21.0 Provincie Overijssel - Informatie begroting 2019 en meerjarenraming 2020 -2022.pdf

Ing ek om en d. d. *^5t Een wijk erla nd 19 MRT 2(ii3 i'a ak nu m m er : Ree ks: Lutte nber gstra at 2 Postbus 10 078 8000 GB Zwolle Telefoon 038 499 88 99 Fax 038 425 48 88 overi jssel. nl postbus@ overijss el.nl Aan de raad van de gem eente Steenw ijkerland Postbus 162 8330 AD STEENWIJK In lic ht in ge n b ij Mw. M.W.3 . va n d en Bro ek tel efo on 03 8 499 94 22 MW 3.v d.B roe k@ ove rijss el.n l Onderwerp: Uw begrotin g 2019 en m eerjare nramin g 202 0-2022 KvK 510 48329 IBAN NL45 RABO03973 41121 Dat um 14 .03. 20 18 Kenm erk 20 17 /00 53 98 2 Pagin a 1 Uw ken mer k Geachte raads leden. Deze jaarlijkse begrotin gsbrief is van belang voor uw beg roting 2019 en m eerjare nramin g 202 0-2022 . W ij beoorde len uw begroting en mee rja renr am ing In de bijlag e leest u hoe wij dat doen . ü leest hierin over het proces Financieel Toezicht, over de begrotin gsrichtlijn en en over de to etsingsas pecten die wij hanteren als w ij uw beg roting beoordelen. Wilt u deze stukk en digitaa l lezen? Dan kunt u ze teru gvinde n op onze s ite ; www .overi1ssel.nl/bearotinascirculaire. W ij lichte n he t toe zic ht graag toe De to elichting gaat in principe over het financieel toezicht. Wilt u ook meer wete n o ver het Int erbe stu urlijk Toezicht fhttD://ww w.ove ri1sse l.nl/IBTj? Dan betrekken wij d it graag bij onze toelich ting .

D it kunnen wi j doen voor uw raad of voor een afva ardiging van uw raad. Heeft u hierin interesse? Bel dan g erust m et Maria van den Broek. Haar telefoonnu mmer is 0 38 - 499 94 22. E-ma ilen kan ook: MWJ.vd.Broek@overi1ssel.nl W ij beste den in de begroting sbrie f a an dacht a an specifie ke on de rw erpe n Onderstaande onderwerp en zijn actueel voor uw gem eente. Wij verw achten dat in de kome nde beg rotin g inzichtelijk is gema akt hoe u hier reke ning mee houdt. Het gaa t om h et volgende : - Op welke wijze worden de lasten binnen het sociaal domein beperkt; - Hoe ga at uw gemeente om m et de v rijs telling van precariobelasting; - Wat zijn de gevolgen van de g ewijzigde re gelgeving rond om de g ron dex ploitaties; - Wat zijn de beleidsprestaties van de verbonden pa rtijen . Lees oo k me er in de digit ale fly er op www.o ve rii ss el.nl/f inan ciee lto ez icht Hier leggen we kort u it wat het financieel toezicht op gemeenten inhoud t. Bijla gen 1. Dat um verze nding 1 6 """12018 provincie ^^^verijssel

Uw begroting 2018 en meerjarenraming 2019-2021 U k un t u w financië n ve rgeli jke n m et die van an dere Overijsselse g em ee nten Dat kan m et de databank geme entefinanciën fwww.overi1ssel.nl/Qem eentefinancienj. De selectie-assistent kan u d aarb ij helpen . Per onderwerp e n/o f jaar kunt u d aar bij uw eigen gemeente vergelijken m et andere Overijsselse g emeenten op het gebied van finan ciën. De data bank is nog in o ntwikke ling. De komend e ja ren wordt de d atab ank verder gev uld, zodat uitein delijk een m eerjarig beeld ontstaat. Bel gerust als u nog vra gen he ef t Wij helpen u graag. U ku nt daarvoor op werkdagen contact opnem en m et Maria van den Broek. D it kan telefo nisch (te l.nr .: 038 - 499 94 22) of via de m ail fmwi.vd.bro ek@ ove riissel.nn . Tot slot Datum Wij hebben een afschrift van deze brief gestuurd aan uw college van burgemeester en 14.03.2018 weth ouders. Ken merk 201 7/0 053 982 Pagina M et Vr ie nd el ijk e gro e t, 2 Uw brief Gedeputeerde staten van O verijssel, Uw ken mer k voorz itte r. secreta ris. Wilt u in uw correspondentie m et de provincie Ove rijss el: • één o nderwerp per brie f h anteren; • het in deze b rief opgenomen kenm erk verm eiden.

BEGROTINGSCIRCULAIRE 2019 GEMEENTEN Inhoudsopgave Inleiding 2 1. W ij bepalen de vorm van toe zic ht 3 We houden repressief of p reve ntief toez icht 3 Wanneer houden we repressie f toezicht? 3 Wanneer houden we preventief toezicht? 3 Deze uitgan gspunte n h ante ren wij 4 2. Structu reel en re ëe l e venw ich t is be lang rijk 5 Wat is struc ture ei e venw icht? 5 Wat is reëei evenwicht? 5 Uitgangs punten van ons toezicht 5 3. W ij beoorde len of uw begroting structuree l en r eë el in ev en wi ch t is 6 U zorgt dat het vaststeiiingbesiuit compleet is 6 ü kr ijg t een algemene uitke ring uit het Gemeentefond s 6 Uw b ezuin igingsmaatreg elen en taakstellinge n z ijn haalbaar 6 ü geeft inzicht in het onderh oud van kapitaalg oede ren 7 4. On tw ikk eli ng en Bes luit Begro ting e n Ve rantw oo rding pro vin cie s en g em ee nten (B BV ) 8 Bij het maken van uw begrotin g h oud t u reke ning me t de no titie s van de commissie BBV 8 Nieuwe No tities commissie BBV 8 5.

