12.0 FNV - Rapport verdringing.pdf

VISIE EN ERVARINGEN FNV rapport over verdringing door re-integratie trajecten en ‘vrijwilligers’ werk DECEMBER 2020 VERDRINGING DOOR RE-INTEGRATIE TRAJECTEN EN ‘VRIJWILLIGERS’ WERK

Door de klikbare inhoudsopgave kom je direct op de pagina of het artikel van je keuze. Via de thuis-knop keer je terug bij de inhoudsopgave. Je kan natuurlijk ook gebruik maken van de standaard interface van je pdf reader.

3 INHOUDSOPGAVE VOORWOORD 3 SAMENVATTING 4 INLEIDING 5 1. VORMEN VAN VERDRINGING 7 1.1. Verdringing door beleid van gemeenten vanuit de Participatiewet: 'vrijwilligerswerk' / werk zonder loon 7 1.2. Verdringing en gelijk werk met andere beloning in SW bedrijf 8 1.3. Verdringing door inbesteden 9 1.4. Verdringing van uitzend -en tijdelijk werk door Flextensie 9 1.5. Verdringing van uitzend -en tijdelijk werk door Schakelkans 10 1.6. De tegenprestatie en verdringing 10 1.7. Verdringing door al dan niet vrijwillig 'Vrijwilligerswerk' 11 2. VERDRINGING IN DE SECTOREN VERVOER EN ZORG 13 2.1. Verdringing in de vervoersector 13 2.2. Verdringing en “vrijwilligerswerk” in de zorg 15 3. CONCLUSIES EN AANBEVELINGEN 18 4. BIJLAGEN 19 Bijlage 1: Woordenlijst activering werklozen 20 Bijlage 2: Verdringing van WSW werknemers door bijstandsgerechtigden 21 Bijlage 3: Willekeurige greep uit vacatures 'vrijwilligerswerk' (2e kwartaal 2020) 22 Bijlage 4: Stukken (inclusief citaten over verdringing) 58 VOORWOORD Het is heel belangrijk dat iedereen die in staat is tot productieve arbeid ook daadwerkelijk de kans krijgt deze te leveren, ook als het gaat om kwetsbare groepen op de arbeidsmarkt. Maar dan natuurlijk wel tegen normale arbeidsvoorwaarden: Gewoon Goed Werk, noemt de FNV dat. Oftewel Zeker Werk. Dat zou een grondrecht voor iedere werkende moeten zijn.

In de praktijk komen we helaas allerlei andere varianten tegen. Zeker sinds de tegenprestatie is ingevoerd in de Participatiewet zie je dat gemeenten ‘creatieve’ manieren vinden om mensen op een andere manier te werk te stellen. Soms zelfs als verdienmodel, waarbij mensen jarenlang productieve arbeid moeten verrichten, zonder loon, maar alleen met behoud van de uitkering. Denk aan de beruchte bloembladenvouwers in Aalten. Niet alleen vindt de FNV het zeer onwenselijk dat mensen moeten werken zonder loon, maar ook leidt dit tot verdringing van wat gewoon betaald werk zou moeten zijn. Daarom pleit de FNV in deze brochure voor een verdringingstoets vastgelegd in wet- en regelgeving. Ook bij opdrachten die (decentrale) overheden verstrekken en bij inbesteden. Een gezondere praktijk rond mensen die uit een kwetsbare positie de arbeidsmarkt opkomen, waardoor ook zij Zeker Werk kunnen krijgen is voor de hele maatschappij van belang! Kitty Jong, Vicevoorzitter FNV

SAMENVATTING Verdringing is een veelkoppig monster zoals duidelijk wordt uit dit onderzoek vanuit de werkgroep 'Werken Zonder Loon' van de FNV sector Uitkeringsgerechtigden. Een vorm van verdringing die we veel zien is verdringing in de (voormalige) Sociale Werkbedrijven door uitkeringsgerechtigden die daar vanuit de Participatiewet zonder loon arbeid moeten verrichten. In 2019 werken bij de voormalige SW-bedrijven bijna 17.000 uitkeringsgerechtigden meer dan 3 maanden met slechts behoud van uitkering. Een verdubbeling ten opzichte van 2015! In de zorgsector zijn door de bezuiniging van het vorige kabinet veel mensen hun betaalde baan in de zorg kwijtgeraakt. De schatting is ongeveer 60.000 mensen. (Zie cijfers CBS) Verzorgend personeel in verzorgingshuizen (Helpende, gastvrouwen, voedingsassistenten) en huishoudelijke hulpen vanuit de WMO. FNV ziet nu dat dit werk nu voor een belangrijk deel wordt gedaan door vrijwilligers en als tegenprestatie vanuit de bijstand (bijvoorbeeld in de VVT de gastvrouwen en voedingsassistenten). Dat is ook zo in het vervoer waar op onrendabele buslijnen betaalde chauffeurs zijn vervangen door vrijwilligers. 'Uit de factsheet Participatiewet van SZW (bijlage 4) komt alleen een cijfermatig beeld van de uitvoering van de Participatiewet op basis van openbare statistische gegevens van het CBS, UWV en Panteia.

De toetsing op verdringing is een decentrale verantwoordelijkheid van gemeenten en daarover wordt (centraal) geen statistische informatie verzameld'; aldus de staatssecretaris van Sociale Zaken en Werkgelegenheid over het verdringen van reguliere arbeid ( 2020Z12907 ). 1) AAN DIT WERKEN ZONDER LOON MOET WAT DE FNV BETREFT EEN EINDE KOMEN DOOR EEN DEUGDELIJKE EN WETTELIJK VOORGESCHREVEN TOETSING OP VERDRINGING 1) https://www.sociaalweb.nl/wetten/beantwoording-kamervragen-over-verdringen-van-reguliere-arbeid? utm_source=Mailing+Lijst&utm_medium=email&utm_campaign=Zorg%26Sociaalweb+nieuwsbrief+19-08-2020&fbclid=IwAR3d9oSjRX pgqp1trNMHG5N8wjxDDbjC-BydzNWLjIO0IwTAQYQ6L5wCYQo 4

INLEIDING Wat is verdringing en hoe ont st aat het? Je kunt naar verdringing op macro -, meso en microniveau kijken. Bij macroniveau kijk je naar de hele Nederlandse arbeidsmark t , bij mesoniveau naar branches en bij microniveau naar een bedrijf of instelling. Paul d e B eer heef t ond er zo ek gedaan naar lange ter mijn ont wikkelingen op d e N ed erlandse ar b eidsmar k t 2). In het rap p or t dat hij in 2018 s am en m et W ieteke Conen publiceerd e b reng t hij d e t rends van d e afgelop en 50 jaar in kaar t . Daar bij gaat hij o ok in op d e invlo ed van technologie, economie en b eleid op d e k wantit atieve en k walit atieve ont wikkelingen van d e wer k gelegenheid . En in d e zom er van 2020 b racht hij een ess ay uit over crisisb es tendig arbeidsmark tbeleid 3). Dit ess ay to ont aan waarom het over heidsb eleid faalt in het anticip eren op ont wikkelingen van d e wer k gelegenheid in ho og - en laagconjunc t uur. Hij do et o ok sug ges ties vo or and er, crisisb es tendig b eleid . E en b elangrijke cons t atering uit het ond er zo ek uit 2018 : In d e afgelop en 50 jaar is het niet geluk t om d e gehele beroepsgeschik te bevolking te voorzien van werk en een behoorlijk inkomen, ondanks alle beleid(s)(maatregelen).

