute alla creazione di nuovi parchi naturali e ricreativi.

Ovunque nel paese l’espansione urbanistica viene compensata da nuovi parchi regionali, riserve naturali, invasi d’acqua e strutture ecologiche. La netta distinzione tra città e campagna, fi no a 150 anni fa chiaramente visibile sulla mappa, nel 2010 è ormai defi nitivamente scomparsa. I Paesi Bassi si sono trasformati in un paesaggio urbanistico ibrido e completamente coltivato. Het wordt 2010. Nederland is dan opnieuw ingrijpend veranderd. De haven van Rotterdam, de grootste ter wereld, is vanwege ruimtegebrek nog verder uitgebreid in de Noordzee. Schiphol, één van de grootste luchthavens van Europa, beheerst vrijwel alle onbebouwde ruimte in de regio van Amsterdam. Nieuwe woonwijken voorzien in de blijvende behoefte aan grotere woningen. Agrarische gebieden zijn door de toenemende internationale concurrentie vrijgekomen voor ander gebruik. Hier zijn nieuwe woon- en werkgebieden ontstaan, goed ontsloten door het snelwegen- net. Het agrarisch gebied is echter het meest veranderd door de aanleg van nieuwe natuur- en re- creatiegebieden. Overal in het land wordt de stedelijke groei gecompenseerd met nieuwe regionale parken, natuurreservaten, waterberging en ecologische structuren. Het heldere onderscheid tussen stad en land dat 150 jaar geleden nog duidelijk zichtbaar was op de kaart is in 2010 defi nitief verdwenen.

Nederland is een volledig gecultiveerd hybride stadslandschap geworden. New Nature Areas Nuove aree naturali Nieuwe natuur Urban Restructuring Ristrutturazione urbana Stedelijke herstructurering International Networks Reti internazionali Internationale netwerken Urban Growth (1980 – 2010) Espansione urbana (1980 – 2010) Stedelijke groei (1980 – 2010) Shooting Range Poligono di tiro Schietterrein New Nature Areas Nuove aree naturali Nieuwe natuur Park/Recreation Zone Parco/zona ricreativa Park/Recreatiegebied Glasshouses Coltura in serra Glastuinbouw Industry Industria Industrie Motorway Autostrada Snelweg Regional Road Strada statale Regionale weg Railway Ferrovia Spoorweg Airport Aeroporto Vliegveld Farmland Terreno coltivabile Cultuurland Freshwater Acqua dolce Zoet water Sand/Beach Sabbia/Spiaggia Zand/Strand Dunes Duna Duin Scrub/Heath Macchia/Brughiera Ruigte/Hei Forest Bosco Bos Built-up Area Edifi cazione Bebouwing 2,6% 0,5% 3,4% 49,4% 9,8% 3,6% 0,7% 0,8% 9,2% 13,6% 6,4% Scale Scala Schaal 1:500.000 1860 1950 1890 1980 1920 2010 2 CULTUUR EN ERFGOED MENSELIJK KAPITAALLEEFOMGEVINGECONOMIEENERGIEBEREIKBAARHEID DEMODELTA REGIO ZWOLLE 2.1 De ontwikkeling van Regio Zwolle in stapjes van 30 jaar 28 29Atlas Regio Zwolle Atlas Regio Zwolle Eigendommen van de Maatschappij van Weldadigheid (Provincie Over ijssel)Staphorst stipwerk (G.