Specifieke on de rw erpe n d ie van b ela ng zijn voor u w begroting 20 19 10 U laa t duidelijk zien hoe u de lasten binnen het sociaal dome in b epe rkt 10 U houdt reke ning me t een vrijs telling van prec ariobela sting 10 U houdt reke ning me t de gewijzigde regelg eving rondom de g rond exploita ties 11 U geeft ons inzic ht in de beieidsprestaties van verbonden partijen 11 Wij werken aan de dó órontwikke ling van het financieel toezich t 12 Bijlage I Proces Fin anc iee l toezic ht in aanlo op na ar uw be groting 20 19 13 Bijlage I I Ha nd reikin g p rese ntati e structuree l begroting ssald o 15 Pagi na 1 v an 15

In le id in g Ied er jaa r geven wij u rele van te en actuele in forma tie over de wijze waarop wij uw (meer jaren)be gro ting beoordelen vanuit onze wettelijke taa k, het financieel toezich t. U dient deze in forma tie te betrekken bij he t vaststelle n van uw beg roting. Uw geme ente is v erantw oordelijk voor de v asts telling van een b egroting die s tructuree l en reëel in evenwicht is. Wij besluiten iede r ja ar, op grond van artike l 203 van de Gemeentewet, of uw beg roting onze goedkeuring behoeft. O ftew el: of uw geme ente onder het repressief of preven tief toez icht va lt. Wanneer wij overwe gen om uw gemeente onder h et preventieve toezicht te plaa tsen , gaan wij eerst me t u in overleg. Vervolgens b erichten wij u dan vóór 1 januari 2019. Het doei van ons toezicht is te voorkomen dat uw gemeente een stru ctureel te ko rt op de begro ting kr ijg t, dat niet ma kkelijk m eer door u zelf op te lossen is. Financieel toezicht draagt bij aan een bestendig en veilig Overijssel me t een s terk openbaar bes tuur ais uitg ang spu nt. Een bestuu r waar de inw oners op kunnen vertrou wen. Respect voor de eigen verantwoordelijk heid van besturen is daarb ij het uitg ang spu nt. Lees deze circula ire goe d door Uw (meerja ren )begroting is gebonden aan verschillende regels. Met dit docu ment heipen wij u op weg.

U leest hierin onder andere: welke vorm en van toez icht zijn er? Welke wet- en regelgeving hantere n wi j b ij h et toezicht? wat verstaan we onder stru ctureel en reëel evenwicht? waar kijk en we naar ais we beoordelen of u w b egroting en m eerjare nramin g stru ctureel en reëel in even wicht is? welke ontwikkelinge n zien we in het Besluit Be groting en Vera ntwo ording gemeenten (hie rna te noemen: BBV)? In het BBV staan de regels over hoe u uw beg roting mo et inricht en. me t welke andere specifieke onderwerpen hou dt u rekening? Zoals bijvoorbee ld de preca riobeiasting. U k un t u w begro ting per post of digitaal stu ren Dit geldt voor uw beg rotin gen, m aar ook voor wijzigingen in de be grotingen, de ja arre keninge n en andere we ttelijk verp lichte d ocum enten. Stuurt u ons in formatie digitaai? Zorg er dan voor dat wij deze goed kunnen archiveren. Op die man ier blij ft voor de toekom st duidelijk wat de bes luitv orm ing is geweest. Een raad besiuit me t alleen een link naar in forma tie op een website of app is bijvoo rbeeld nie t voldo ende.

Z orgt u ervoor dat uw beg roting en uw jaarrek ening qua vorm en inhoud aa n de wettelijke eisen voldoen? D at g eldt voor uw fysieke èn uw digitale beg roting en jaarrek ening Laat he t o ns weten als u vra gen h ee ft Heeft u vragen over deze circulaire? Neem dan gerust contact op m et de a mb telijk contactpersoon voor uw gemeente. Pa gin a 2 van 15

1. W ij be pa len de vorm van toezich t We h ouden rep res sie f o f p reve ntief t oe zic ht U ziet er op toe dat de (m eerjar en)be gro tlng s truc tureel en reëel in e venwich t is. D aarnaast houden wij toezicht. Dit doen wij op basis van vertrou wen en zeifstandigheid van de g emeenten. Regulier houden w ij repressief toez icht. Repressief toezich t betekent d at u uw beg roting dire ct ku nt uitv oer en. Onze goedkeu ring is niet nodig. Wanneer uw beg roting nie t aan de w etteiijke criteria voidoet, is er sprake van pre ven tief toezicht. Preve ntief toezich t beteken t dat wij de begrotin g en de daarop voige nde wijzigingen eerst m oeten goed keuren voo rdat u deze kun t u itvo ere n. Deze vorm van toezich t is een uitzo nde ring . Wan ne er houden we rep res sie f toe zic ht? 1. Ais uw beg roting stru ctureei en reëei in evenwich t is. Wat beteke nt s truc ture el even wicht? De structurele bate n dekke n ieder jaa r de stru ctureie iasten. Wat beteke nt reëel even wicht? De geraamde bedragen zijn geioofwaardig. Oftewel: volledig, realistisch en haalbaar. Dit evenwicht geldt voor uw begroting inclu sief nieuw beleid. W ij nemen di t m ee in onze beoordeling. Is uw beg roting nie t structuree l en reëel in evenwicht? Dan die nt u in de meerja renram ing aan t e tonen dat de begrotin g u ite rlijk in 2022 in evenwicht is.