D e FN V vind t dat ied ere burger recht heef t op wer k en /of een fat so enlijk inkom en en pleit vo or een eerlijke verd eling van wer k en inkom en in N ed erland . D e over heid heef t m et veel ver schillend e maat regelen gep rob eerd om ied ereen te vo or zien van wer k (of kans op wer k) en een inkom en . D e over heid kan dit do en do or ex t ra wer k- gelegenheid te creëren of het werk te verdelen over alle werkenden en werkzoekenden. Dit zijn collec tieve maatregelen. De afgelopen jaren neemt de overheid met name individuele maatregelen. Dus een werkzoekende word t b egeleid , gescho old of krijg t p rikkels om te gaan wer ken . H et p robleem m et dit b eleid , zo als Paul d e B eer o ok aanto ont in zijn ess ay is dat dit tot verdringing leid t . O mdat d e ho eveelheid wer k gelijk blijf t verdring t d e ene werkzoekende de andere. FIGUUR 1.

WER K Z A ME P ER S O NEN , B A NEN , A RBEID SJ A REN EN GE WER K T E UREN P ER H O O FD VA N DE BE VOL K IN G ONT WIKKELING WERKGELEGENHEID: REL ATIEF Werkzame personen, banen, arbeidsjaren en gewerk te uren per hoofd van de ( b eroepsges chik te) b evolking 15 | – | 6 4 jaar 100 | 1400 80 | 1200 1000 60 | 800 40 | 600 400 20 200 0 | 0 1965 1970 1975 1980 1985 1990 1995 2000 2005 2010 2015 2020 WERKZAME PERSONEN | BANEN | ARBEIDSJAREN | GEWERKTE UREN • | A ant al b anen: in 19 69 70 b anen b eschikb aar vo or ied ere 10 0 p er sonen ; in 2016 9 0 ; • | In 19 69 wer k ten 6 4 op d e 10 0 p er sonen , 19 83: 6 0 ; in 2016 8 0 op ied ere 10 0 ; • | het aant al volledige b anen lig t b eduid end lager : per 100 personen zijn er 6 4 volledige arbeidsjaren /voltijdbanen beschikbaar; • | aantal gewerk te uren per saldo afgenomen (uitbreiding vakantiedagen, kor tere voltijd w w). 2) P a u l d e B e e r e n W iete ke Co n e n ; E en halve e eu w a r b eidsma r k t . D e o nt wik keling va n d e N e d er la n ds e a r b eidsma r k t sin ds 19 69 o n d er invlo e d va n te ch n olo gie , e co n o mie en b eleid . A I A S - H SI Wo r king Pa p er S er ie s W P3; n ovem b er 2018 . 3) P a u l d e B e e r ; Va n cr isisb eleid naa r cr isisb e s ten dig b eleid . E s s ay over d e g evolg en va n d e co ro na cr isis vo o r h et a r b eidsma r k t b eleid en d e s o ciale zeker h eid .

Ins t i t u u t G A K ; s eptem b er 2020. 5

6 Aantal werkende personen is toegenomen en aantal banen daarmee in lijn. Dit betekent echter niet dat er minder werkloosheid is. Het arbeidsaanbod is toegenomen door participatie van vrouwen en het opschuiven van de pensioenleeftijd. Ondanks het feit dat het aantal werkzame personen fors is gegroeid, is de beschikbare hoeveelheid werk in uren per hoofd van de potentiële beroepsbevolking per saldo dus afgenomen. Dit verschil tussen het participatiebeeld en het volumebeeld is een opmerkelijke onderzoeksbevinding. De overheid heeft gefaald; omdat maatregelen gericht waren op individuele werkzoekenden. De collectieve maatregelen die de overheid heeft genomen hebben alleen geleid tot een groter arbeidsaanbod (vrouwen, ouderen en mensen met een arbeidsbeperking) en een kortere werkweek (zie daling gewerkt uren in grafiek). Dit is wat de FNV betreft relevant voor de discussie over het basis inkomen en voor het verschijnsel verdwijnen banen aan de 'onderkant' arbeidsmarkt: het bevestigt dat het arbeidsbestel alsmaar niet in staat is om de hele beroepsgeschikte bevolking te voorzien van werk én een behoorlijk inkomen. Het idee dat de werkloosheid door ofwel een pamperende of activerende 'werklozenindustrie' kan worden opgelost blijkt dus gewoon fictie te zijn. De verdringing op de arbeidsmarkt neemt inmiddels door het falende overheidsbeleid vele vormen aan.

7 1. VORMEN VAN VERDRINGING In een arbeidsmarkt waar er meer werkzoekenden zijn dan banen, zal er altijd sprake zijn van een vorm van verdringing: concurrentie. Namelijk als er twee mensen solliciteren op één baan, zal één de baan krijgen, en de andere niet. Dat geldt ook voor de banen en de mensen die vanuit de bijstand zoeken naar werk of een aanspraak maken op de garantiebanen of mensen vanuit de Wajong, WW of de WIA. Het gaat dan vaak om laag- en ongeschoold werk en vooral de meest kwetsbare groepen komen hierbij moeilijk aan het werk. Het feit dat iedereen met een uitkering na een half jaar werkeloosheid elke baan moet accepteren als passende arbeid maakt het nog lastiger voor mensen die aangewezen zijn op laag en –ongeschoold werd. Nog meer vissen in de toch al op gedroogde vijver. BIJ MEER AANBOD DAN VRAAG IS ER ALTIJD SPRAKE VAN EEN VORM VAN ‘VERDRINGING’, MAAR DAT IS EERDER CONCURRENTIE TUSSEN WERKNEMERS DAN VERDRINGING. Omdat in het geval van de garantiebanen bijvoorbeeld andere werkzoekenden de kans krijgen op de baan, zonder dat er wat verandert aan arbeidsomstandigheden, loon, arbeidsvoorwaarden etc. Als we spreken over verdringing dan hebben we het over dezelfde werkzaamheden die gedaan worden tegen een passend loon door een werknemer en die nu gedaan worden door een vrijwilliger of uitkeringsgerechtigde tegen lagere kosten.

