18.0 Houtrookvrij - Brief Gemeenten en NVG Adviescommissie, 19 maart 2024

Aan de gemeenteraden van de gemeenten in Nederland Aan de secretaris Adviescommissie Economie, Klimaat, Energie en Milieu van de VNG, mw. Leonie Jorna leonie.jorna@vng.nl Kopie: directeur Beleid Leefomgeving, dhr. A. Vermuë directeurleefomgeving@vng.nl Datum: 19 maart 2024 BetreK: informa(e schadelijkheid houtstook (ook EcoDesign) en noodzaak ui:aseren S(ch(ng HoutrookVrij biedt u informa(e en advies Geachte gemeenteraadsleden, geachte adviescommissieleden van de VNG, De bewijzen stapelen zich op dat par(culiere houtstook – met veel fijnstof, PAK en benzeen - zorgt voor grote schade aan de volksgezondheid. Veel instanLes roepen daarom op tot een stookverbod, maar bereiken het publiek en de bestuurders niet, omdat zij vooral worden geïnformeerd door de kachelbranche die - vanuit commerciële belangen - ‘goed stoken in EcoDesign’ onterechte in de markt heeK gezet als “gezellig en vrijwel schoon”. Men denkt zo al snel dat de klager “zeurt”. Het rijksoverheidsbeleid biedt onvoldoende informaLe om bevolking en bestuurders te overtuigen van het belang van een - aanvankelijk parLeel - stookverbod (in het Omgevingsplan). De geadviseerde stookLps om “goed” te stoken en de gecerLficeerde neus om dat te controleren zijn niet alleen zeer arbeidsintensief maar helaas ook onvoldoende. OpLmaal gestookte EcoDesign kachels zijn evengoed schadelijk.

Ultrafijnstof is niet te ruiken en fijnstof is per definiLe onzichtbaar. S(ch(ng HoutrookVrij biedt u hieronder informa(e voor uw gemeentelijk beleid, maar ook voor landelijk beleid, te bevragen bij de staatssecretaris en de landelijke poli(eke par(jen. 1. Nieuwe WHO-normen vereisen een houtstookverbod De WHO adviseert een strengere PM2,5 norm omdat bij de oude nog 8% oversterKe en veel gezond- heidsschade wordt gezien. Europees onderzoek (ELAPSE) kwam uit op 11%. Veel instanLes geven aan dat voor het behalen van deze nieuwe norm een houtstookverbod onvermijdelijk is: RIVM, Duitse Umwelt Bundes Amt, de InternaLonal Society for Environmental Epidemiology (ISEE) en de European Respiratory Society (ERS)1-4. Industrie en mobiliteit zijn onmisbaar en kunnen niet zo snel veranderen, maar houtstook kan dat wel, omdat het vrijwel alLjd aanvullend wordt gebruikt (I&O Research)5. Zes jaar Australisch overheidsbeleid – met stookLps en moderne kachels – toonde geen afname van het PM2,5. Door legiLmaLe werd er juist meer gestookt. Het advies is ook daar een stookverbod6. Ook Vlaams onderzoek naar stookLps (o.a. de Zwitserse methode) verlaagde de uitstoot niet7. 2.

Op(maal gestookte EcoDesign kachels zijn evengoed schadelijk OpLmaal gestookte EcoDesign kachels stoten weliswaar minder PM2,5 uit maar nog alLjd 550x meer dan een gasgestookte CV en veel en meer ultrafijnstof, tot wel 700 miljoen deeltjes/cm3.8-10 De deel- tjes worden kleiner; dat is niet beter maar juist schadelijker . In tegenstelling tot gewoon fijnstof wordt ultrafijnstof 5x beter opgenomen in de longblaasjes, komt het ook in de bloedbaan en de rest van het lichaam en heeK het een 25x groter reagerend oppervlak (TNO)11. Meer ultrafijnstof biedt ook meer aanklevende PAK toegang tot diep in het lichaam. PAK - polycyclische aromaLsche koolwaterstoffen - zijn celbeschadigend en kankerverwekkend. Ultrafijnstof hangt veel sterker samen (dan fijnstof) met de toename van bijvoorbeeld haroalen, harLnfarcten en astma12,13. De WHO adviseert om gemiddelde dag- en uurwaarden boven de 10.000 en 20.000 deeltjes/cm3 met prioriteit te verlagen14. Ook de Gezondheidsraad adviseert om het ultrafijnstof te verlagen. Dus kunnen EcoDesign kachels - met deze hoge(re) ultrafijnstof uitstoot - niet geadviseerd worden. Mensen denken “schoon” te stoken en gaan daarom meer stoken, met nog meer uitstoot tot gevolg. Volgens het STAB produceren (zeer) goed brandende houtkachels 10.000 nanogram/m3 benzo(a)- pyreen (BaP), de markerstof van PAK-mengsels15.