Er kan geen spra ke zijn van opschuivend s luite nd meerjarenperspectief. Bij de be oord eling van h et stru ctureei en reëei evenwicht, be oordelen wij of er sprake is van een opschuivend perspectief. Daarmee wordt bedoeld d at he t niet is to eges taan om ieder jaa r opnieuw een (me erjare n)b egr otin g aan te bieden waarbij u itsluite nd de laatste jaa rsc hijf in evenwicht is. Is er in uw (meerjaren )be gro ting alleen evenwicht in de laatste jaarschijf (20 22) van d e meerja ren ram ing 2020-2022? Dan beoordelen wij of er sprake is van opschuivend sluiten d mee rjarenpersp ectief. Dit is het geval ais ook bij de be gro ting 2018 alleen de laatste jaa rsc hijf (2021) stru cturee l en reëel in evenwicht was. Als da t zo is, dan moeten b ij de b egroting 2019 min ima al de laatste 2 jaarschijven stru cturee i en reëel in evenwicht zijn (2 02 1 en 2022). 2. Ais u ons de jaarrekening en b egroting op tij d stuu rt. Dit bete ken t: - u s tuurt ons de jaarreke ning vóór 15 juli 201 8. - u s tuurt ons de beg roting vóór 15 novemb er 201 8. Wan ne er houden we p reve ntief toezic ht? Preventie f to ezic ht is aan de ord e wanneer: 1. uw beg roting nie t struc ture ei en reëei in evenwicht is. Daarnaast is het n iet aannem elijk dat u dit evenwich t u ite rlijk in de la atste jaarschijf (20 22) van de m eerjare nramin g h ers telt. 2.

de b egrotin g en/of jaarrek enin g t e la at zijn ingezonden door uw college. O vers chrijdin g van de inzendte rmijnen leidt in beginsel t ot p reventief toezicht (ook voor een financieel gezonde gem een te). De reden hiervoor is d at de toezichtho uder tijd ig over inform atie m oet beschikke n om zich een oordeel te kunn en vorm en over de financiële pos itie. Dit oorde el is belang rijk voor ons b eslu it over de ( in te stellen ) toezichtvorm . Mocht u v oorzien dat de we tte iijke inzenddatum nie t gehaaid kan word en, dan d ien t u ons d aarvan tijdig in kennis t e stellen en om uitste l te vragen. Pag ina 3 van 15

Deze uit gang spunten ha nteren w ij Wij bepalen de vorm van toezicht onde r andere op basis van: de Ge meentew et, zie h tto://w etten.ov erh eid .ni/BW BR 0005416/2 017-0 1-0 1: de Algemene w et bestuursre cht, zie h tto://w etten.overh eid .nl/BW BR 0005537/2 017-0 1-0 1: het Besluit Begroting en Vera ntwoordin g provincies en geme ente n (B BV), zie http://wetten.ov erh eid .ni/BW BR 0014606/2 016-0 4-1 4: de n otities van de commissie BBV, zie http://www .co mm issieb bv.nl/be aro ten /no tities-co mm iss ie/: ons Gemeenschappeiijk financieei toez ichtkader ( 20 14 ), zie www .ove riissel.nl/GTK: deze begrotingscirculaire , zie www.overi1ssel.ni/bearotinQ scirculaire. Pa gin a 4 van 15

2. Structuree l en re ëe l eve nw ich t is be lang rijk Wat is structuree i evenw ich t? Dekken de s tructurele bate n de str ucture le lasten? Dan Is er s tructu ree l ev enw icht. Dit beoordelen wij per jaa rsc hijf. Uit de beg roting nnoet duidelijk blijke n welke geraam de b aten en lasten stru ctu ree l zijn en welke incidenteel zijn. B elan grijk e onderd elen daa rbij zijn: he t overz icht van beoogde structurele to evoe gingen e n onttrek kin gen aan de reserve s (artü d B BV); he t overz icht van de g eraam de incidente le baten en laste n (artik el 19 lid c BBV1: he t overzich t van bate n en la sten, conform artike l 17 BBV. Het Is be langrijk dat u deze overzichten daa dwe rkelijk gebru ikt om he t s truc tureel begrotingss aldo te bepalen en t e presenteren. TIP Lees de n o titie In cid en tele en stru ctur ele bat en en la ste n W ilt u mee r w et en ov er he t vers chil tussen inc iden tele en stru ctur ele b at en en las ten ? Lees da n de n otitie I nc iden tele e n s tru ctur ele b at en en las ten van de comm iss ie BBV. Deze ku nt u vin de n via d e link o p d e v orige bla dz ijde o f w ij ku nn en u d eze to es tu re n. W at is r eë el even wicht? Dit be tek ent d at de geraam de be dragen volledig , re alistisch en h aalbaar zijn.

Wanneer w ij beoordelen dat d it nie t h et geval Is, dan kunn en wi j een negatiev e b ijstelling doorvoeren op h et structure el begrotin gssaldo . D it kan betekenen d at wij vinden dat uw beg roting nie t structuree l e n reëel in evenwicht is. U ku nt dan in aanmerking kome n voor preven tief toezich t. Uitgan gspu nte n van o ns t oe zic ht De to ezic htsc riterla staa n in art ike l 203 van de Gemeente wet. Deze hebben wij verder uitgewe rkt in ons Gemeenschappelijk financieel toezichtkad er, zie fwww.overi1ssel.nl/GTKV Pa gin a 5 van 15

3. W ij beoorde len of uw begroting structuree l en r eë el in ev en wich t is Bij de beoordelin g of uw beg roting stru ctureel en reëel In evenwic ht Is betrekken we onder andere de volge nde actuele o nderwerpen . U zo rgt d at he t vasts tellingbesluit com ple et is Het vaststellingbesluit moe t een compleet beeld geven van uw bes luitvormin g. Hierin moet ook staa n: wat er Is veranderd ten opzichte van de co nceptbe groting. Dit dient u t e late n wete n In een apa rte begrotin gswijziging en welke Investe ringskredieten u beschikbaar ste lt als u de begroting vas tste lt van welke Inve ster lng(en) u op een late r tijd stip een apa rt v oors tel wil ontvan gen ; als de meerja renram ing In evenwicht Is en het beg rotings jaar een t ek ort h eeft: hoe u het begrotin gsja ar sluitend ma akt; bijvoorbee ld door een o nttrek king uit de algemene rese rve. U k rijg t e en alg em en e u itk ering ui t h et Ge me entefonds De hoogte van de algemene uitk ering uit h et Gemeentefonds verschilt leder jaa r. U ma akt een ram ing op basis van reële uitgangspunten en te nminste de m el/jun icir culaire 2018 . D aarin staan de uitkerin gsfactoren en de effecten van de herijkin g en o ntwikke lingen van het Gemee ntefonds. U stu ur t ons de m eerjarige berekeningen (20 19 to t en m et 2022) van de aige mene uitkering U stuu rt deze Inform atie mee me t de beg roting.