Akkerman) Unesco Werelderfgoed Schokland (Gemeente Noordoostpolder) 30 31Atlas Regio Zwolle Atlas Regio Zwolle

32 33Atlas Regio Zwolle Atlas Regio Zwolle

34 35Atlas Regio Zwolle Atlas Regio Zwolle

36 37Atlas Regio Zwolle Atlas Regio Zwolle

38 39Atlas Regio Zwolle Atlas Regio Zwolle Regio Zwolle heeft een aantrekkelijke leefomgeving waar het heel prettig wonen, werken en recreëren is. Om dit te behouden en te versterken zullen we moeten anticiperen op de uitdagingen die op ons afkomen. Daarbij richten we ons op een aantrekkelijke woonomgeving en bedrijventerreinen. Demografische ontwikkelingen zoals vergrijzing en de toename van het aantal huishoudens is van grote invloed, maar bijvoorbeeld ook maatschappelijke opgaven zoals klimaatbestendigheid. Regio Zwolle speelt binnen de opgave leefomgeving proactief in op deze ontwikkelingen en staat voor een inclusieve regio die `fit for the future’ is. MENSELIJK KAPITAALLEEFOMGEVINGECONOMIEENERGIEBEREIKBAARHEID LEEFOMGEVING Kraanbolwerk in Zwolle is klimaatadaptief ingericht o.a. door w aterdoorlatende bestrating (VanWonen) 38 39Atlas Regio Zwolle Atlas Regio Zwolle 40 41Atlas Regio Zwolle Atlas Regio Zwolle ZOALS HET KLOKJE THUIS TIKT 3 WONEN LEEFOMGEVINGZoveel verschillende landschappen, zoveel verschillende woonmilieus. In Regio Zwolle is een rijk palet van verschillende woonmilieus te vinden. Woonmilieus zijn op veel (subjectieve) manieren te duiden. Op de kaart is voor het landelijk gebied aangegeven in welke tijdsperiode het gebied is ingericht. Voor de grote kernen is aangegeven wat de mate van stedelijkheid is.

Hoe roder, hoe meer woningen, bedrijven en voorzieningen er te vinden zijn. De gemiddelde woonoppervlakte verschilt ook in de regio: van relatief compact maar met een zeer grote mate van stedelijkheid in Zwolle tot relatief ruim in de Noordoostpolder en Steenwijkerland met sterk stedelijke gebieden op iets grotere afstand. MENSELIJK KAPITAALLEEFOMGEVINGECONOMIEENERGIEBEREIKBAARHEID LEGENDA Karakter landelijke nederzettingen Gebied ingericht na 1850 Gebied ingericht tussen 1500 en 1850 Gebied grotendeels ingericht voor 1500 Bron: Bosatlas ‘type nederzetting’ Mate van stedelijkheid Zeer sterk stedelijk Sterk stedelijk Matig stedelijk Weinig stedelijk Bron: PBL Wijk- en buurtmonitor op basis van omgevingsadressendichtheid (wonen + voorzieningen) Gemiddelde woonoppervlakte per persoon gemiddelde van alle typen huishoudens naar gemeentecode in 2017. Cijfer hierboven geeft gemiddelde in Nederland aan. Bron: CBS. ZWOLLE MEPPEL HOOGEVEEN STEENWIJKERLAND KAMPEN ELBURG RA ALTE HARDENBERG DRONTEN NOORDOOSTPOLDER 59,5m2 62,5m2 64,8m2 98,5m2 114,5m2 63,2m2 70,1m2 70,4m2 74,6m2 64,1m2 70,1m2 0km 10km N 2km 4km 6km 8km 40 41Atlas Regio Zwolle Atlas Regio Zwolle 42 43Atlas Regio Zwolle Atlas Regio Zwolle ZOALS HET KLOKJE THUIS TIKT 3 WONEN MENSELIJK KAPITAALLEEFOMGEVINGECONOMIEENERGIEBEREIKBAARHEID Bron: CLO (2017) Bron: CBS, 2016 Bron: PBL Bron: CBS (bewerking ; Provincie Overijssel).