Met de invoering van de participatiewet is er aandacht gekomen voor het verschijnsel verdringing en is er gesproken over de introductie van een verdringingstoets. Om misbruik door werkgevers tegen te gaan en mensen te beschermen tegen het verschijnsel “werken zonder loon”. De praktijk laat echter zien dat de verdringings- toets een farce gebleken is. 1.1. VERDRINGING DOOR BELEID VAN GEMEENTEN VANUIT DE PARTICIPATIEWET: 'VRIJWILLIGERSWERK' / WERK ZONDER LOON Het kan iedereen overkomen. Je verliest je baan, komt in de bijstand en moet van de gemeente werk doen waarvoor je geen loon krijgt. Zonder uitzicht op een baan. En als je weigert, loop je kans dat je tijdelijk je bijstandsuitkering verliest. Zogenaamde proefplaatsingen en/of werkervaringsplekken worden nu gebruikt door werkgevers om goedkope arbeidskrachten zonder contract en uitzicht op een baan in te zetten. Vaak gaat dit ook nog eens ten koste van al bestaande werknemers met een echte baan. Dat is verdringing van betaald werk. Als FNV vinden we dat werken moet lonen. Dus als je productieve arbeid verricht, heb je ook recht op het minimumloon of cao-loon. Er moet goede begeleiding zijn bij uitstroom naar betaald werk en al het werk moet onder veilige arbeids- omstandigheden plaatsvinden.

Werkervaringsplekken en/of proefplaatsingen horen niet ten koste te gaan van de echte banen van andere mensen en moeten daadwerkelijk perspectief vergroten op betaald werk. Werkgevers moeten niet hun werknemers kunnen ontslaan om daarna te kunnen verdienen aan mensen met een bijstands- uitkering. Wij willen dat gemeenten beleid maken en verbeteren om uitkeringsgerechtigden duurzaam naar werk te begeleiden en om verdringing van bestaande banen te voorkomen. Wij willen dat werken zonder loon en verdringing stopt. Helaas zien we het tegenovergestelde gebeuren. Zo heeft de FNV zich ingezet om het werken zonder loon te stoppen bij o.a. de gemeente Aalten waar mensen vanuit de Participatiewet bloemen moesten vouwen zonder betaling terwijl dit regulier werk was. > https://lokaalfnv.nl/actueel/2017/02/fnv-regelt-behoorlijke-compensatie-voor-ex-bloemenvouwers-aalten En in Groningen het Werken Zonder Loon stopgezet bij Post NL in Kolham: > https://www.fnv.nl/nieuwsbericht/algemeen-nieuws/werken-zonder-loon > https://www.trouw.nl/nieuws/fnv-dreigt-met-rechtsgang-tegen-gemeente-vanwege-uitbuiting- bijstandsgerechtigden~ba5ac065/)

8 Door toenemende gemeentelijke vrijheid en krimpende budgetten zijn er steeds meer gemeenten die misbruik maken van bijstandsgerechtigden door ze werk te laten verrichten zonder loon onder het mom van re-integratie (Bijlage 1: Woordenlijst activering werklozen ). Over het algemeen is de structuur ondoorzichtig en zijn de grenzen vaag. Er zijn afgelopen jaren veel misstanden aangetoond. In dit kader heeft de FNV in juni 2015 een open brief aan de staatssecretaris gestuurd met de oproep om per gemeente een tripartite interventieteam in het leven te roepen bestaande uit gemeenten, werkgevers en werknemers om te waarborgen dat er geen verdringing plaatsvindt zolang er nog geen deugdelijke wetgeving is om verdringing tegen te gaan. Inmiddels heeft de Tweede Kamer de verdringingswet van SP Kamerlid Sadet Karabulut aangenomen en rest nog de behandeling in de Eerste Kamer om eindelijk tot deugdelijke wetgeving te komen. WERKEN ZONDER LOON LEIDT TOT VERDRINGING DOORDAT WERK ONTTROKKEN WORDT AAN DE ARBEIDSMARKT. 1.2. VERDRINGING EN GELIJK WERK MET ANDERE BELONING IN SW BEDRIJF Gemeenten laten in toenemende mate de uitvoering van de re-integratie van bijstandsgerechtigden over aan het (voormalig) SW-bedrijf.

Deze keuze is niet vreemd, want binnen het SW-bedrijf is expertise aanwezig voor de begeleiding en uitplaatsing van mensen die ondersteuning nodig hebben om werk te vinden en te behouden. Zo kan het gebeuren dat SW-bedrijven werk acquireren dat vervolgens uitgevoerd wordt door bijstandsgerechtigden en SW-werknemers waarbij de eerste groep niet betaald wordt, terwijl de tweede groep cao-loon verdient. Ook gebeurt het bij onvoldoende werkzaamheden voor beide groepen, dat het SW-bedrijf ervoor kiest het werk te laten uitvoeren door bijstandsgerechtigden. Deze keuze lijkt vreemd, maar vanuit financieel oogpunt is dat niet vreemd. De gemeente betaalt het SW-bedrijf om bijstandsgerechtigden te laten werken. De idiote situatie doet zich dan voor dat bijstandsgerechtigden werken zonder loon en de SW-medewerkers niet werken en daar cao-loon voor ontvangen. Feitelijk verdringt de bijstandsgerechtigde de SW-medewerker. Dit soort van constructies is een vorm van concurrentie op arbeidsvoorwaarden en leiden snel tot verdringing. Beide zijn uiteraard onacceptabel. UITVOERING VAN DE PARTICIPATIEWET DOOR EEN (VOORMALIG) SW-BEDRIJF KAN LEIDEN TOT VERDRINGING EN CONCURRENTIE OP ARBEIDSVOORWAARDEN. UIT: CEDRIS –SECTORINFORMATIE-2019: TABEL 9 DOELGROEP MET EEN TRAJECTOVEREENKOMST IN (UNIEKE) PERSONEN 2019 Korte periode tot 4 weken (m.n.

diagnose/ assessment): 1.400 Kortere periode van 4 tot 12 weken (m.n. werkfit maken): 4.700 Langduriger periode van meer dan 12 weken (m.n. werkervaring, w.b.u.): 16.900 Totaal aantal personen: 23.000 In de uitvraag is bij de trajecten onderscheid gemaakt naar de tijdsduur van de trajectovereenkomsten. Bij de sociale werkbedrijven wordt de grootste categorie gevormd door de trajecten van een langduriger periode van meer dan 12 weken (73%) . Het gaat hierbij vaak om werkervaringsplaatsen en het tijdelijk werken met behoud van uitkering , alvorens een medewerker gereed is om te worden bemiddeld naar een reguliere dienstbetrekking.