Dit z ijn de berekeningen zoals u die h antee rt In uw (meerjaren )be gro tlng . U vermeldt ook het gehanteerde aantal eenheden en het bedra g per eenheid. U houd t rekening met de loon stijgingen U ho udt rekening met de bu dgettaire effec ten van de loonstijginge n volgens de circulaire die u hee ft gehanteerd voor het ramen v an de algemene uitkering. D it kan op 2 manle ren: u v erw erk t het In de ra mingen van de personele lasten of orga nisatiekoste n, u n eem t een apa rte stelpost hiervoor op (v oor zover de eig en eerd er v astgeste lde uitgangspunten afw ijke n van de u itgangspunten In de gehanteerde c ircu laire). U houd t rekening met de prijsstijginge n Raam t u de algemene uitkering op basis van lopende prijzen? Dan h oud t u aan de lastenk ant van de meerja renram ing rekening me t een m uta tie van ten min ste de prijsontwikke ling van he t Bruto Binnenlands Product, zoals dat wordt genoe md In de circulaire die u h antee rt. Gebruikt u een ander percentage v oor prijsstijg ing en, zoals voor subsidies? Dan licht u dit toe In de prog ram mabeg roting. Uw bezuinigin gsma atr egele n e n t aa ks telling en zijn ha alb aar Om uw financiële positie te bepalen, beoordelen w ij of de b ezuinigingsmaatre gelen o f ta akstellingen In uw beg roting haalbaar en hard zijn.

Daarm ee bedoelen we d at u aannem elijk ma akt dat er voldo ende zekerheid bestaat dat de maatregelen tijdig en volledig gerealiseerd zullen w orde n. Hoe v ult u de bezuinigingsmaatregelen in? U bent het ho ogste bestu ursorgaan van d e ge meente. Wij vinden h et belan grijk d at u la at wete n hoe u de m aatregelen Invult en u itvoe rt. Dit d ient u transp ara nt en reëel te onde rbouwen. Dat be tekent dat wij van u verw achten d at u de maatregelen concreet op programman ivea u In vu lt. Het proces dat b ij het conc retiseren gevolgd gaat worden moet eveneens v astliggen. Heeft u eerdere bezuinigin gsmaatre gelen vastgesteld? Dan kijk en wij hier ook naa r. Pagina 6 van 1 5

LET OP Bezuinigingsmaatregelen moeten reëel onderbouwd zijn Vinden wij de bezuinigingsmaatregelen die u voorstelt onvoldoende reëel onderbouwd? Dan corrigeren wij deze posten op uw begroting. Wanneer d it leid t to t een structureel begrotingstekort, kan dit preventief toezicht to t gevolg hebben. Zijn de taakstellingen van de verbonden partijen reëel? Als u taakstellingen opneemt op de door u te betalen bijdragen aan verbonden partijen (waaronder gemeenschappelijke regelingen) dan geldt het volgende: "De verbonden partijen moeten op bestuurlijk niveau besluiten dat zij de taakstelling daadwerkelijk uitvoeren en hoe zij dat doen. Als u dit aannemelijk maakt, dan zijn deze taakstellingen reëel." TIP Neem deze informatie op in een aparte para graaf Neem een aparte paragraaf in uw begroting op: taakstellingen en stelposten. Daarin krijgen w ij in één oogopslag een duidelijk beeld van alle bezuinigingsmaatregelen, taakstellingen en stelposten. Ook zien wij welke taakstellingen nog open staan in de meerjarenraming. Dit geldt ook voor eventuele reserveringen voor toekomstige financiële onzekerheden. Dit geeft u, maar ook ons, beter inzicht in uw financiële positie. U geeft inzicht in het onderhoud van kapitaaigoederen U bent verantwoordelijk voor een veilige en duurzame ieefomgeving voor uw inwoners.

Daarom geeft u ieder jaar grote bedragen uit aan het verkrijgen, vervaardigen en onderhouden van kapitaaigoederen. Denk onder andere aan wegen, rioiering, water, groen en gebouwen. Uit de paragraaf'onderhoud kapitaalgoederen' moet blijken dat de budgetten groot genoeg zijn om het beleid van uw gemeente te kunnen uitvoeren. Wat geldt voor het kwaliteitsniveau van het onderhoud? Wij kunnen bezuinigingen op het jaariijks en groot onderhoud ais reëel beoordelen. Dat doen wij alleen als u voldoet aan de volgende voorwaarden: een lager kwaliteitsniveau van het onderhoud van de kapitaalgoederen leidt niet tot achterstallig onderhoud of onveilige situaties. Dit dient u aannemelijk te maken, u zorgt voor een actueel beheerplan op basis van het iagere kwaiiteitsniveau. Pag ina 7 van 15

4. On twikk eling en Bes luit Begro ting en Ve rantwo ordin g pro vin cies en g em ee nten (B BV ) Bij h et ma ken van uw begro tin g houdt u r ek en ing m et de no tit ies v an de com mis sie BBV De commissie BBV heeft besioten om diverse n otities te actuaiise ren. De eerder gepubiiceerde antw oord en op gesteide vragen fVraao en A ntwo ord BBV1 worden hierin verwerk t. Een aa ntai notities zal v erva iien en een aantai wo rdt geactualis eerd. Na actu alisatie van een n oti tie verva lt de oude n otitie. Ni eu we N otities com missie BBV Notitie m ateriëie vaste ac tiva In decem ber 2017 is de Notitie Materiële vaste activa gepu bliceerd. Deze g eldt vanaf het m oment van verschijnen, m et uitzondering van de bepalingen en richtlijnen die een a ansch erping ten opzichte van eerder gepubiiceerde n otities zijn. De no titie behandelt de wijze van activeren, waarderen en a fschrijven van activa en h et onderhoud van kapitaalgoede ren. Ook z ijn er a andachtspunten voor de financiële vero rden ing opgen omen. Enkele aand achtspun ten zijn: activering sgrens inve stering en: om adm inistratieve lasten te bepe rken mag een ondergrens gehanteerd worden voor het activeren van inve steringe n. Het is echter nie t toegestaan om de activering sgrens zodanig hoog te stellen dat hierdoor investerin gen nie t geactivee rd worden.