3.1 Verkoopprijs bestaande woning 3.2 Gemiddelde woonoppervlakte pe r persoon 3.5 Leeftijdopbouw bevolking Regio Zwolle 3.3 Verhuisde personen binnen eigen gemeente 3.4 Bevolkingsontwikkeling per gemeente 2015-2030 3.6 Bevolkingsontw ikkeling Regio Zwolle Gemeenten Bron: CBS (2019) Gemiddelde prijs (duizend euro) Minder dan 200 200 - 250 250 - 300 300 - 350 350 of meer Woonoppervlakte Minder dan 50m2 50 tot 60 m2 60 tot 70 m2 70-80 m2 80 m2 of meer Bron: CBS (Bewerking: Provincie Overijssel en Windesheim) Woonoppervlakte Sterke krimp Krimp Redelijk stabiel Groei Sterke groei Legenda Minder dan 36% 36 tot 44% 44 tot 52% 52 tot 60% 60% of meer 44 45Atlas Regio Zwolle Atlas Regio Zwolle Stationsweg in Meppel (Gemeente Meppel) Aantrekkelijk wonen en ontspannen in de binnenstad van Zwolle (Gemeen te Zwolle) Binnenstad van Elburg (Gemeente Elburg) IJsselfront van Kampen (Richard Tennekes) 46 47Atlas Regio Zwolle Atlas Regio Zwolle KETELMEER & VOSSEMEER ZWARTE MEER VELUWERANDMEREN IJSSELMEER VELUWE RIJNTAKKEN BOETELERVELD OLDE MATEN EN VEERSLOOTSLANDEN VECHT- EN BENEDEN- REGGEGEBIED HOLTINGERVELD UITERWAARDEN ZWARTE WATER EN VECHT DWINGELDERVELD DRENTS-FRIESE WOLD & LEGGELDERVELD WEERRIBBEN DE WIEDEN (ON)ZICHTBARE BEWONERS 4 ECOLOGIE MENSELIJK KAPITAALLEEFOMGEVINGECONOMIEENERGIEBEREIKBAARHEID LEGENDA Onzichtbare bewoners Doelsoorten Natura2000 (hoofdsoorten en kenmerkende

ondersoorten) Vogels Vissen Salamanders Vleermuizen Slakken Kleine zoogdieren Middelgrote zoogdieren Kevers Vlinders (Water)planten Bron: www.synbiosys.alterra.nl Vindplaats wold Bron: www.wolveninnederland.nl Natuurgebieden Natuurnetwerk NL Bron: provincies Natura 2000 gebied Bron: www.synbiosys.alterra.nl Ondergrond Vismigratieroutes Bron: WGRD-Werkgroep Vismi- gratie Ondergrond (landschapstypes) gelijk aan kaart op pagina 12/13 0km 10km N 2km 4km 6km 8km De mens is niet de enige bewoner van Regio Zwolle. De vele beschermde gebieden en het natuurnetwerk van beken, waterlopen en andersoortige verbindingen moeten ervoor zorgen dat de onder druk staande biodiversiteit op peil blijft. Zo worden de Weerribben-Wieden bijvoorbeeld optimaal ingericht voor verschillende broedvogels, zoals de roerdomp en de purperreiger, maar ook de bijzondere grote vuurvlinder. En in het Dwingelderveld, het grootste natte heidegebied van West Europa, zijn de heide, de jeneverbesstruwelen en de veengebieden herstelt. Nu broedt de geoorde fuut er weer, terwijl in de heide gevlekte orchis groeit. Veel bijzondere soorten, zoals het vliegend hert, de kievitsbloem en de zeearend, vinden hier hun thuis. Ook de wolf heeft zich permanent gevestigd in het gebied.