9 1.3. VERDRINGING DOOR INBESTEDEN Bij de invulling van de baanafspraak of het plaatsen van uitkeringsgerechtigden op werk bij of vanuit de gemeente dreigt het gevaar van verdringing. Via cao’s en de wet overgang van ondernemingen bestaan er enkele waarborgen tegen verdringing, maar die gaan niet op bij inbesteden. Inbesteden kan gemakkelijk leiden tot ontslag van zittend personeel. (Zo was er in de gemeente Hoorn veel ophef over het ontslag van 23 reguliere medewerkers door inbesteden). > https://www.codeschoonmaak.nl/verdringing-schoonmakers-gemeenten-groeiend-probleem/ > https://hoorn.nieuws.nl/2016/03/05/7868/ Wettelijk gezien mogen gemeenten werk/taken terughalen die eerst uit- en aanbesteed waren en die door mensen laten verrichten die een ‘afstand hebben tot de arbeidsmarkt’. Ook als dit gevolgen heeft voor de werkgelegenheid van mensen die voorheen dat werk verrichtten. Er is geen sprake van contractwisseling, geen sprake van overgang van onderneming, de aanbestedingsrichtlijnen hoeven niet gevolgd te worden en de geldende cao is niet van toepassing op het rijk, gemeenten of SW-bedrijf. INBESTEDEN MAG WETTELIJK GEZIEN EN KAN LEIDEN TOT ONTSLAG VAN ZITTEND PERSONEEL BIJ HET BEDRIJF DAT VOORHEEN HET WERK DEED. 1.4.

VERDRINGING VAN UITZEND -EN TIJDELIJK WERK DOOR FLEXTENSIE In 2014 kwam er een nieuw re-integratie 'instrument' op de markt voor gemeenten om bijstandsgerechtigden aan het werk te helpen. De constructie Flextensie is een vorm van werken met behoud van uitkering/werken zonder loon die gemeenten kunnen inzetten. Uitkeringsgerechtigden werken bij een externe organisatie of bedrijf. Voor de verrichte arbeid betaalt de organisatie/het bedrijf de gemeente een tarief per uur, meestal gelijk aan of iets hoger dan kosten voor het WML plus werkgeverslasten. De uitkeringsgerechtigde behoudt de bijstandsuitkering en ontvangt daarbovenop een premie van € 1,50 of € 2,– per uur, tot een bepaald maximum. Niet snel na de invoering kwamen er vragen in de Tweede Kamer o.a. door acties vanuit de FNV. 4) De staatssecretaris beloofde een onderzoek en dat kwam er in de vorm van een rapport 5) van de beleidsonderzoekers. Hieruit de volgende passage: 'Een risico op verdringing bestaat omdat Flextensie meestal wordt ingezet bij reguliere werkzaamheden. Daarnaast komt het er in de praktijk waarschijnlijk vaak op neer dat bedrijven een lagere prijs betalen dan zij anders zouden doen. In hoeverre dat financiële “voordeel” teniet wordt gedaan door de grotere begeleidings- vraag en de verminderde arbeidsproductiviteit van deze kandidaten kunnen wij hier niet beoordelen.

Sommige gemeenten geven overigens aan dat het gevaar van verdringing altijd aanwezig in de uitvoering van de Participatiewet. Maatregelen die de arbeidskansen voor een moeilijk plaatsbare doelgroep vergroten, gaan altijd mogelijk ten koste van een andere doelgroep'. En ook valt er te lezen: 'In lijn met een eerder rapport van de Inspectie SZW valt op, dat een minderheid van gemeenten beleid vast heeft gelegd over het voorkomen verdringing. In ons onderzoek had een kwart van de gemeenten dat gedaan. Driekwart van de gemeenten heeft géén dergelijk beleid vastgelegd'. 4) https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kv-tk-2017Z06630.html 5) https://www.beleidsonderzoekers.nl/wp-content/uploads/2017/10/P0050-Werken-met-Flextensie.pdf

10 1.5. VERDRINGING VAN UITZEND -EN TIJDELIJK WERK DOOR SCHAKELKANS De gemeente Groningen heeft in 2019 een nieuw fenomeen voor bijstandsgerechtigden in het leven geroepen: ‘Schakelkans’ 6) . Schakelkans is de opvolger van Flextensie, een methode waar de FNV ook al grote bezwaren tegen had. Het verschil tussen Schakelkans en Flextensie is dat bijstandsgerechtigden nu rechtstreeks bij een werkgever worden geplaatst, in plaats van een in een poule. Schakelkans zegt de arbeidskansen van mensen te vergroten door werk te doen door middel van tijdelijke opdrachten van reguliere werkgevers (brief gemeente Groningen aan de raad). Om meerdere redenen vindt de FNV het inschakelen van Schakelkans onwenselijk. Het deelnemende bedrijf betaalt 12,75 euro per uur waarvan de deelnemer (lees: uitkeringsgerechtigde) 2 euro per uur krijgt. De gemeente brengt de werkgever 12,75 euro per uur in rekening, dat komt om en nabij neer op het brutominimumloon, inclusief de loonbelasting en de premies. In dat bedrag zitten niet de kosten inbegrepen die de werkgever anders zou moeten betalen, zoals vergoedingen, gratificaties, winstuitkering, pensioenpremie, adv-dagen etc. Het exacte bedrag verschilt per cao, maar duidelijk is dat het altijd minder is dan wanneer een cao van toepassing zou zijn. Werkgevers ontlopen ook het risico op loondoorbetaling bij ziekte.

Verdringing wordt zo veel mogelijk voorkomen; aldus de gemeente. Maar de vraag is hoe? Dit wordt niet uitgelegd. In deze constructie is niet de verplichte toets op verdringing van toepassing zoals bij een participatieplaats. 1.6. DE TEGENPRESTATIE EN VERDRINGING Verdringing van betaalde arbeid is in de huidige participatiewet verboden. In de praktijk is er geen toets op verdringing en is controle van verdringing moeilijk. Verdringing wordt veroorzaakt doordat mensen werk doen via bijvoorbeeld een proefplaatsing of vrijwilligerswerk (tegenprestatie) waarvoor ook een loon kan worden betaald. Door deze constructie van werken zonder loon worden banen aan de reguliere arbeidsmarkt onttrokken. De bedoeling van de P-wet is dat de werkzoekende in de bijstand werknemersvaardigheden aanleert waardoor een betaalde baan in zicht komt. Maar de mensen die volgens de participatiewet niet in aanmerking komen voor re-integratie ondersteuning móéten een tegenprestatie verrichten en dat is meestal in de vorm van vrijwilligers- werk. Er is geen onderzoek naar de waarde van verdringing door de Participatiewet. Er zijn geen tot nauwelijks gegevens beschikbaar. Maar er is wel onderzoek gedaan naar de waarde van vrijwilligerswerk en wanneer er sprake is van verdringing door vrijwilligerswerk. Dit geeft ons een beeld in de omvang van de economische waarde van vrijwilligerswerk.