U gee ft zelf in de financiële verordening aan wat voor uw gemeente een re ële onde rgrens is. rece nt b eheerpian: een be heerplan mag maximaal vijfja a r oud zijn . Voor het verslagle ggingsjaar 2019 mag het beheerplan dus n iet ouder zijn dan 201 4. Van deze v ijfja a r kan door de raad alleen gem otiveerd afgeweken worden. jaarlijk se sto rtin g in onde rhoudsvo orzieningen: in de (m eerjaren )be gro ting 2019-2022 is de jaarlijk se (ge lijkblijven de) sto rtin g in een onderhoud svoorziening min ima al gebaseerd op de onderhoudslasten van de jaarschijven 2019 to t en m et 2022 van het behe erpian. Loopt het behee rpian in de meerjare nraming af, dan kan de storting in de m eerjare nramin g gelijk blijve n als de st orting is berekend op een langere periode , bijvoo rbeeld van 10 jaa r. egaliseren onde rhoudslasten: Het BBV bie dt alleen de m oge lijkh eid om onde rhoudslasten stru ctureel te egaliseren via een v oorzienin g (artikel 44 lid Ic BBV). Een ja arlijks gelijkblijvende sto rtin g in een onde rhoudsvoorziening ma akt h et nie t (me er) mogelijk om een ingroeimodel (de sto rtin g stijg t in enkele jaren naar de structure el benodigde sto rtin g) te hantere n.

ach ters tallig onderhoud: achterstallig onderhoud waarm ee o nveilige situaties worden gecreëerd en waarbij sprake is van kap itaa lvernie tiging, is onaanvaard baar en m oet zo snel mo gelijk, m aar uiterlijk binnen vier ja ar hers teld word en. Hers tel van achters tallig onderhoud is een verplic htin g waarvan de omva ng, door middel van een inve ntarisa tie en een financiële vertaling , red elijkerwijs is in te schatten. Op basis van artike l 44 lid la BBV wo rdt daarvoo r een voorziening gevormd. Dit is een an dere voorziening dan de onderhoudsvoorzien ing voor het egaliseren van de onderhoudslasten. Heeft u dit beg rotings jaar onvold oende midde len in de exp loitatie en/of in de algemene reserve om deze v oorziening te vorm en? Alleen dan is het acceptabel om het achterstallig onderhoud financieel in vier jaar, de periode van de begroting en de m eerjare nramin g, weg te werken. Pagi na 8 van 15

No titie incidenteie en s tructu reie ba ten en /aste n Deze notitie gaa t in op de in ciden teie baten en ia sten . Goed inzich t is belan grijk om te kunn en bepaien of de b egrotin g stru cturee i in evenwic ht is. Daarom wordt veei waarde gehecht aan het overzicht van incid ente le baten en ia sten. De notitie wordt in he t voorjaar v an 2018 geactuaiiseerd en g eldt dan naar verw achting voor de beg roting 201 9. Pagina 9 van 15

5. Specifieke on de rwerpe n die van belan g zijn voo r u w begroti ng 20 19 U iaa t d uide lijk zie n h oe u d e la ste n b inn en he t soc iaal do me in be pe rkt De ta ken binnen het sociaal domein voe rt u al vanaf 2015 uit. Het financiële beeld daarb ij wordt steeds duide lijker. In de begro tinge n 2015 to t en m et 2017 raam den gemeenten d e uitvo ering van de ta ken binn en het sociaal domein vaak bud gettair neutraa l. Wij zien dat steeds meer gemeenten vanaf de begrotin g 2018 de lasten ramen op basis van realisatie. Het is onze rol om te beoordelen of de ra mingen in de (m eerjaren )be gro ting voor het sociaal dom ein reëel zijn en welke risic o's u lo opt. D aarbij betrekken wij de realisatie van de ja arre keninge n 2 016 en 201 7, de verwachte re alisa tie voor h et jaa r 2018 en de verslagen van de a ccounta nt. Bud gettair neu traa l ramen ka n ook voor 2019 nog steeds reëel zijn. B lijk t u it de (ver wachte) realisatie dat de lasten hoge r z ijn dan het beschikbaar gestelde ( rijk s)bu dg et, dan kan he t uitgangs pun t va n bud gettair neu traa l ramen mog elijk nie t gehandhaafd b lijven. U ku nt dit uitg ang spu nt wel handhaven, als u maatregelen nee mt om de lasten te verlagen . Deze (b ezuinigings )maatregele n en taakste llingen beoordelen wij net ais andere maatregelen op hardh eid en h aalbaarheid.

Decentralisa ties in h et sociaai domein kun nen t ot financiëie ris ico's ieiden Decentralisa ties worden vaak samen opgepakt. Maar ais deelnemende ge meente blij ft u wei verant woord elijk voor de uitvo erin g van het beleid. Wordt het b udget overschreden? Dan k an dit aan u als deelnemende ge meente worden doorberekend. De financiëie risico's k unnen dan gro ot zijn . Maak goede afspraken Er kunnen nog steeds veel onzekerheden z ijn. Vooral nu het solidarite itsbe ginsel verd er onde r d ruk komt te staan. Dit geldt m et name b ij de je ugdzorg. Dit kan leide n t ot onverwachte lasten, omdat de zorgvraa g n iet altijd (op tij d) bekend is . D aarna ast spelen bij d it domein onzekerheden door onder andere de 'uitgestelde zorg' en 'vro egs ignaiering '. Maak daarom goede afspraken m et de o rgan isatie d ie deze ta ken voor u uitvoert. Deze tak en kunnen gaan over: de m anie r van werken ; de pe riodieke info rma tiev oorziening; de m anie r van verantwoo rdin g; de m anie r waarop u kun t b ijst ure n. U houdt r eken ing m et een vrijs tel lin g v an precari obela sting In ma art 2017 hee ft de eerste kamer h et wets voorstel voor vrijstelling van prec ariobela sting v oor netwerken van nutsbe drijven aangenomen. Het is een v rijs telling van precariobelasting over netw erke n ond er, op o f boven de grond van de ge mee nte, de provincie of het waterschap.