Regio Zwolle wordt op een natuurlijke manier bij elkaar gehouden, namelijk door het stroomgebied van een aantal beken en rivieren die tezamen de Rijndelta-Oost vormen. Dit stroomgebied vormt een samenhangend natuurlijk systeem voor vismigratie. Ook strijken veel vogels neer op hun jaarlijkse trektocht. 46 47Atlas Regio Zwolle Atlas Regio Zwolle 48 49Atlas Regio Zwolle Atlas Regio Zwolle (ON)ZICHTBARE BEWONERS 4 ECOLOGIE 4.1 Vismigratie 4.4 Vismigratie voorzieningen 20184.2 Natuurnetwerk 2017 Bron: ATKB, 2015 Bron: CLO, 2017 Bron: CLO, 2016 Bron: PBL, 2018 MENSELIJK KAPITAALLEEFOMGEVINGECONOMIEENERGIEBEREIKBAARHEID 4.3 Ligging van de terreinen van de drie grote terreinbeherende organisaties Waterlichamen Volledig en vanaf zee migreerbaar Binnen waterlichamen migreerbaar, maar niet vanaf zee Knelpunten voor stroomafwaarts migrerende vissen Waterlichamen niet migreerbaar Beheer en/of bezit binnen NNN Beheer en/of bezit buiten NNN Overige NNN op land Gerealiseerd Gepland 2018 - 2021 Gepland 2022 - 2027 Geen maatregel Onbekend Natuurnetwerk op land 50 51Atlas Regio Zwolle Atlas Regio Zwolle Nationaal Park Weerribben-Wieden (Provincie Overijssel) Zandverstuiving tussen ‘t Harde en Doornspijk (Gemeente Elburg) Tonnenberg in Heerde (M. Dol) Kievitsbloemen langs het Zwarte Water (Provincie Overijssel)

52 53Atlas Regio Zwolle Atlas Regio Zwolle VRIEND EN VIJAND 5 WATER MENSELIJK KAPITAALLEEFOMGEVINGECONOMIEENERGIEBEREIKBAARHEID LEGENDA Type water Buitenwater Buitendijks water Meren en plassen Polder (naar oudheid) NNN langs waterstructuur NNN (buitenwate r) Plekken aan waternetwerk Stedelijk gebied / dorp Bedrijventerrein Historische kern Haven Sluis Stuw Veerverbinding Openbare zwemplek Jachthaven 0km 10km N 2km 4km 6km 8km Regio Zwolle leeft met en van het water. De regio profiteert van oudsher economisch van het water, maar moet zich er ook tegen beschermen. De regio bestaat uit een combinatie van oud en nieuw land. Van hoge droge zandgronden, rivierenlandschap, veenweidegebieden tot lager gelegen polders. Zo is Mastenbroekpolder één van de oudste polders van Nederland, terwijl de Oostelijke Flevoland één van de nieuwste polders is. In deze delta wordt al eeuwen geleefd met water. Bouwen op de hogere droge zand- ruggen, handel via de (voormalige) Zuiderzee en land- bouw op vruchtbare rivier- en zeeklei brachten een fijne woon- omgeving en welvaart. Regio Zwolle is als deltagebied kwetsbaar voor klimaat- verandering. De wisselende hoeveelheid water in de rivieren, de verschillende waterpeilen op het IJsselmeer in combinatie met hoosbuien en extreem droge perioden vragen aanpassingsvermogen.

Daarnaast zorgt de bodem- daling door veenoxidatie in de kop van Overijssel voor uitdagingen op het gebied van de waterhuishouding, landbouw, ecologie landschap en infra- structuur. Tegelijkertijd is het water onze vriend. Op en aan de grote meren en plassen, maar ook op de rivieren en kanalen wordt veel gerecreëerd en gewoond. Deze wateren hebben ook een grote ecologische waarde, denk bijvoorbeeld aan de Natura 2000 gebieden Veluwerandmeren, IJsselmeer, Vecht- en Beneden Reggegebied of De Wieden- Weerribben. 52 53Atlas Regio Zwolle Atlas Regio Zwolle 54 55Atlas Regio Zwolle Atlas Regio Zwolle VRIEND EN VIJAND 5 WATER 5.3 Hittestress5.1 Overstromingsrisico’s 5.4 Bodemdaling 2016-20505.2 Wateroverlast MENSELIJK KAPITAALLEEFOMGEVINGECONOMIEENERGIEBEREIKBAARHEID Bron: Klimaateffectatlas Bron: Klimaateffectatlas Bron: Klimaateffectatlas Bron: Klimaateffectatlas Overstromingsdiepte primaire keringen 0 -0,2 m 0,2–0,5m 0,5-2m 2-5m >5m Hittestress nachten 1 dag 1 week 2 weken 3 weken 1 maand Jaarlijkse neerslag 700 - 750 mm 750 - 800 mm 800 - 850 mm 850 - 900 mm 900 - 950 mm Bodemdaling 2016 - 2050 5 - 10 cm 10 - 20 cm 20 - 40 cm 40 - 60 cm 60 cm 56 57Atlas Regio Zwolle Atlas Regio Zwolle Reevediep vanaf recreatieschutsluis (Gemeente Kampen) Hoogwatergeul Veessen-Wapenveld (Gemeente Heerde) De Stenendijk bij Hasselt (Provincie Overijssel) Hoge waterstand van de IJssel (Gemeente Hattem