WAAROM IS DEFINITIE VERDRINGING BELANGRIJK? Verdringing heeft te maken met: 1. Efficiëntie (totale welvaart): investeren in arbeidsbemiddeling die de ene werkzoekende voorrang geeft boven de andere leidt tot welvaartsverlies. 2. Rechtvaardigheid (verdeling van welvaart): investeren in arbeidsbemiddeling die verschillen in arbeidskansen (en daarmee welvaart) verkleint kan als rechtvaardig worden gezien. 3. Verdringing niet verwarren met concurrentie op de arbeidsmarkt die zorgt voor een efficiëntere allocatie van personen over banen (hogere efficiënte, hogere welvaart) Presentatie op studiemiddag NISZ Utrecht, 22 januari 2016 Arjan Heyma. > http://docplayer.nl/17194908-Verdringing-op-de-arbeidsmarkt-wat-is-het-en-hoe-meet-je-het.html Volgens een brief van de VNG d.d. 23 maart 2017 waren er op dat moment alleen al in Rotterdam 10.000 mensen in een tegenprestatie actief. > https://vng.nl/files/vng/brieven/2018/20170323-brief-parlement-wet-verdringingstoets.pdf 6) https://gezinsbode.nl/artikel/1130021/uitzendbranche-en-fnv-kritisch-op-truc-met-uitkeringsgerechtigden.html

11 In deze brief zegt de VNG ook van mening te zijn dat verdringing moet worden tegengegaan. VNG vind echter het instrumentarium in de Pwet voldoende handvatten bieden om verdringing aan te pakken. Gemeenten moeten tijd krijgen om dit zelf goed te regelen. Het door de VNG blijven afdoen van verdringing als een noodzakelijk kwaad leidt ertoe dat gemeentes zich slechts richten op de toepassing van re-integratie instrumenten en niet op de noodzakelijkheid en effectiviteit van de instrumenten. Eenheidsworst i.p.v. maatwerk. VNG kiest uiteraard voor de weg van de minste weerstand en legt ook een link met de hogere uitvoeringskosten die ontstaan als er vooraf op verdringing moet worden getoetst. “Nog los van de vraag of dit budget (…..) toereikend zou zijn, is duidelijk dat het om een enorme operatie gaat die gemeentes los van hun bestaande taak moeten uitvoeren.” > https://vng.nl/files/vng/brieven/2018/20170323-brief-parlement-wet-verdringingstoets.pdf In Deventer heeft men inmiddels andere, nare, ervaringen. Men is daar eind 2015 in zee gegaan met een externe partij, Werkmakelaar-Oost, die begin 2018 failliet is gegaan. In het najaar van 2016 is WM-O daadwerkelijk begonnen met de werkzaamheden nadat er een subsidieaanvraag was rondgemaakt. WM-O kreeg, volgens de afspraken in deze subsidieregeling, van de gemeente mensen aangedragen zonder arbeidsbeperkingen.

De bedoeling was dat WM-O mensen zonder arbeidsbeperking zou helpen aan een betaalde baan. Dit middels een proefplaatsing van 3 maanden om zo vast te stellen of een persoon over voldoende competenties beschikt voor de beoogde baan. De praktijk was echter anders: een schrijnend verhaal van uitbuiting van bijstandsgerechtigden! > https://www.tubantia.nl/deventer/het-ging-bij-werkmakelaar-oost-al-mis-vanaf-het-begin~a2a6619f/ Het voorbeeld van de gemeente Deventer laat duidelijk zien dat er wel degelijk behoefte is aan een betere omschrijving vooraf en periodieke controle van wat beoogd wordt. In dat kader is de opmerking van VNG misplaatst dat controle vooraf van re-integratie plaatsen op verdringing niet opgelegd kan worden zonder extra middelen. 7) De Pwet is namelijk een bezuiniging, er is in totaal minder middelen overgegaan naar de gemeentes dan voor de invoering van de Pwet beschikbaar waren, en dit met instemming van VNG. Deventer laat namelijk zien dat je als gemeenschap achteraf de rekening moet betalen van gebrekkig beleid. 1.7.

VERDRINGING DOOR AL DAN NIET VRIJWILLIG 'VRIJWILLIGERSWERK' Naast het verschijnsel van verdringing door het inzetten van bijstandsgerechtigden op allerlei zogeheten re-integratie trajecten kennen we sinds de invoering van de Participatiewet en het doorvoeren van miljarden aan bezuinigingen in het sociaal domein sinds de decentralisatie in 2015 een nieuw fenomeen van verdringing van betaald werk door vele soorten “vrijwilligers”. Vooral in de sectoren vervoer en zorg zien we de laatste jaren door de bezuinigingen een sterke toename van het aantal vrijwilligers. De functies die zij vervullen waren tot voor kort regulier betaalde banen. Het begrip ‘vrijwilligerswerk’ is door de Interdepartementale Commissie Vrijwilligersbeleid (1982) gedefinieerd als: ‘werk dat in enig georganiseerd verband onverplicht en onbetaald wordt verricht ten behoeve van anderen of de samenleving’. Het CBS neemt deze uitleg van het begrip ‘vrijwilligerswerk’ over als officiële definitie. Bij vrijwilligers- werk gaat het om niet-beroepsmatige participatie in verschillende organisaties. Vrijwilligerswerk heeft naast een maatschappelijke ook een sociale functie die van belang is voor de samenhang in de samenleving.

Mensen die vrijwilligerswerk doen hebben daar uiteenlopende motieven voor: de wens om te helpen of om zich nuttig te voelen, plichtsbesef, persoonlijke ontwikkeling, het leren van vaardigheden, carrièremotieven, vrijetijdsbesteding en het opdoen van sociale contacten en sinds de invoering van de Participatiewet ook als verplichte tegenprestatie . 7) https://vng.nl/files/vng/brieven/2018/20170323-brief-parlement-wet-verdringingstoets.pd

WAT IS VOLGENS DE OVERHEID VERDRINGING? Het kostte wat moeite om erachter te komen wat de overheid precies onder ‘verdringing’ verstaat. Dit heeft te maken met het feit dat er nog geen ‘vaste’ definitie is bepaald en dat de burger deze zelf af moet leiden uit verschillende brieven van het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid (SZW). Daarom steunt de FNV het wetsvoorstel van kamerlid Karabulut zodat de overheid tot wetgeving ‘verdringing’ komt, waarbij ontslagen werknemers en uitkeringsgerechtigden recht gedaan wordt. Staatssecretaris SZW Jetta Klijnsma stelt in 2014 dat wanneer het gaat om vrijwilligers “het moet gaan om een additionele functie, waarmee onder meer wordt bedoeld dat het geen reguliere productieve arbeid betreft.” Daarnaast merkt zij op: “om verdringing te voorkomen kan bij voorbeeld ook de eis worden gesteld dat de werkplek altijd bovenop de reguliere formatie wordt ingevuld.” Bovendien stelt Klijnsma in haar brief dat “als de werkzaamheden niet additioneel zijn maar er aan alle kenmerken van een dienstbetrekking wordt voldaan, er sprake [dient] te zijn van een beloning conform de Wet minimumloon en minimumvakantietoeslag.“ Verder wordt er in een brief van 10 juli 2014 geschreven dat er ”sprake is van verdringing van betaalde arbeid wanneer de betreffende activiteiten ergens in Nederland tot een betaalde functie behoren” .