Deze ne twe rken z ijn bestemd voor de openbare dienst. Het wets voorstei k ent een o vergangsperiode va n 5 jaar Deze te rm ijn van 5 jaar s telt de de centrale overheden in de gelegenheid om mogelijke inko mstenderving gele idelijk op te vangen. Om voor de overgan gsterm ijn in aanmerking te kom en, mo et er op 10 februa ri 2016 een belas tingvero rdening zijn voo r het heffen van precariobelasting op n utsnetwerke n. Voldoet u aan deze vo orwaarde? Dan mag u n og to t en m et 2021 precariobe lasting op openb are werk en b lijv en heffen. U mag dan maximaal het tar ief heffen dat op 10 februar i 2016 in de v erordening stond. Verwerk de inkomstenderving ui t deze beiasting in de begroting Na he t jaar 2021 verva llen de inkomsten uit deze belasting voor de gemeenten die h iermee te mak en hebb en. I s dit ook bij uw gemeente het geval? Dan m aak t u in uw meerja ren ram ing kenb aar op welke wijze u zorgt voor een geleidelijk overgang naar vervangende dekking na 202 1. Pagina 10 van 1 5

U houdt r ek en ing m et de ge wi jzi gd e r eg elg eving rondom de gron de xp loi tatie s De regelg evin g rond om Niet in exp loitatie genomen gronden (NIEGG) Is gewijzigd d oor de invoerin g v an de N otitie gronde xploita ties 2016. De NIEGG vallen voo rtaa n onder de categorie m ateriele vaste ac tiva (MVA) Daardoor besta at de gemeentelijke gronde xploita tie me t Ingang van 1 januari 2016 alleen maar uit Bouw grond en in exp loitatie . Had uw gemeente daarv oor Niet In exp loitatie genomen gronden (NIEGG) op de balans staa n, dan zijn die nu opgenomen ais materiele vaste activa (MVA). U dient uw NIEGG te waarderen tegen marktw aarde. Uiterlijk 31 december 2019! Het kan zijn dat deze grond en tegen een hogere waarde zijn opgenome n dan de m arktwa ard e. I n dat geval ma akt u geb ruik van de ove rgangsbepaling die de commissie BBV heeft opgenomen. Deze overgang sbepaling hee ft een lo optijd van 4 jaa r. U ite rlijk 31 decem ber 2019 m oet een toe ts plaa tsvinden op de marktwa ard e van deze gro nden tegen d e geldende beste mming. Wordt daarb ij een duurzame waardevermindering vastges teld, dan m oet dat uiterlij k 31 december 2019 lelden t ot een a fwaardering van deze gronden . Afwaardering van een Individ ueel perceel grond / complex kan hie rbij n iet over een aan tal jaren worden gespreid.

Het Is van belang deze analyse tijd ig ui t te voere n o m de eventuele financiële consequenties Inzichtelijk te krijge n. U g ee ft ons inzic ht in de beleidsprestaties van verbo nden pa rtije n Verbonden pa rtijen zijn b ela ngrijk . Niet alleen om het be leid van de de elnem ende pa rtijen te realiseren, maar ook voor de financiële gevolgen daa rvan . Hierover gaat de notitie Verbonden pa rtijen (ok tob er 2016) van de commissie BBV. In deze n otitie leest u hoe u bew uste r k un t worden van de g overnance- aspecten en hoe u de In stru menten voor bestuur en to ezicht optima al kunt benutten . U ge eft ons Inzicht In eventuele risic o's Hebben wij voldoende Inzicht In de ris ico's van uw verbonden p artijen ? Dan hebben w ij beter Inzich t In de risico 's die uw gemeente loopt. Neemt u daarom de volgend e Informatie op In uw begro ting: • In de p arag rafen Verbonden p artije n e n W eerstands vermogen en ris icobeheersing: beleid o ver de s turing op financiële risic o's op gemee nschappelijke rege linge n en overige verbonden pa rtijen . • In de p aragraaf Weerstandsvermogen en risicobeheers ing: de ris ico's van die verbonden p artije n die onvo ldoende weerstandscapaciteit hebben en de risico 's geheel of ged eeltelijk afwenden op de d eelnemers.

U zo rgt voor een goed en volled ig meerjarenbeleidsplan verbonde n p art ijen Verbonden pa rtijen zijn steeds belang rijker om maa tschappelijke doelen te bereike n. Neemt u deel a an verbonde n partijen ? D an h eeft di t voord elen voor u. E chter, h et bre ngt ook financiële en bestuu rlijk e risico's me t zich m ee. Hoe benut u de vo ordelen nu optim aal, terwijl u t eg elijkertijd de risico's beheerst? Om da t goed te doen, Is grip en sturing op verbonden pa rtijen belan grijk. Een goe d me erjarenb eleid splan m et een reële (meerjaren )be gro ting Is daarb ij essentieel, ü houdt In uw (meerjaren )be gro tlng rekening me t de ontwikkelinge n b ij de verbonden pa rtijen . Als d at nodig Is, s tuurt u hierop. D it geeft u mee r bestuu rlijk e en financiële grip op de v erbonden pa rtij en . D it komt he t democratisch proces te n goede. Pagina 11 van 15