Secundair in de lucht tot ultrafijnstof geoxideerde vluchLge stoffen, zijn hierbij niet inbegrepen16. De streef-jaarwaarde van BaP in de EU is 1 nanogram/m3 en volgens de WHO 0,12. Dat is gebaseerd op het toegenomen risico op luchtwegkanker; de oxidaLeve schade aan longen en andere organen is hierbij nog niet meegerekend17. Toch wees Europees onderzoek de geoxideerde PAK uit houtrook aan als de belangrijkste bron (in het PM2,5) voor deze oxidaLeve schade18. OxidaLeve schade naast ontste- kingsreacLes worden gezien als het werkingsmechanisme bij de schade door luchtvervuiling19,20. Ook is vastgesteld dat droger hout en moderne houtkachels meer – en meer geoxideerde - PAK uitstoten en zo meer oxidaLeve schade kunnen aanrichten aan (afweer)cellen21-23. De PAK toename ontstaat door de hogere verbrandingstemperaturen en -snelheden met een relaLef O2-tekort. Pellet- kachels emiperen wel minder PAK, maar het toegenomen ultrafijnstof biedt PAK (meer) toegang tot diep in het lichaam. De overheid heeK weUelijk de verplich(ng om de uitstoot van PAK-mengsels - als zeer zorgwekkende stoffen - te voorkomen17. Bij Tata Steel is iedereen daarvan wel overtuigd. Kachelfilters weinig effec(ef en afgeraden door Royal Haskoning en Bureau Blauw Kachelfilters - zoals een katalysator en elektrostaat - vervuilen snel en verliezen dan hun werking.

Het (dagelijks) reinigen is lasLg en het regelmaLge vervangen duur . Bovendien wordt het nog niet gecon- denseerde fijnstof (60%) en het ultrafijnstof (met de aanklevende PAK) ongemoeid gelaten24-27. 3. Brede consensus en exponen(eel toegenomen bewijs schade houtstook De WHO schrijK al in 2016 over “houtrook en oxida0eve stress, directe cel toxiciteit, beperkt herstel- vermogen van beschadigde cellen, longschade met secondaire ontsteking, een ontstekingsbeeld in het bloed en DNA-schade met toegenomen kans op longkanker.” PAK en afgeleiden werden als de veroorzakers van deze effecten aangewezen28. De WHO halveerde de norm voor PM2,5 vanwege sterk bewijs dat bij de oude norm nog veel oversterKe en ziekten ontstaan aan longen, hart en vaten, zenuwstelsel en andere organen en ook bij (ongeboren) kinderen. Bewijs en nieuwe norm gelden volgens de WHO voor alle PM2,5 bronnen tezamen, nadrukkelijk ook voor houtstook1. De Europese longartsen (ERS) en internaLonale epidemiologen (ISEE) roepen op tot een houtstook- verbod vanwege “brede consensus en exponen0eel toegenomen bewijs” dat luchtvervuiling “vrijwel alle organen aantast en gelinkt is aan vele invaliderende ziektebeelden”29. 4. Houtrook zorgt voor veel leed Een kwart van de Nederlanders ervaart maLge of ernsLge overlast door houtrook (I&O Research)30.

Mensen kunnen hun huis niet meer goed venLleren, krijgen zomers hipestress, worden gedwongen wasdrogers te gebruiken en op het dak zuigen moderne warmte-terug-win venLlaLesystemen recht- streeks de houtrook van de buren aan. Mensen worden gedwongen om in eigen huis en tuin de hout- rook van de buurt in te ademen, terwijl ze daar (sterk) geïrriteerde luchtwegen van krijgen. Jaarlijks worden 1 miljoen longpaLënten regelmaLg benauwd door luchtvervuiling waarvan 50.000 acuut moeten worden opgenomen. Als oorzaak hiervoor wordt houtrook het meest frequent genoemd31. Toch geven veel stokers aan niet de oorzaak te kunnen zijn, want zij stoken “schoon”. Gemeenten en rechters zeggen geen bewijs te hebben dat houtrook schadelijk is. Na aanvankelijk protest houden veel klagers zich sLl, uit angst voor een negaLeve bejegening. Wanhoop en veront- waardiging dat de overheid hen in de steek laat, dat is wat onze s(ch(ng te horen krijgt. 5.

PM2,5 is verantwoordelijk voor toename vele ziekten; rela(e door mensen zelf moeilijk te leggen PM2,5 zorgt voor meer oorontstekingen, luchtweginfecLes, astma, COPD (longfalen), longkanker, hoge bloeddruk, hartritmestoornissen, haroalen, hart- en herseninfarcten, te klein en te vroeg geboren kinderen, leerstoornissen, ADHD, auLsme, depressies, schizofrenie, demenLe, Parkinson, adipositas en diabetes 2, reuma, botontkalking, maag-, nier-, blaas-, lever- en hersentumoren en (long)covid32-34. Benzeen - voor een kwart asomsLg van houtstook - veroorzaakt kanker aan de afweercellen, zoals leukemie, non-Hodgkin lymfoom en mulLpel myeloom ofwel beenmerg-kanker35. Toename ziektelast door PM2,5 is aanzienlijk, een aanvulling op de GGD Rekentool Bij het Sister-onderzoek in de VS kregen op-hout-stokende vrouwen 68% meer longkanker36. PM2,5 veroorzaakt in Nederland 8-37% van alle te klein geboren kinderen. Zij hebben meer kans op onderontwikkelde longen, astma, leerproblemen, speciaal onderwijs, ADHD en auLsme. Ook niet te klein geboren kinderen hebben bij blootstelling aan meer PM2,5 vaker een deels dunnere hersen- schors en een minder goede impulscontrole 37-40. Kinderen in Taiwan hebben 79% meer ADHD als zij leven in het kwart met de hoogste concentraLes PM2,5, vergeleken hen in het laagste kwart. Er werd goed gecorrigeerd voor andere risicofactoren41.