Het voorstel van staatssecretaris Klijnsma is dit niet meer op landelijk niveau te laten toetsen, maar op het niveau van de desbetreffende organisatie. Bovendien stelt Klijnsma dat er “als stelregel [kan] worden gehanteerd dat er geen officiële vacature voor de betreffende baan open mag staan of dat de werkzaamheden niet korte tijd (binnen een jaar) daarvoor zijn opgeheven” . Dat deze omschrijving niet volstaat moge duidelijk zijn aan de hand van voorbeelden in hoofdstuk 2. 12

13 2. VERDRINGING IN DE SECTOREN VERVOER EN ZORG 2.1. VERDRINGING IN DE VERVOERSECTOR VRIJWILLIGERS IN TAXI- EN BUSVERVOER (ARTIKEL VAN ROEL BERGHUIS) Overheid moet onrendabele buslijnen niet uitbesteden aan vrijwilligers. Het is natuurlijk heel raar dat de overheid van haar inwoners eist zo snel mogelijk een baan te vinden, terwijl diezelfde overheid stimuleert dat betaalde banen worden omgezet in vrijwilligerswerk. In het rapport ‘Het betere werk’ doet de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR) aanbevelingen voor goed werk voor iedereen. Ze levert argumentatie zodat bedrijven, instellingen, sociale partners en overheid dat als een belangrijke maatschappelijke opdracht gaan zien. “Goed werk is essentieel: voor de kwaliteit van leven van individuen, voor de economie en voor de samenleving als geheel”, stelt WRR. De FNV wil daarom de vraag oproepen hoe het kan dat regulier en maatschappelijk belangrijk werk als een goed lokaal vervoersnetwerk van buurtbussen drijft op vrijwilligers. Waar mensen met een goed hart en verantwoordelijkheidsgevoel de gaten vullen die de busbedrijven uit winstbejag bewust laten vallen. >

14 Onbetaald belangrijk werk doen en daar niets voor krijgen om uiteindelijk geld uit te sparen op de provinciale begroting. Want het is de provincie die de aanbestedingen uitgeeft en die de keuze maakt voor een bedrijf. In die onderhandelingen kunnen andere keuzes gemaakt worden. Maatschappelijk verantwoorde keuzes. Dat is nu precies wat onder meer de provincie Noord-Brabant doet. Zo’n 80 buurtbussen en 1000 gratis chauffeurs houden daar het Openbaar Vervoer op peil volgens vaste routes met dienstregeling. Als gevolg van provinciale bezuinigingen kozen busbedrijven er massaal voor bestaande onrendabele lijndiensten te schrappen. Vooral in kleine kernen en buitengebieden. De FNV is helemaal niet tegen een kleinere bus waar 8 personen en een chauffeur in kunnen. Het is zelfs zo dat de cao Openbaar Vervoer daarin voorziet met een aparte paragraaf. Maar de vaak beursgenoteerde busbedrijven blijven dus rendabel en de provincie komt hiermee weg over de ruggen van deze vrijwilligers. Mensen met een hart van goud die bedrijven onbewust helpen. De solidariteit tussen de dikke en dunne lijnen moet in stand blijven door geld wat op de dikke lijnen wordt verdiend. Is openbaar vervoer een maatschappelijke taak of niet? De FNV noemt deze praktijk werkverdringing. Omdat er een normaal salaris bij past en ook een verzekering.

Werkverdringing van betaald werk is niet alleen aan de orde in het Openbaar Vervoer. In meerdere sectoren is de vrijwilliger de panacee om te bezuinigen. We moeten dus een antwoord vinden op de vraag wat we tegenwoordig nog als betaalde arbeid beschouwen. In de visie van de FNV is de buschauffeur een vak waarvoor diploma’s nodig zijn. Het chauffeurs vak kent een leven lang leren en chauffeurs moeten strenge fysieke keuringen ondergaan. Het werk van buurtchauffeur kan in de meeste gevallen niet als vrijwilligerswerk beschouwd worden omdat in het economische verkeer doodgewoon een beloning mag worden verwacht. Een betrouwbare overheid vervult zijn zorgplicht voor zijn belasting betalende burgers. Goed Openbaar Vervoer, hoort daar gewoon bij. Uitgevoerd door vakbekwame mensen die hun inspanningen beloond zien met een goed salaris. Pleiten voor vrijwilligerswerk vanuit bezuinigingsoogpunt is ongepast en beledigend voor een ieder die dit aangaat. En waar houdt dit op? Bij vrijwillige bouwvakkers? Of vrijwillige schoonmakers, onderwijzers, journalisten en artsen? Goed werk voor iedereen zoals het rapport van de WRR stelt is een gezond uitgangspunt dat de FNV niet vaak genoeg kan benadrukken. Roel Berghuis is vakbondsbestuurder bij de FNV en houdt zich bezig met de effecten van marktwerking en aanbestedingen.

> https://joop.bnnvara.nl/opinies/overheid-moet-onrendabele-buslijnen-niet-uitbesteden-aan-vrijwilligers Tijdens de economische crisis in 2008 zijn er vanuit de FNV, bijvoorbeeld vanuit de sector vervoer, veel signalen afgegeven richting het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid (SZW) dat bedrijven ontslagen medewerkers vervingen door vrijwilligers om kosten te besparen. De kans op verdringing wordt ook nog heel duidelijk aangegeven in het volgende onderzoeksrapport van onderzoekers Lucas Meijs, Kirsten Parren en Frans-Joseph Simons: > https://www.dedikkeblauwe.nl/news/verdringing-vrijwilligers > https://www.dedikkeblauwe.nl/files/attachment/348 Zij stellen: “Verdringing door vrijwilligers hoog risico bij overheid en markt” Het risico op ongewenste verdringing van betaalde arbeidskrachten is groot in een vrijwilligers-ondersteunde, service delivery organisatie die niet behoort tot de civil society maar tot de markt of de overheid en waarbij de kostenbesparing vooral relevant is voor die overheid of bijvoorbeeld een verzekeraar. Dat is een van de uitkomsten van een eerste onderzoek door de Erasmus Universiteit in opdracht van het Wetenschappelijk Bureau 50PLUS naar onder andere uitwisselbaarheid met en verdringing van betaalde arbeid (en vice versa).“