W ij wer ke n aan d e dóó rontwikkeli ng van he t fin an cie el toe zic ht Het financieel toezich t is volop in beweging. Positionering, trans paran tie, un iform iteit en s turen op kengeta iien zijn enkele actuele thema's. Anders gezegd, w ij werken samen me t andere toezichth ouders aan de d ooro ntwikkeiing van het financieel toezich t. He t Gemeenschappelijk F inancieel Toetsingskader (GTK) wordt aangepast aan de ontwikke lingen De genoemde o ntwikkeiingen hebben invloed op het GTK. Daarom werken we aan een nieuw Gemeenschappelijk Financieel Toetsingskader (GTK). In het nieuwe GTK houden we re kening me t ontwikkelinge n en wensen van de pa rtijen . We verwachten dat het nieuwe GTK vo or h et eers t van toepassing zal zijn op uw beg roting 202 0. Pagi na 12 van 15

Bijla ge I Proces Fin anc ieel to ezicht in aanlo op na ar uw be groti ng 20 19 In de onderstaande tabel ziet u welke sta ppen wi j (op hoofd lijn) volgen vanaf jan uari to t en m et Ac tiv ite it Wa nn ee r 1 In fo rm ee l tra je ct ge mee nten Bepaling en v aststelling toez ichtsbeelde n/kleuring Interb estuu rlijk toezich t (IBT ) Maart j Proces en criteria sch riftelijk communicere n m et gemeenten (Beqrotinq sbrief) 1® he lft ma art | Tra ject ev entu ele prev entieve gemeenten Doorlopend | Uite rste inzend termijn jaarreke ningen gemeenten 15 juli 1 Beoordeling jaarrekeningen m et bijhorende accountantsrap porten van gemeenten 2e kw artaal | me t doorloop in j 3® kwartaal | 1^ be stuu rli jk mom en t g em ee nten 1® beeld: Stand v an zaken (wee rslag 1® gespreksronde, kadernota's o .d., jaar rekeninge n) van gemeenten Sept./okt. j Am btelijke o ntvang st en beoordeling van door de colleges vast te stellen cq. vastg estelde concept- programm abe qrotinqen en m eerjare nramin gen . Okt 1 W et te lij k traj ec t g em ee nten Ontvangst van de door de raden vastgestelde Prog rammab egro ting (ve rplicht op grond van GW) 15 nove mber | Definitieve beoordeling van de door de raden vastgestelde programmabe grotingen 2® he lft nov. Top ambtelijk overleg Signalering o.b .v. door de colleges v ast te stellen concept beg rotinge n.

Het initiatief v oor dit overleg lig t bi j de gem eenten. Eind ok t. (doch voor verzending | concept naar de raad) 1 2e be stuu rli jk mo men t g em ee nten GS verzamelnota me t v oorstel toez ichtregimes + brie ven Ie week dec Hoorzittin g m et (een deleg atie of vertegenwo ordiging van ) de ra den van gemeenten op voornemen GS instellen preven tief toez icht Direct na GS bes luit 1 Voorleggen aan GS van uitk omsten gesprekken gem eenten en Finale beslu itvorming GS toezich tsvo rm gem eenten door GS 3e week dec Finale brieven over de toez ichtsvorm aan raden van de gem eenten. 3e week dec. Be stuu rlijk mom en t Wie 1 Gedeputeerde Staten 1 Gedeputeerde Staten Provincie Gemeente n Provincie Ja Gedeputee rde Staten Provincie Gedeputee rde Staten Provincie Secretaris gemeenten 1 Gedeputee rde Staten 1 Gedeputeerde Ja Gedeputee rde Sta ten Afhandeling Provincie Pagina 13 van 15

Ac tiv ite it Wanne er Be stu urlijk mo me nt Wie Brieven ter kennisnam e ov er de toe zich tsvo rm 3e week dec. H Afhandeling Provincie gemeenten aan BZK, PS en VNG Overijssel • Publicatie Staa tscouran t preven tieve gemeenten 1® week jan. H Afhandeling Provincie Escalatiem om ent (to pa m btelijk ov erleg) Net zoals in voorg aande ja ren Is In h et proces Financieel Toe zicht een m oment voor top am bte lijk overleg opgenome n (h et zgn. es cala tiem ome nt). Dit mo me nt is bedoeld voor die gevallen waarin een college van B&W bij h et vaststellen van de co ncept-begro ting fric tie vermoedt of ziet me t het GTK. Op dat mo ment hee ft escalatie nog wer kelijk zin. In de aanloop naar de v aststelling van een c oncept-begrotin g kan een even tuele noodzakelijke b ijstelling imm ers nog geëffectueerd word en. Volgens eerder gemaakte afspraken is het de gemeentesecretaris die opschaalt naar de provinciesecre taris. Pagina 14 van 15

Bi jla ge I I Ha nd re iki ng pr es en ta tie st ru ct ur ee i b eg rot ing ss aid o Inleiding OD«I van deze handreiking ii de presentatie van het structureel begrotingssaldo in de gemeentebegroting te optimaliseren. De gemeenieraod heelt de wettelijke taak een begroting vost te stellen die structureel en reeel in evenwicht is {G-^mefntewei niiikei 18^ . Om de ro od in stoot te stelen deze took te verrichten, is het essentieel dot de begroting een inzichleli|ko presentatie van het structureel begrotingssaido bevat. Met dez e handreiking beogen wij d e kwaliteit van de besluitvorming door de rood te vergroten. Vanuit onze rol als toezichthouder constateren wij dot (nogj niet alle gemeentebegrotingen een |inzichteli|ke) presentatie van het structureel begrotingssaldo bevatten. Drxx hel ontbreken hiervan is het voor de rood weNkht niet voldoende helder w(4 nu leitelijk het structureel saldo is van de begroting die de rood vaststelt Voordelen van een goede presentotie van het structureel begrotingssoldo zijn; • De road krijgt een helder inzicht in de structurele begroNngsruimte die vrij aanwendbaar is. bijvoorbeeld voor structureel nieuw beleid • De road wordt niet verrast door structurele begrotingstekorten.