Volwassenen in de VS hebben 80% meer reuma als zij leven in het kwart met de hoogste PAK concen- traLes. De reuma hing niet samen met PAK asomsLg uit sigarepenrook42. Een meta-analyse naar demenLe toont 17% meer demen(e bij een toename van elke 2 µg PM2,5/m3, daarbij is goed gecorrigeerd voor andere risicofactoren43. Bij iedere toename van 1 µg PM2,5/m3 nam de sterce bij Covid-19 met 12% toe en bij iedere 10 µg PM2,5/m3 werd 65% meer long-covid (met longproblemen) bij gezonde jongvolwassenen gezien44,45. In Europees onderzoek nam het risico op borstkanker met 12% toe, bij 10 µg/m3 meer aan PM2,5. 5. Par(culiere houtstook is dispropor(oneel vervuilend Een kleine minderheid van 12,5% huishoudens stookte voornamelijk 1-3 keer per week in een hout- kachel of haard. Dat droeg voor 4% bij aan de woningwarmte maar produceerde 24% van alle PM2,5 en 69% van alle PAK (2021)46. Buitenstook, BBQ, houtkachels in vakanLehuisjes en woonboten en woningbranden door houtstook zijn daarbij niet meegerekend. Ter vergelijk, het totale wegverkeer was verantwoordelijk voor 7,9% PM2,5 en 6,6% PAK; de gehele industrie - inclusief Tata Steel - was verantwoordelijk voor 22% PM2,5 en 2,7% PAK (EmissieregistraLe). Houtkachels kunnen in woonwijken verantwoordelijk zijn voor wel 50% van het gemeten PM2,5, ook bij hogere windsnelheden (Scapeler)47,48.

Het PM2,5 van houtrook is rijk aan PAK - carcinogeen en de belangrijkste bron voor de oxidaLeve schade - het werkingsmechanisme bij luchtvervuiling. 6. Houtstook is slecht voor de natuur, ons oppervlaktewater en het klimaat Houtstook stoot per warmte-eenheid 2x zoveel CO2 uit vergeleken met een CV op gas, ook meer lachgas, methaan en roet, die het klimaat opwarmen, volgens het Europese Environmental Bureau49. Ook andere onderzoeksinsLtuten waarschuwen de EU dat houtverbranding i.p.v. fossiele verbranding zorgt voor een zorgwekkende toename van CO2 in de lucht. Daarnaast tast het de biodiversiteit en de CO2 opnamecapaciteit van bossen aan en verdringt het duurzaam houtgebruik50-52. Het gaat om de European Academic Science Advisory Council (EASAC), het European Joint Research Centrum, de Griffith University en de European ScienLfic Advisory Board on Climate Change. Daarnaast vervuilen houtkachels ons oppervlaktewater met kwik en zijn ze de belangrijkste bron van PAK hierin 53,54. PM2,5 beschadigt de insectenantennes zodat feromonen niet meer worden waarge- nomen, belangrijk voor de voortplanLng en het voedsel zoeken55. Dat speelt een rol bij de afname van insecten, ook in afgelegen natuurgebieden. 7. Lokaal beleid met stook(ps en gecer(ficeerde neus is arbeidsintensief en helaas niet effec(ef Houtstook is niet verenigbaar met de nieuwe WHO-norm.

OpLmaal gestookte EcoDesign kachels zijn evengoed schadelijk. Ultrafijnstof is niet te ruiken, fijnstof is per definiLe onzichtbaar en ook bij hogere windsnelheden is het PM2,5 ook verhoogd. Lokale stookverboden – indien wel gerealiseerd - geven onrechtvaardige verschillen in gezondheid. Een landelijk stookverbod is niet alleen meer rechtvaardig en efficiënter maar ook effecLever omdat houtrook zich niet aan de gemeentegrenzen houdt en - ook in plapelandsgebieden – zich over grote afstanden verspreid. Het Samenwerking Houtrookonderzoek (Charred) toonde dat ook aan56. Bij klachten moet gekeken worden naar een veel groter gebied, dan alleen de houtkachels vlakbij. Stoken is geen lokaal probleem en het probleem van stokers in de buurt is overal hetzelfde. Goede landelijke campagnes kunnen het draagvlak vergroten voor een landelijk stookverbod, aan- vankelijk gedeeltelijk. Dit is nodig omdat kennis alleen niet tot gewenste gedragsveranderingen leidt. Conclusie: huidige kennis van zaken vraagt om ui:aseren van par(culiere houtstook Wij hopen dat u - met deze extra informaLe, argumentaLe en bronnen – kan bijdragen aan succesvol overheidsbeleid om houtstook op korte termijn in te perken en - onvermijdelijk - uit te faseren. Houtstook blijkt – net als roken – helaas niet zo gezellig.