15 Het rapport zegt over verdringing: ‘De grote aantallen vrijwilligers die in onze samenleving actief zijn en de daaraan verbonden economische waarde hebben als potentieel nadeel dat daarmee betaald werk wordt verdrongen. Tegelijkertijd zal het voor iedereen duidelijk zijn dat deze verdringing bij een vrijwillige voetbaltrainer bij de F4 heel anders is dan bij een vrijwilliger van een bibliotheek. In dit onderzoek is deze intuïtieve vraag geadresseerd door het ontwikkelen van een benadering van uitwisselbaarheid en verdringing. Onder uitwisselbaarheid wordt verstaan dat vrijwilligers en beroepskrachten dezelfde activiteiten kunnen uitvoeren. Uitwisselbaarheid is daarmee een neutrale term, waarvoor geldt dat eigenlijk iedere activiteit die ergens betaald en beroepsmatig wordt uitgevoerd in een andere context onbetaald en vrijwillig wordt uitgevoerd. Op basis daarvan kan duidelijk worden vastgesteld dat vrijwilligerswerk geen functieomschrijving is, maar een typische beloningsstructuur (geen geld).’ 2.2. VERDRINGING EN “VRIJWILLIGERSWERK” IN DE ZORG Het verschijnsel van verdringing van reguliere banen door vrijwilligers en ‘vrijwillige’ inzet vanuit de Participatiewet in de zorg is al enige tijd aan de gang. 2014: REINIER ENGELEN, CAMPAGNE ‘RED DE ZORG’: Ik zie veel voorbeelden van vrijwilligerswerk in de verzorgingsinstellingen.

Een voorbeeld zijn de studenten die in lege kamers van een ouderentehuis geplaatst worden die als tegenprestatie voor ouderen moeten zorgen. Wij zeggen tegen deze verzorgingshuizen dat je geen professioneel werk hoort uit te laten voeren door onervaren studenten. Maar het antwoord is dan dat er bezuinigd wordt door de overheid en dat er geen geld is. Dus wat wij nu zien is dat zorg nu over de professionele grens heen wordt versoberd. Koffievrouwen doen tegenwoordig veel meer dan alleen koffie rondbrengen / inschenken. De Raad van Bestuur vertelde ons dat de studenten alleen extra’s waren, dus dat professionals het over zouden nemen wanneer dat nodig zou zijn. Maar professionals hebben geen tijd om taken ‘over te nemen wanneer nodig’ en goede vrijwilligers voelen zich gegijzeld in een morele vraag naar hulp. De overheid en de zorginstelling zijn dan mooi de lachende derde! In kantines van zulke zorginstellingen zie je hetzelfde gebeuren. Vrijwilligers worden ingeroosterd in het dagschema alsof zij meedraaien als algemeen dagelijkse behoefte, terwijl zij dat niet horen te zijn. De vrijwilligers worden bovendien ‘aangestuurd’ terwijl de professionals niet eens aanwezig zijn omdat zij niet ingeroosterd zijn. VOORBEELD: PETRA Petra is een bijstandsgerechtigde uit Amsterdam.

Vanuit de bijstand volgde zij een leer werktraject waarbij zij 2 jaar lang 4 dagen per week onbetaald werk verrichtte als helpende in een verzorgingshuis. Zij volgde tegelijkertijd 1 dag per week scholing voor het diploma Helpende. Na die 2 jaar haalde zij haar diploma als Helpende en zou een betaalde baan krijgen in het verzorgingshuis. Helaas werden op dat moment de bezuinigingen van het vorige kabinet aangekondigd wat zou leiden tot de sluiting van de verzorgingshuizen en het wegbezuinigen van meer dan 60.000 banen in de zorg. Ze kreeg daarom als- nog na die 2 jaar geen contract maar bleef in de bijstand. Een half jaar later werd zij opgeroepen door de werkconsulent van de gemeentelijke sociale dienst en kreeg zij een participatieplaats/leerwerkplek aangeboden. En wat was die participatiebaan? Als Helpende in haar eigen verzorgingshuis. Ze mocht (terwijl ze nu gediplomeerd was) weer hetzelfde werk onbetaald gaan doen. Dit is één van de vele voorbeelden van de inzet van mensen vanuit de bijstand in de zorg. Door de bezuiniging van het vorige kabinet zijn veel mensen hun betaalde baan in de zorg kwijtgeraakt. De schatting is ongeveer 60.000 mensen. (Zie cijfers CBS) De cijfers gaan over verzorgend personeel in verzorgingshuizen (Helpende, gastvrouwen voedingsassistenten) en huishoudelijke hulpen vanuit de WMO.

Juist deze groep heeft grote problemen om opnieuw aan het werk te komen vanwege hun opleiding/werkervaring/leeftijd. FNV ziet nu dat dit werk nu voor een belangrijk deel wordt gedaan door vrijwilligers en als tegenprestatie vanuit de bijstand (bijvoor- beeld in de VVT de gastvrouwen en voedingsassistenten) en door mensen die via een platform werken, zoals Helpling (huishoudelijke hulp) en mantelzorgers. (Zie in bijlage 2 de vacatures voor vrijwilligerswerk.)

TOTA AL HUISHOUDELIJKE HULP 2003-20019 (IN PERSONEN X 10) ARBEIDSDUUR (u ren p er week) J A A R | TOTA AL | 0 − 11 | 12 − 19 | 20 - 27 | 28 − 34 | 35 en meer 20 03 | 18 9 82 41 29 | 10 | 26 20 0 4 | 206 89 43 30 | 14 | 29 20 05 | 207 91 46 30 | 13 | 29 20 06 | 205 89 46 28 | 14 | 29 20 07 | 207 83 52 30 | 16 | 26 20 08 | 202 74 51 32 | 15 | 29 20 0 9 | 19 8 69 | 47 36 | 17 | 30 2 010 | 19 9 69 | 46 40 | 16 | 28 2 011 | 19 4 65 47 39 | 16 | 27 2 012 | 203 75 50 38 | 18 | 23 2 013 | 93 39 27 17 | 5 | 5 2 014 | 93 39 27 16 | 5 | 5 2 015 | 92 40 25 15 | 5 | 5 2 016 | 89 37 22 14 | 7 | 9 2 017 | 87 35 22 17 | 5 | 5 2 018 | 70 27 21 13 | 5 | 5 2 019 | 64 | 26 | 17 | 13 | 3 | 4 ONT WIKKELING A ANTAL VERZORGEND PERSONEEL 2003-2019 (PERSONEN X 1000) ARBEIDSDUUR (u ren p er week) J A A R | TOTA AL | 0 − 11 | 12 − 19 | 20 - 27 | 28 − 34 | 35 en meer 20 03 | 10 9 16 28 30 | 22 | 12 20 0 4 | 10 6 15 28 27 | 22 | 13 20 05 | 10 9 13 27 28 | 26 | 15 20 06 | 116 13 32 31 | 25 | 14 20 07 | 122 16 31 34 | 29 | 13 20 08 | 116 13 26 37 | 29 | 11 20 0 9 | 122 12 29 40 | 31 | 10 2 010 | 2 0 1 | 1 0 | 0 2 011 | 2 1 1 | 1 0 | 0 2 012 | 128 12 29 | 45 29 | 12 2 013 | 26 3 5 | 9 6 | 2 2 014 | 19 4 3 | 6 4 | 2 2 015 | 17 3 2 | 6 5 | 2 2 016 | 16 3 3 | 5 4 | 1 2 017 | 14 2 2 | 5 3 | 2 2 018 | 4 0 0 | 1 1 | 2 2 019 | 5 | 1 | 0 | 2 | 1 | 0 H et aant al vrijwilliger s is in d e ver pleeg /ver zorging shuis

en t huiszorg is gro ot . In d e V V T waren het in 2018 163.193 m ensen . Gemid d eld zijn er 329 vrijwilliger s p er organis atie. ( Zie p ag. 28 van d e kenget allen van Ac tiZ ) . 8) 8) ht tps://www.actiz.nl/stream/actiz-indicatoren-algemene-personele-kengetallen 16