) 58 59Atlas Regio Zwolle Atlas Regio Zwolle

60 61Atlas Regio Zwolle Atlas Regio Zwolle

62 63Atlas Regio Zwolle Atlas Regio Zwolle

64 65Atlas Regio Zwolle Atlas Regio Zwolle

66 67Atlas Regio Zwolle Atlas Regio Zwolle SCHATKAART 6 ONDERGROND BiddingheimBiddingheim DoornspijkDoornspijk Rouveen 1/2/3Rouveen 1/2/3 Staphorst 1/2/3Staphorst 1/2/3 Hesselte 1/2Hesselte 1/2 BeulakeBeulake SilehamSileham SevenhusumSevenhusumOrcOrc TollebeekTollebeek RuthneRuthne VenehusenVenehusen KunresyKunresyl LuttelgeestLuttelgeest MarenesseMarenesse NageleNagele EnesceEnesce EnsEns EmelwardeEmelwarde MarenesseMarenesse AlgotedorpAlgotedorp MENSELIJK KAPITAALLEEFOMGEVINGECONOMIEBEREIKBAARHEID ENERGIE LEGENDA Type ondergrond Water Zand Lemig zand Klei en zware klei Veen Rivierklei Bron: Bodemkaart nederland (PDOK) Drinkwaterwingebied Bron: Atlas leefomgeving, drinkwaterwingebieden Archeolgie Hoge trefkans archeologie Bron: IKAW (rijksdienst) Scheepswrakken Bron: GIS data provincie Flevoland, Scheepswrakken Archeologische vondsten, aangegeven met symbolen Bron: Archeologieopdekaart.nl Verdwenen dorpen Bron: http://verdwenendorpen.nl/ kaart/ Breuklijn Bron: Nemokennis link, Een aardbeving? In Nederland? Marlies ter Voorde 0km 10km N 2km 4km 6km 8km Wie het tapijt optilt, komt een wereld vol schatten tegen. Denk aan archeologische vindplaatsen en terreinen van zeer hoge archeologische waarde, die ons tonen hoe wij vroeger leefden, en de vele scheepswrakken op de bodem van de voormalige Zuiderzee.