Het is belangrijk dat u uw burgers laat weten waarom ze houtstook – ook in EcoDesign - beter achterwege kunnen laten, zodat er draagvlak kan ontstaan voor een houtstookverbod. Daarnaast kan u bij de landelijke poliLek aandringen op landelijk uioaseren van houtstook volgens onderstaande suggesLes. Hiermee kunnen gemeenten ook zelf – liefst gezamenlijk - hun zorgplicht ten uitvoer brengen met de bijbehorende aanpassingen in het Omgevingsplan. Ui,aseren par1culiere houtstook naar algeheel houtstookverbod in 2026 1. Landelijke/gemeentelijke campagnes informeren burgers over alle gezondheidsschade en dat “goed” stoken in EcoDesign met kachelfilters geen oplossing is. Dit is nodig voor het draagvlak voor uioasering. De enige goede boodschap is ‘Stook niet op hout!’. ‘Met de huidige kennis van zaken, is het niet meer verantwoord om daar de buurt - maar ook jezelf en kinderen – mee te belasten. Het maakt meer kapot dan ieder lief is, ook aan de natuur en het klimaat’. Belangrijk: - houtstook is disproporLoneel schadelijk, kleine minderheid schaadt vrijheid en gezondheid rest - benoem veel ziekten: hoe meer mensen het leed (in de omgeving) kennen, hoe meer draagvlak - uioaseren houtstook onvermijdelijk: hoe eerder, hoe sneller de schade stopt: daarom per 2026. 2. Alterna(even adviseren zoals: een (hybride) warmtepomp, goede isolaLe, elektrische haarden, elektrische BBQ, tuinlampionnen.

3. Burgers bij energiearmoede prakLsch/financieel ondersteunen met isolaLe/schone verwarming. 4. Subsidies verstrekken voor sloop van hout/pelletkachels en dak doorvoer (bij hoofdverwarming). 5. Technisch personeel kachelbranche is hard nodig voor de energietransiLe naar warmtepompen, zonnepanelen en -boilers, elektrische kachels en BBQ en kan daar goed mee verdienen. 6. Overgangsmaatregel per direct: (landelijk) stookverbod buiten 2 vaste stookdagdelen/week: woensdag- en zaterdagavond (19-22 uur) mits code geel bij de Stookwijzer. Zie punt 7. Het gaat om alle hout-gestookte toestellen zoals houtkachels, vuurkorven en BBQ. Daarbuiten is rookvrij venLleren en buitenspelen van kinderen wel mogelijk. 7. Overgangsmaatregel per direct: (landelijk) stookverbod bij Stookwijzer code rood/oranje 8. Anoniem meldpunt bij de gemeente/omgevingsdienst. Mensen willen geen conflict in de buurt. 9. Handhaving door controles (bij klachten) met drones met camera, warmtesensor, fijnstof meter en automaLsch boetesysteem. PoliLe en brandweer hebben al experLse in het vliegen met drones boven bebouwing en in het donker. De aanpassing en uitvoering lijken zo vrij eenvoudig. 10. WeUelijk totaal houtstookverbod voor binnen en buiten per 2026.

Onderstaand vindt u de genoemde bronnen en de Infographic ‘Gezondheidsschade Luchtvervuiling’ Bereid tot het geven van nadere toelichLng en in afwachLng van uw reacLe, met vriendelijke groet, Inge Everhardus, arts Maatschappij en Gezondheid n.p. Anne-Marie Monnikhof Machteld Derks, Bestuur SLchLng HoutrookVrij info@houtrookvrij.nl www.houtrookvrij.nl Infographic van Zorona Andersen, professor Environmental Epidemiology en hoofd van de European Respiratory Society, 24-5-2023. Zie bijlage. Andere bronnen 1. hpps://www.who.int/publicaLons/i/item/9789240034228 Zie ExecuLve Summary op blz. XVII en XIX (sterk bewijs). IntroducLon op blz. 7 (houtstook grote bron PM2,5) en blz. 10 - onderaan - en 11 (veel ziekten) en Hst 3 op blz. 75 - onderaan – (risico sterKe 1,08 = 8%, sterker effect bij lage concentraLes): Kortom PM2,5 - ook uit houtstook en bij heel lage concentraLes – veroorzaakt 8% oversterKe (bij oude norm, 10 mcg/m3) en ziekte aan longen, hart- en vaten, zenuwstelsel en andere organen en ook bij (ongeboren) kinderen. 2. hpps://journals.lww.com/environepidem/Fulltext/2023/04000/Clean_air_in_Europe_for_all__A_ call_for_more.3.aspx - JCL-P-8 Zie 4e Kop Adverse Health Effects, 3e alinea: Mortaliteit bij ELAPSE is 40% hoger dan bij de WHO (8%). Dus 1,4 x 8% = 11%. Zie 5e Kop PotenLal policy opLons, 1e alinea, laatste zin: houtstookverbod.

Zie 1e alinea: “...brede consensus met groot en exponen0eel gestegen wetenschappelijk bewijs dat luchtvervuiling vrijwel alle organen aantast en daarmee zorgt voor veel invaliderende ziekten”. 3. hpps://www.rivm.nl/publicaLes/inventarisaLe-van-benodigde-maatregelen-om-who- advieswaarden-voor-luchtkwaliteit Zie Samenva~ng, 3e alinea: Houtstookverbod nodig voor nieuwe WHO-norm. 4. hpps://www.umweltbundesamt.de/themen/luK/emissionen-von-luKschadstoffen/quellen-der- luKschadstoffe/holzheizungen-schlecht-fuer-gesundheit-klima UBA wijst hout/pelletkachels af. 5. hpps://206.wpcdnnode.com/ioresearch.nl/wp-content/uploads/2023/07/onderzoek-naar- houtstook-definiLeve-rapportage.pdf Zie blz. 22 en 23: Binnen stookt: 42+18+6 = 66% van de 21% = 14% stokers. Daarvan stookt 8% de houtkachel als hoofdverwarming. Dat is 1%. 6. hpps://envcomm.act.gov.au/wp-content/uploads/2022/08/OCSE-Wood-Heaters-Report- A40588031.pdf Summary. StookLps en moderne houtkachels niet effecLef: advies uioaseren.