Daarmee worden orsaongenome verrassingen, zrxils extra bezuinigingsoperaties en lastenverzwaringen, voorkomen Wij adviseren om bijgaand fcnmat voor de presentatie van het stiuctureel begrotingssoldo te gebruiken. Drt model geeh geheel invulkng oon de voorschrihen van het Besluit Begroting en Verantwoording i c (itiile l 1/ B8V Bij hel saldo van het totaal van de programma's worden de algemene dekkingsmiddelen opgeteld omdce dit een inkomstenbron is voor de gemeente. Hierop worden de lasten van overhead, vermoolschapsbelasting en een bedrag onvoorzien in mindering gebracht. Hieruit volgt hel subloloal van de programma's . Dit zijn da boten en losten die zich in het algemeen gedurende maximaal drie j mr voordoen (notitie BBV incidentele en structurele boten en lasten). Volgens arNkel 19, lid c van hel BBV moet hel overzichl van incidentele br^an en lasten compleet zijn en dient dit overzicht Ie worden betrokken bij de bepa ling van hel structureel begrotingssoldo Strnrctur ele b al en en las ten De begroting beval zowe l incidentele als structurele boten en losten D e shuctuiele balen en lasten zijn regel (ze omvatten het overgrote deel van de begroting) en de incidentele boten en losten vormen de uitzondering op die olgemerse regel.

Structurele boten en losten zijn de boten en losten die in beginsel jrxxlijks in de begroting en meerjarenraming zijn opgenomen Voorbeelden van structurele boten zijn: de algemene uilkering uit het gemeentefonds en de inkomsten uit de OZB. Voorbeelden von structurele lasten zijn: de personeeblosten van de voste formatie en de reguhere cusderhoudskosten vrm de kapitoolgoederen. De slruchirele boten en losten kunnen uiteraard wel per j am in omvang vorièren. Uistan •a te n Srddi e Progrommo 1 € 20 00 00 0 € 400 000 •/•€ 1600 00 0 Programma 2 € 160 000 00 € 4.00 000 0 -/- € 12.000.000 Programma 3 € 50 00 00 0 € 25 00 00 0 •/-€ 25 00 000 Programma 4 € 3.800,000 € 1.500.000 / € 2.300.000 Totaal sran de programm a's € 26 800 000 € 84 00 00 0 •/•€ 18 400 000 Overzkht algemene dekkingsmiddelen € 200 000 € 24.740 000 € 24 540.000 Overzkht overhead € 7200.0 00 •/•€ 7200.0 00 Bedrag hefhng vennootschapsbelasting € 300.000 300 000 Bedrag voer onvoorzien C 100.000 -/- € 100.000 Subtotaal programma's (irKlusief algemene € 34 600.000 € 331 400 00 •/•€ 1.460.000 dekkingsmiddelen, overherxl, vennootschapsbelasHng en onvoorzien) Teeveegingen en enttfelcliirsgen oen reserves € 40.000 € 1.700.000 € 1.660.000 Oeraomd resultoof € 34 640 000 C 34.84 0000 € 200 000 Incidentele beten en letten € 400.000 C 550 000 •/•€ 150000 StrsKtureel begretingtrelde £ 50 000 In onderstoond scfiemo een weergave van

een oantol veel voorkomende posten die specifiek op de lijst van inciderv Iele boten en losten thuishoran. La ste n Incidentele toevoeging oon reserves. Verliezen uil grondexploltaliei. Bijzondere verstrekte subsidies. Tijdelijke inhuur van personeel. Tijdefijke huisvesting van een school. Incidentele onttrekking orm reserves. Winsten uit grondexploMaHes. Bijzondere ontvangen subsidies en (specifieke) uitkeringen Opbrengst verkoop groenstroken Geraamd e onderuitputting kapitooHasten Wij r oden oon in het vaststellingsbesluit alle financtele gevolgen van begrotingswijzigingen en amendementen mee t nemen en onderscheid te mchen tussen iiKidenteie en structurele effecten daarvan. Onttrekkingen oon en stortingen in mserves hebben in het algemeen een incidenteel karakter ki veel gevolen zijn dez e onttrekkingen ru n de reserves bedoeld om er incidentele losten mee te iJekken. Het verrfient sterke oanbevekng om deze onttrekkingen als boten op het overzicht van iiKidentele fsaten en lasten op te nemen In een aantal specifieke gevallen hebben mutaties in de reserves echter een structureel korokter, bijvoorbeeld dekkingsreserves kopitaallasten. Daarom is voorgeschreven in " artikel 19 lid d van het BBV dot deze structurele mulohes in de reserves op een apart overzicht worden opgenomen.

Hierop moeten alle mutoties in de reserves worden vermeld die een structureel karakter hebben Idealiter zijn alle geraamde mutaties In de reserves dus terug te vinden op hel overzichl van incidenlele boten en lasten óf op het overzicht van de structurele mutaties in de reserves Toe xich l d oo r p rov inc ie Wi j toetsen vtxir elke joorschijf von de (meerjorenjbegrrning afzcmderlijk of er sprake is von een structureel sluitende (meerjaren) begroNng. Als het begrotingsjaar (naar ons oordeel) niet structureel sluitend is ingediend, baseren wij ons oordeel over de vorm von toezicht op hel shuctureel begrolmgssaldo in de laatste joorschijf van de meerjarenraming. Indien een gemeente het voldoende aannemelijk kon maken dal het structurele begrohngsevenwichl uiterlijk in de Imtsle joarschijf van de meerjoienroming wordt hersteld, kon een gemeente alsnog voor de repressieve toezkhtvorm in oonmerking komen. Als dat l»é> het geval K, dras wordt hel traject voor het preventieve toezkht opgestart. hAeer inlormalie vindt u in h«l '3cmn<?nsf.H'j|>|tv^li}k I mano wl ToezH.Mlafior 'Kw«sti« van #vtnwk:ht'.