66 67Atlas Regio Zwolle Atlas Regio Zwolle 68 69Atlas Regio Zwolle Atlas Regio Zwolle SCHATKAART 6 ONDERGROND 6.3 Kwel en infiltratie6.1 Geothermie 6.2 Geologische overzichtskaart 6.5 Bodemdaling 2016-2050 6.6 Aardkundige waardenkaart Bron: Klimaateffectatlas MENSELIJK KAPITAALLEEFOMGEVINGECONOMIEENERGIEBEREIKBAARHEID Bron: Structuur visie ondergrond Bron: TNO Geologische kaart Bron: legenda-eenheden te vinden op TNO ( te gedetailleerd om weer te geven) Bron: Klimaateffec atlas Bron: Deltares Bron: Archeologie in Nederland, IKAW 6.4 Kansrijke gebieden voor de productie van drinkwater uit grondwater Potentie geothermie Potentie hoog Potentie gemiddeld Potentie laag Potentie minimaal Bodemdaling en stijging in cm 3-10 cm 10-20 cm 20-40 cm 40-50 cm 60 cm Land/water Hoge trefkans Middelhoge trefkans Lage trefkans Zeer lage trefkans Geen info Kwel en infiltratie - huidig Sterke kwel (> 2mm/dag) 1-2mm/dag 0,5-1 mm/dag) Enige kwel 0,1-0,5 mm/dag Geen of weinig Enige wegzijging (0,1-0,5mm/dag) 0,5-1 mm/dag 1-2 mm/dag Sterke wegzijging (>2mm/dag) Gebieden Boringsvrije zone Grondwaterbeschermingsgebied Waterwingebied Gebieden met infiltratie Ongeschikt of <25m 25 - 100 m 100 - 200 m > 200 m

70 71Atlas Regio Zwolle Atlas Regio Zwolle IJsselkogge gevonden bij Kampen (Richard Tennekes) Archeologische opgravingen Oosterdalfsen (Gemeente Dalfsen) Archeologische opgravingen Oosterdalfsen (Gemeente Dalfsen) Archeologische opgravingen scheepswrakken in de Noordoostpolder (Pe ter van de Brandt)

72 73Atlas Regio Zwolle Atlas Regio Zwolle VAN LANDSBELANG 7 MILITAIR MENSELIJK KAPITAALLEEFOMGEVINGECONOMIEENERGIEBEREIKBAARHEID Havelte Oost Munitie magazijnencomplex Stegerveld Oefenterrein De Dellen LEGENDA Linies IJsselstellung IJssellinie Frieslandriegel F-lijn Q-lijn Luchtoorlog Vliegveld Havelte V1-Baan Schijnvliegveld Militaire infrastructuur Munitieopslagplaats Kazerne Onderdrukking en vervolging Kamp Onderduikershol Bron: IKME Huidige militair gebruik Militair oefenterrein V rijkomend oefenterrein Bron: Militair NL, MUST Natuur Natura 2000 Bosgebieden Bron: nationaalgeoregister.nl 0km 10km N 2km 4km 6km 8km Regio Zwolle ligt op de vuurlinie. Sporen uit het militair verleden zijn overal te vinden. Niet alleen het militaire erfgoed is van landsbelang, om ons te herinneren aan het verleden, ook het huidige militaire gebruik is belangrijk. Defensie vraagt dan ook om ruimte in de regio. Militaire gebieden zijn in bezit van defensie. Deze terreinen zijn meestal niet toegankelijk voor publiek en krijgen veel rust als er geen oefeningen zijn. Hierdoor ontstaat er bijzondere natuur. Daardoor zijn sommige militaire oefenterreinen onderdeel van het Natura 2000 netwerk.

72 73Atlas Regio Zwolle Atlas Regio Zwolle 74 75Atlas Regio Zwolle Atlas Regio Zwolle VAN LANDSBELANG 7 MILITAIR 7.1 IJsellinie 7.2 Gemeenten met bestaande kazernes, 2018 7.4 Militair erfgoed MENSELIJK KAPITAALLEEFOMGEVINGECONOMIEENERGIEBEREIKBAARHEID Bron: Stichting Menno van Coenhoorn Bron: Ministerie van Defensie , (Bewerking MUST) Bron: Ministerie van Defensie , (Bewerking MUST) Bron: Militair NL, MUST 7.3 Gemeenten met gesloten kazernes, 2018 N 76 77Atlas Regio Zwolle Atlas Regio Zwolle Het openluchtspektakel Operatie IJssellinie’ werd in 2017 aan de oeve r van de IJssel opgevoerd door Theathergroep De Jonge Honden (Jan Amse) 78 79Atlas Regio Zwolle Atlas Regio Zwolle LUCHT EN DONKER 8 LUCHT LEGENDA Donker Zenith lucht helderheid Perfecte donkere lucht Donkere lucht Landelijkelucht Voorstadtransitie Voorstedenlucht Heldere lucht in de voorsteden Stadstransitie Stadslucht Bron: lightpollutionmap.info Stiltegebieden Bron: clo.nl - Stiltegebieden Dwingeloo Radiotelescoop Lucht Zweefvliegveld Helihaven Hang glider veld Bron: kadata.kadaster.nl/drone kaart/ LEEFOMGEVINGMENSELIJK KAPITAALLEEFOMGEVINGECONOMIEENERGIEBEREIKBAARHEID 79 0km 10km N 2km 4km 6km 8km Niet alleen op land zijn er plekken van rust en reuring, maar ook in de lucht boven de regio. De Melkweg is op sommige plekken beter te zien dan op andere. Rust en duisternis is niet per se vanzelfsprekend.