7. hpps://www.zorg-en-gezondheid.be/sites/default/files/2022-04/Houtstook intervenLestudie rapport finaal_febr 2021 - publiekssamenva~ng.pdf OpLmalisering van het houtstook proces in de thuissituaLe – met instrucLe ter plaatse - bleek de concentraLes van o.a. het PM2,5 bij de kachelpijp niet te verlagen. Zie uitslagen op blz. 9. 8. hpps://www.sciencedirect.com/science/arLcle/pii/S1364032119300012 Zie introducLon: een grotere uitstoot van ultrafijnstof deeltjes door moderne kachels. Met op blz. 521 Cordwood stoves, laatste alinea: gemeten concentraLes tot 700 miljoen deeltjes. Zie bijlage. 9. hpps://houtrookvrij.nl/2019/12/14/moderne-pelletkachel-stoot-evenveel-ultrafijnstof-uit-als- houtkachel SLchLng HoutrookVrij meet met een mobiele meter (ver buiten lineaire meetbereik) bij een opLmaal gestookte pelletkachel 600.000 UFP deeltjes/cm3, meer dan de houtkachel met 500.000 deeltjes/cm3. KatalyLsche filters lieten geen afname zien, eerder een toename. 10. hpps://www.ccacoaliLon.org/en/resources/polluLon-residenLal-burning-danish-experience- internaLonal-perspecLve. Zie blz. 9. De Noorse eco-kachel, met betere kwalificaLes dan de Europese, stoot 650.000 ultrafijnstof deeltjes/cm3 uit, onder ideale stookcondiLes. 11. hpps://publicaLons.tno.nl/publicaLon/34639645/LOr5Nr/TNO-2022-fijnstof.pdf Zie blz.

11, 12, 14 en 15: Het aantal deeltjes ultrafijnstof en de reacLviteit ervan is een betere indicator voor de gezondheidsschade dan het gewicht van PM2,5. Ultrafijnstof dringt 5x beter in de longblaasjes (en daarmee op het autonome zenuwstelsel) en ook in de bloedbaan met een 25x groter reagerend oppervlakte vergeleken met fijnstof met een diameter van 2,5 μm. Stoffen die een sterk oxidaLef potenLeel hebben zijn PAK uit houtstook en metaaldeeltjes door remslijtage. 12. hpps://doi.org/10.1289/EHP3047 Zie Resultaten en Conclusie. Iedere toename van 10.000 deeltjes ultrafijnstof/cm3 geeK 76% meer haroalen en 43% meer harLnfarcten. Bij gelijke ultrafijnstof concentraLes verdwijnen de relaLes met PM10-2,5 en NO2. Ook PM2,5 onderschat vergeleken met ultrafijnstof de gezondheidseffecten van luchtverontreiniging. 13. hpps://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/9105082/ Ultrafijnstof PM0,1 heeK grotere effecten bij longpaLënten dan PM0,1-0,5. 14. hpps://www.who.int/publicaLons/i/item/9789240034228 Zie blz. xix (21) en UFP (ultra fine parLculate maper): De WHO noemt concentraLes van meer dan 10.000 deeltjes/cm3 gedurende een dag en meer dan 20.000 deeltjes/cm3 gedurende een uur, als hoog en adviseert die met prioriteit te verlagen. 15. hpps://stab.nl/wp-content/uploads/2019/11/STAB-Kennisdocument-Houtstook-september- 2019.pdf Zie blz. 57, tabel 6.18. (Zeer) goede verbranding: 0,01 mg/m3 = 10.000 ng/m3 P(a)B. 16.

hpps://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.2010365117 Zie abstract. De oxidering van vluchLge organische gassen in houtrook vindt niet alleen langzaam plaats onder invloed van Uv- licht (gedurende enkele dagen) maar ook onder invloed van NO3-radicalen (uit NO2 en O3) in het donker en in de winterperiode, al binnen 1 a 2 uur . Aankelijk van de luchtvochLgheid kan meer dan 70% zo worden omgezet. Dit geeK sterk verhoogde concentraLes secundair (ultra)fijnstof met reacLeve zuurstofmoleculen die door de huidige verspreidingsmodellen met een factor 3 tot 5 worden onderschat. 17. hpps://rvs.rivm.nl/sites/default/files/2022- 02/Memo_luchtnormen_voor_PAKs_met_bijlage_%20achtergrondinformaLe_200122.pdf Zie bladzij 5 -7: De Europese streefwaarde is 1 ng/m3. De WHO-richtwaarde is 0,12 ng/m3. Risicoscha~ng op basis van benzo(a)pyreen: Bij levenslange blootstelling aan omgevingslucht die gemiddeld 1 ng /m3 benzo(a)pyreen bevat, tezamen met alle andere carcinogene PAK daarin, is het addi0onele ster@erisico aan luchtwegkanker ongeveer 1 op 10.000 blootgestelden. De Nederlandse wet schrijK een inspanningsverplichLng voor de EU-streefwaarde voor BaP van 1 ng/m3 en het ZZS-overheidsbeleid een streven naar minimalisering van de bron van PAK. 18. hpps://www.nature.com/arLcles/s41586-020-2902-8 Zie de samenva~ng en midden blz. 418.