Opvallend heldere plekken in de regio zijn de kassengebieden bij Luttelgeest en IJsselmuiden. Daarentegen is het rondom Dwingeloo relatief donker. 78Atlas Regio Zwolle Atlas Regio Zwolle 80 81Atlas Regio Zwolle Atlas Regio Zwolle LUCHT EN DONKER 8 LUCHT 8.1 Beleving horizonvervuiling 8.2 Cumulatieve geluidsbelasting MENSELIJK KAPITAALLEEFOMGEVINGECONOMIEENERGIEBEREIKBAARHEID Bron: Alterra 2006, (WUR, CLO) Bron: RIVM/PBL, 2012 Geen Weinig Vrij veel Veel Zeer veel dB(A) 0 - 40 40 - 45 45 - 50 50 - 55 55 - 60 60 - 65 > 65 Zweefvliegveld Lemelerveld (Gemeente Dalfsen) Dwingeloo Radiotelescoop (Gemeente Westerveld) 82 83Atlas Regio Zwolle Atlas Regio Zwolle MENSELIJK KAPITAALLEEFOMGEVINGECONOMIEENERGIEBEREIKBAARHEID In toenemende mate worden we ons bewust van de bedreigingen voor de aarde en het klimaat door onze manier van leven. Bovendien is duurzame ontwikkeling niet langer tegengesteld aan economische ontwikkeling, maar vormt zij een nieuw verdienmodel. Regio Zwolle geeft hieraan invulling via een transitie naar opwekking en gebruik van duurzame energiebronnen.

ENERGIE Floriadeboom of Zonneboom in Nieuwleusen (Gemeente Dalfsen) 82 83Atlas Regio Zwolle Atlas Regio Zwolle 84 85Atlas Regio Zwolle Atlas Regio Zwolle MENSELIJK KAPITAALLEEFOMGEVINGECONOMIEENERGIEBEREIKBAARHEID STREEKENERGIE 9 ENERGIE LEGENDA Vraag Mate van stedelijkheid Industrieterrein Grootverbruiker gas Aanbod Windenergie Windturbine - 1000KW Windturbine - 1000/2000KW Windturbine- 2000/3000KW Windturbine - 3000/7500KW Geothermie Geothermie - Categorie 1 Geothermie - Categorie 2 Geothermie - Categorie 3 Potentie restwarmte Transport Gasnetwerk Elektriciteitsnetwerk Onderstation Initiatieven Gerealiseerd zon nepark Bron: rondvraag bij gemeenten 0km 10km N 2km 4km 6km 8km Regio Zwolle is rijk aan energie. Iedere streek binnen de regio heeft zo haar eigen potentiële hernieuwbare energiebron- nen. De wind waait hard aan de westkant van de regio. Dit agrarische productielandschap heeft een tweede functie gekregen, namelijk dat van energieproducent. Hier zijn dan ook de meeste wind- turbines te vinden.Aan de oostzijde van de regio ligt een intensief (buis)leidingenstelsel. Regio Zwolle is het knooppunt van meerdere energienet- werken. Deze troefkaarten zijn interessant voor de energietransitie. Daarnaast zijn door de hele regio lokale initiatieven te vinden met betrekking tot hernieuwbare energie.