Het oxidaLeve potenLeel in het PM2,5 is vooral asomsLg van PAK uit parLculiere houtstook. Metalen in de niet-uitlaat emissies hebben dit ook, maar zijn voornamelijk aanwezig in het grovere PM10-2,5 en hebben daarom minder impact op de diepere delen van de luchtwegen. 19. hpps://www.epa.gov/pmcourse/parLcle-polluLon-exposure Zie 4e Hst. De studies impliceren dat oxidaLeve stress een belangrijke rol speelt bij de gezondheidsschade en dat geneLsche factoren bepalend lijken voor de aanzienlijke verschillen waarmee mensen reageren op zowel acute als chronische fijnstof blootstelling. 20. hpps://publicaLons.tno.nl/publicaLon/34639645/LOr5Nr/TNO-2022-fijnstof.pdf Zie blz. 11: Zeker is dat oxidaLeve stress en ontstekingsreacLes een rol spelen bij luchtvervuiling. 21. hpps://repositum.tuwien.at/bitstream/20.500.12708/9830/2/Kistler%20Magdalena%20- %202012%20-%20ParLculate%20maper%20and%20odor%20emission%20factors%20from...pdf Zie blz. 7 (onderaan): moderne kleine houtkachels stoten door de hoge verbrandingstemperatuur en -snelheid meer PAK uit (10X). Blz. 155 onderaan: droger hout (16->8%) meer PAK (35x). 22. hpps://www.sciencedirect.com/science/arLcle/pii/S1352231016303880 Bij een hogere burnrate neemt zowel de hoeveelheid PAK als de hoeveelheid geoxideerde PAK toe, bij loof- en naaldhout. 23. hpps://www.sciencedirect.com/science/arLcle/pii/S0269749120316055 Zie abstract.

Bij een high burnrate werden 35x meer PAK aangetroffen. Deze beschadigden wanden van cellen en van celorganellen die eiwipen maken (endoplasmaLsch reLculum, RE) en die de energieproducLe van de cel verzorgen (mitochondria) met als gevolg verminderde zwangerschapshormoon producLe, ontstekingsstoffen (zoals IL6) en celdood. 24. hpps://open.overheid.nl/documenten/ronl- 915635af9451173ea799099aa62b9608d8d743b6/pdf Zie blz. 69: Subsidiering op kachelfilters geeK 1,6% afname van het totaal aan PM2,5. De katalysator wordt afgeraden omdat deze niet werkt bij lagere temperaturen zoals bij opstarten en bij vervuiling contraproducLef werkt vanwege belemmering van de trek. De elektrostaat werkt vooral bij ioniseerbare zouten en niet goed bij teren en roet die vrijkomen bij opstarten en oudere kachels. 25. hpps://www.stateninformaLe.provincie-utrecht.nl/Vergaderingen/Statencommissie-Milieu-en- Mobiliteit/2021/26-mei/13:30/2021MM53-02-1-Buro-Blauw-Maatregelen-parLculiere- houtstook.pdf Zie Samenva~ng op blz. 3, 2e en 3e alinea: Een katalysator kan in specifieke situaLes een kosteneffecLeve maatregel zijn. De ESP is dat niet. Beiden hebben geen invloed op later condenseerbaar fijnstof. 26. hpps://houtrookvrij.nl/2019/12/14/moderne-pelletkachel-stoot-evenveel-ultrafijnstof-uit-als- houtkachel/ SLchLng HoutrookVrij meet geen afname aan ultrafijnstof bij een katalyLsch filter . 27.

hpps://www.sciencedirect.com/science/arLcle/pii/S0048969723023689 - bb0955 Zie abstract, laatste derde deel: UFP wordt niet gereduceerd door moderne houtkachels, minerale katalysator of elektrostaat (ESP). 28. hpps://iris.who.int/handle/10665/153671 Zie blz. 16: Over houtstook en oxidaLeve stress, directe cel toxiciteit, beperkt herstelvermogen van beschadigde cellen, longschade met secondaire ontsteking, een ontstekingsbeeld in het bloed en DNA-schade met toegenomen kans op longkanker . PAK en afgeleiden worden aangewezen als de veroorzakers van deze effecten. 29. hpps://journals.lww.com/environepidem/Fulltext/2023/04000/Clean_air_in_Europe_for_all__A_ call_for_more.3.aspx - JCL-P-8 Zie 4e Kop Adverse Health Effects, 3e alinea: Mortaliteit bij ELAPSE is 40% hoger dan bij de WHO (8%). Dus 1,4 x 8% = 11%. Zie 5e Kop PotenLal policy opLons, 1e alinea, laatste zin: houtstookverbod. Zie 1e alinea: “...brede consensus met groot en exponen0eel gestegen wetenschappelijk bewijs dat luchtvervuiling vrijwel alle organen aantast en daarmee zorgt voor veel invaliderende ziekten”. 30. hpps://206.wpcdnnode.com/ioresearch.nl/wp-content/uploads/2023/07/onderzoek-naar- houtstook-definiLeve-rapportage.pdf Zie blz. 7: Een kwart van de Nederlanders ervaart regelmaLg tot vaak overlast door houtstook. 31.

hpps://www.nivel.nl/nl/nieuws/verbeteren-luchtkwaliteit-kan-luchtwegklachten-van-mensen- met-een-longziekte-aanzienlijk?utm_source=Nivel+apendering&utm_campaign=1b24281937- 2022_03_24_luchtwegklachten&utm_medium=email&utm_term=0_caebd11ec3-1b24281937- 63922993 Vijf procent van de miljoen longpaLënten die luchtwegklachten krijgen t.g.v. luchtverontreiniging moet worden opgenomen vanwege acute benauwdheid: 50.000 mensen. Houtrook wordt het meest frequent genoemd als oorzaak van de verslechterde longfuncLe. 32. hpps://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/arLcles/PMC6904854/ Overzichtsstudie in Chest concludeert dat PM2,5 ieder orgaan in het lichaam kan aantasten, besproken door de WHO in The Guardian: 33. hpps://www.theguardian.com/environment/ng-interacLve/2019/may/17/air-polluLon-may-be- damaging-every-organ-and-cell-in-the-body-finds-global-review 34. Zie de infographic van Zorona Andersen, professor Environmental Epidemiology en hoofd van de European Respiratory Society, op 24-5-2023. Zie ook de bijlage. 35. hpps://www.rivm.nl/ggd-richtlijn-medische-milieukunde-luchtkwaliteit-en- gezondheid/gezondheidseffecten-luchtverontreiniging/luchtkwaliteit-benzeen 36. hpps://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37542784/ Bij 50.000 vrouwen uit het Amerikaanse Sister onderzoek, bleek na gemiddeld 11 jaar en ≥30x per jaar stoken in een houtkachel of haard, 68% meer longkanker op te treden.

Bij niet-rooksters waarbij het roken de relaLe tussen stoken en roken niet verstoorde, trad 99% meer longkanker op. Niet-rooksters die weinig frequent stook-ten (<30x/jaar) alLjd nog 64%. Er waren geen verschillen in percentages longkanker tussen plapeland versus stad of tussen inkomensgroepen. 37. hpps://www.vzinfo.nl/leefomgeving/luchtverontreiniging/fijn-stof Van alle te klein geboren kinderen wordt 37% gerelateerd aan fijnstof PM2,5, zie onderaan in de tabel. 38. hpps://www.sciencedirect.com/science/arLcle/pii/S0269749120316055 Zie abstract. Met een elektronenmicroscoop worden PAK in (aan houtrook blootgestelde) placentacellen aangetroffen: PAK beschadigden wanden van cellen en van celorganellen die eiwipen maken (endoplasmaLsch reLculum, RE) en die de energieproducLe van de cel verzorgen (mitochondria) met als gevolg verminderde zwangerschapshormoonproducLe, ontstekingsstoffen (zoals IL6) en celdood. 39. hpps://www.ncj.nl/richtlijnen/alle-richtlijnen/richtlijn/?richtlijn=15&rlpag=862 Zie tabel 3 en (Basiskennis) Mentale ontwikkeling.

Te klein of te vroeg geboren kinderen hebben vaker leerproblemen, vaker speciaal onderwijs nodig, vaker een lager IQ, vaker taalproblemen, vaker problemen met doelgericht uitvoeren van taken (planning, werkgeheugen, aandacht, verwerkingssnelheid, flexibiliteit) en een minder goede prikkelverwerking die leidden tot beperkingen in het algemeen funcLoneren, zoals gezien worden bij ADHD en auLsme. 40. hpps://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/arLcles/PMC4456286/ Zie abstract: (prenatale) blootstelling aan PAK draagt bij aan een tragere informaLeverwerking, ADHD-symptomen en gedragsproblemen door de ontwikkeling van de wipe stof in delen van de hersenen te verstoren. 41. hpps://www.mdpi.com/1660-4601/19/23/16138#B14-ijerph-19-16138 In de gebieden met het hoogste kwarLel aan luchtvervuiling met PM2,5, werd 79% vaker de diagnose ADHD gesteld dan in gebieden met het laagste kwarLel. 42. hpps://www.bmj.com/company/newsroom/polycyclic-aromaLc-hydrocarbons-strongly-linked-to- raised-rheumatoid-arthriLs-risk Amerikanen, die leven in gebieden met het hoogste kwart aan PAK concentraLes in het fijnstof, hebben 80% meer reuma, dan zij die leven in het laagste kwart. De gerelateerde PAK waren niet die asomsLg uit sigarepenrook. 43. hpps://www.bmj.com/content/381/bmj-2022-071620 Iedere toename van 2 µg/m3 aan lang- durende belasLng met PM2,5 toont een toename van 17% meer demenLe diagnosen in de VS. 44.

hpps://www.sciencedirect.com/science/arLcle/pii/S2666776223000261 Iedere 10 mcg/m3 PM2,5 zorgt voor 65% meer long-Covid-19 (met longproblemen) bij jongvolwassenen in Zweden. 45. hpps://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/36215200/ ) of de wetenschappelijke samenva~ng: hpps://www.nih.gov/news-events/news-releases/high-levels-parLculate-air-polluLon- associated-increased-breast-cancer-incidence: Uit Europese studie blijkt risico op borstkanker 6% hoger bij 5 microgram/m3 meer PM2,5 fijnstof. 46. Kleine minderheid (13%) is met houtkachels en haarden dispropor(oneel vervuilend. Met voornamelijk 1-3x/week stoken, dragen zij met 4% woningverwarming bij aan 24% PM2,5, bijna 70% PAK en 24% benzeen in woonwijken. De industrie - inclusief Tata - draagt bij aan 2,6% van de PAK uitstoot. De vrijheid van deze 13% beperkt de vrijheid en gezondheid van de rest. Houtkachels dragen voor 4% bij aan de woningverwarming (16/388 PJ = 4%): hpps://www.cbs.nl/- /media/_pdf/2019/41/cbs_2019_rapport_houtverbruik_huishoudens_woon- onderzoek_2018.pdf Zie blz.11 en 12. Het blijkt dat 933/1355 x 18,1% = 12,5% van alle huishoudens een houtkachel of open haard gebruikt. Uit de tabel op blz. 17 blijkt dat de meerderheid 1, 2 of 3 dagen per week stookt. Zie blz. 27, laatste alinea: 16 PJ aan energie asomsLg van houtstook. hpps://www.rvo.nl/sites/default/files/Warmte%20en%20Koude%20NL%202NECW1202%20jan13 .pdf Zie blz.