84 85Atlas Regio Zwolle Atlas Regio Zwolle 86 87Atlas Regio Zwolle Atlas Regio Zwolle STREEKENERGIE 9 ENERGIE 9.1 Gas- en olievelden 9.4 Potentieel warmte opslag gesloten WKO systeem9.3 Potentieel koude opslag gesloten WKO systeem 9.2 Windsnelheid op 100m hoogte 9.6 Potentie geothermie 9.5 Potentie energie uit water Bron: Structuurvisie ondergrond Bron: Nationale EnergieAtlas Bron: Nationale EnergieAtlas Bron: Deltares Bron: Nationale EnergieAtlas Bron: Nationale EnergieAtlas ENERGIEMENSELIJK KAPITAALLEEFOMGEVINGECONOMIEENERGIEBEREIKBAARHEID 5.5 - 6.0 m/sec 6.0 - 6.5 m/sec 6.5 - 7.0 m/sec 7.0 - 7.5 m/sec 7.5 - 8.0 m/sec 8.0 - 8.5 m/sec 8.5 - 9.0 m/sec Gasveld mogelijk voor opslag gas en Co2 Gasveld mogelijk voor opslag Co2 (Gunstig) Gasveld mogelijk voor opslag Co2 (Ongunstig) Reeds in gebruik als gasbuffer Co2 emissiepunten (GJ/ha jaar) Geen info 0 -320 320 - 380 380 - 420 420 - 440 440 - 480 (GJ/ha jaar) Geen info 0 -1200 1200 - 1400 1400 - 1550 1550 - 1700 Totale potentie aardwarmte uit aquifers Beperkt Aquifers Mogelijk Goed P Water (GJ/jr) >5000 5000 - 20000 20000 - 100000 100000-500000 500000 88 89Atlas Regio Zwolle Atlas Regio Zwolle Sinds 2012 wordt een deel van de kassen in de Koekoekspolder verwarmd met geo thermie (Gemeente Kampen) Kavelstructuur met windmolens in de Noordoostpolder (Gemeente Noo rdoospolder) 90 91Atlas Regio Zwolle Atlas Regio Zwolle KRINGLOPEN

SLUITEN 10 CIRCULAIRE ECONOMIE LEGENDA Recycle locaties Afvalbrengstation Milieustraat Gemeentewerf Afvalscheidingstation Mobiel brengstation Afvaldepot Groenrecycling Bedrijventerrein milieucategorie 4 Bedrijventerrein milieucategorie 5 Bioinstallaties Boerderij Aannemersbedrijf Zwembad en sauna Sportpark Camping Bron: RVO - Kaart Bio installaties Transport Provinciale wegen Rijkswegen Wegen voor gevaarlijke stoffen Vaarwegen Haven MENSELIJK KAPITAALLEEFOMGEVINGECONOMIEENERGIEBEREIKBAARHEID 0km 10km N 2km 4km 6km 8km In 2050 heeft Nederland een economie gestoeld op de gedachten van een circulaire economie. In een circulaire economie bestaat geen afval en worden grondstoffen steeds opnieuw gebruikt. In andere woorden: kringlopen sluiten. In Regio Zwolle zijn al talloze initiatieven en kansen op het gebied van circulaire economie. Denk aan de bioinstallaties bij zwembaden en sportparken. De circulaire economie gaat over het hergebruik van grondstoffen en materialen. Deze moeten verplaatst en opgeslagen worden. Bestaande bedrijventerreinen, die multimodaal zijn aangesloten, zijn daarom van belang. Evenals terreinen met een hoge milieucategorie. Kenmerkend zijn de A28-corridor en de ligging van bedrijventerreinen met de hoogste categorie (5) en de gelijkmatige verspreiding van categorie 4 terreinen over de regio.