9 bij het 2e kopje: 388 PJ aan energie voor de verwarming van alle woningen. 47. hpps://www.scapeler.com/wp-content/uploads/2024/01/De-bijdrage-van-houtrook-aan-de- fijnstofconcentraLe-in-de-leefomgeving_V1.0a.pdf PM2,5 meLngen (400 uurwaarden ad random gemeten met een Met-One BAM) toonden aan dat de bijdrage door houtkachels aan het PM2,5 in woonwijken verdubbelt naar 50%. Dit werd ook gemeten bij hogere windsnelheden (blz. 44,56) 48. hpps://www.rtlnieuws.nl/nieuws/nederland/arLkel/5432029/probleem-fijnstof-door-houtstook- onderschat-wijken 49. hpps://eeb.org/wp-content/uploads/2021/09/Where-theres-fire-theres-smoke_domesLc- heaLng-study_2021.pdf Wates J., 2021. Where there’s fire, there’s smoke. Emissions from domesLc heaLng with wood. European Environmental Bureau and Green TransiLon Denmark. Zie blz. 5 en 8: Per warmte-eenheid produceren houtkachels/boilers t.o.v. aardgas: 2x zoveel CO2, 140x zoveel methaan (een 30x sterker broeigas), 5x zoveel lachgas (N20, een 266x sterker broeigas) en >220 keer zoveel BC (een 900x sterker broeikaseffect dan CO2). 50. hpps://easac.eu/fileadmin/PDF_s/reports_statements/NegaLve_Carbon/EASAC_Commentary_F orest_Bioenergy_Feb_2019_FINAL.pdf : European Academies Science Advisory Council bericht de Europese Commissie dat houtstook i.p.v. fossiele verbranding niet duurzaam is en juist het CO2 in de lucht verhoog.

Het herstellen en uitbreiden van bossen is dat wel en ook het goedkoopst. 51. hpps://easac.eu/media-room/press-releases/details/easac-welcomes-that-the-jrc-report- strengthens-the-case-for-shorter-payback-periods-on-woody-biomass : EASAC ziet haar eigen rapport uit 2019 bevesLgd door het Joint Research Centre. Deze concludeert in 2021 dat alleen de verbranding van slechts een deel van de twijgen van gekapte naaldbomen voor houtgebruik kan bijdrage aan een CO2-reducLe. De huidige (gesubsidieerde) biomassa industrie zorgt voor een zorgwekkende toename van CO2 en beschadigt de biodiversiteit en CO2-opslag van bossen. 52. hpps://research-repository.griffith.edu.au/handle/10072/417933 Mackey B.G., Lindenmayer D.B., Keith H., 2022. Burning forest biomass for energy: Not a source of clean energy and harmful to forest ecosystem integrity. Griffith University. 2022-09. Australisch onderzoek bevesLgt dat de huidige (Europese) biomassa industrie leidt tot ernsLge CO2 toename, aantasLng van de bossen, toename van het energiegebruik en verdringing van het wel duurzame houtgebruik. Zij dringen aan op een mondiaal verbod op hout als brandstof omdat er geen residu biomassa is dat duurzaam gebruikt kan worden voor verbranding. 53. hpps://open.overheid.nl/documenten/ronl-9f6d7cb4-ff39-4452-b2b6-1cb67ac20f22/pdf : Zie Hoofdstuk PAK, blz. 138.

ParLculiere houtstook grootste bijdrage PAK in atmosfeer en oppervlaktewater . 54. hpps://www.eea.europa.eu/nl/arLcles/kwik-een-aanhoudende-bedreiging-van : Kwik, in Europa asomsLg uit de verbranding uit steenkolen/hout, schadelijk voor milieu, (zee)vis en mensen. 55. hpps://www.nature.com/arLcles/s41467-023-39469-3 Wang Q, et al., 2023. Short-term parLculate maper contaminaLon severely compromises insect antennal olfactory percepLon. Nature CommunicaLons, volume 14, ArLcle number: 4112 (2023): Kortdurende blootstelling aan lage PM2,5 concentraLes beschadigen de antennes van vliegen en belemmeren zo het opvangen van geuren nodig voor het vinden van voedsel en voor de voortplanLng. PM2,5 verplaatst zich over duizenden kilometers en kan de afname van de insecten wereldwijd verklaren, ook op afgelegen gebieden. 56. hpps://www.rivm.nl/houtrook/samenwerking-houtrookonderzoek Zie laatste kopje: Dat betekent dat het effect veel minder lokaal is dan de onderzoekers dachten. Voor de aanpak van de gezondheidsklachten door houtrook moet dus gekeken worden naar een groter gebied en niet alleen naar afzonderlijke bronnen van houtstook vlakbij.