17 De verhouding tussen vrijwilligers en betaalde krachten verschilt per instelling: van 0,67 tot 1,15. Soms zijn er dus meer vrijwilligers dan betaalde krachten . Het zijn vooral middelgrote en grote instellingen waar de verhouding bijna 1 op 1 is. Deze cijfers gaan over personen, er zijn geen gegevens over aantal uren per week/ maand en werkzaamheden waarvoor ze worden ingezet. (Zie pag. 29 van de kengetallen van ActiZ.) De vraag naar vrijwilligers neemt toe (zie pagina 7 en 8 van de handreiking vrijwilligersbeleid) Dit heeft te maken met bezuinigingen en met taakverschuiving, naast zorg wordt aan cliënten/bewoners meer ondersteuning gegeven. De grenzen tussen betaald werk en vrijwilligerswerk vervagen en vrijwilligers krijgen ander taken. (Zie de handreiking movisie). 9) Instellingen nemen vrijwilligers serieuzer. Ze hebben beleid, doen aan begeleiding en opleiding en registreren vrijwilligers, daarvoor bestaat een systeem. Er worden diverse typen vrijwilligers onderscheiden, waarbij mensen met een bijstandsuitkering ook genoemd worden (handreiking movisie). Voor terminale en palliatieve zorg is de verhouding tussen betaalde krachten en vrijwilligers nog veel schever. Het aantal vrijwilligers is toegenomen van 10.650 in 2013 tot 12.012 in 2018. (Zie pag. 25 van de VPTZ-rapportage.) Het aantal uren vrijwilligerswerk per cliënt is niet significant toegenomen.

Het aantal betaalde krachten is in 2018 597, dus 2x zoveel vrijwilligers als betaalde krachten. Ook hierbij zijn er geen gegevens over aantal fte of gewerkte uren per week/maand. Wel uitsplitsing naar functie. Voor de terminale en palliatieve zorg bestaat 62 tot 88% van de werkzaamheden uit zorgtaken. (Zie VPTZ-rapportage pag. 31) 10) DE FNV VINDT DAT WERK IN DE ZORG TEN ALLE TIJDEN GEWOON BETAALD WERK DIENT TE ZIJN. Vrijwilligerswerk hoort alleen het werk te zijn wat voorheen niet als regulier werk betaald werd. In de zorg gaat het dan om begeleiding bij dagbesteding, gastvrouwen/heren, bedden opmaken, schoonmaak, verzorgen koffie/thee, lunch etc., restaurant werkzaamheden, vervoer van ouderen en gehandicapten, etc. Een korte inventarisatie levert honderden vacatures op in de zorg die voorheen gewoon als regulier werk betaald werden. Schrijnender nog is het feit dat uitkeringsgerechtigden aan het werk worden gezet in de zorg op functies die voorheen betaald werden en waar nu nul uitzicht op een betaalde baan is door de bezuinigingen en veranderingen in de bekostiging. 9) https://www.movisie.nl/sites/movisie.nl/files/2018-04/Toolkit-Zorg-Beter-met-Vrijwilligers.pdf 10) https://www.vptz.nl/wp-content/uploads/2019/11/VPTZ-Registratierapportage-2018-V2def.pdf

18 3. CONCLUSIES EN AANBEVELINGEN Vrijwilligerswerk is wat de FNV betreft werk wat naast professioneel werk ingezet wordt ter verrijking van onze maatschappij. Maar dit werk mag nooit werk verdringen waar voor betaald dient te worden. De FNV begrijpt niet waarom de toets op verdringing door de staatssecretaris aangepast is met een toets op vacatures binnen hetzelfde bedrijf binnen de termijn van 1 jaar. Uit alle sectoren is er onbegrip voor deze termijn, waarbij werknemers die ontslagen zijn een jaar en een dag later terug mogen komen als vrijwilliger. De FNV bepleit dat deze uitleg van ‘verdringing’ van de staatssecretaris van SZW van tafel gaat. De besproken ‘gijzeling’ van burgers om diensten gratis door te zetten en de inzet van uitkeringsgerechtigden vanuit de bijstand moet stoppen. De voorbeelden in dit rapport spreken voor zich. ALS FNV DOEN WIJ DAN OOK DE VOLGENDE AANBEVELING: INVOERING VAN DE VERDRINGINGSTOETS VAN SP TWEEDE KAMERLID KARABULUT ZOALS DIE NU VOORLIGT BIJ DE EERSTE KAMER. > https://www.eerstekamer.nl/wetsvoorstel/34325_initiatiefvoorstel_karabulut “Doel van dit initiatiefwetsvoorstel van het Tweede Kamerlid Karabulut (SP) is het tegengaan van ongewenste verdringing op de arbeidsmarkt door het introduceren van een verdringingstoets.

Met deze toets wordt mensen met een bijstandsuitkering meer kansen geboden op een betaalde baan en worden werknemers in loondienst en zelfstandigen zonder personeel beschermd tegen oneerlijke concurrentie door onbetaalde of laagbetaalde krachten. Door het invoeren van een toets op verdringing, die moet worden uitgevoerd voordat de overheid afspraken maakt met een instelling, bedrijf of andere organisatie over de inzet van mensen met een uitkering, wordt voorkomen dat deze werkzaamheden tot verdringing van betaalde arbeid leiden. Dit betekent ook dat dit verplichtingen voor de uitkeringsgerechtigden met zich meebrengt. Als een gemeente voor werkgelegenheid in de vorm van algemeen geaccepteerde arbeid zorgt die conform de cao-afspraken wordt beloond, dient de uitkeringsgerechtigde dit werk te accepteren.” Deze samenvatting is gebaseerd op het wetsvoorstel en de memorie van toelichting zoals ingediend bij de Tweede Kamer. Utrecht 23 november 2020

19 4. BIJLAGEN BIJLAGE 1: Woordenlijst activering werklozen (Woordenlijst re-integratietrajecten verzameld door FNV onderzoeker Dirk Kloosterboer) BIJLAGE 2: Verdringing van WSW werknemers door bijstands-gerechtigden ( Cijfers trajecten Sociale Werkbedrijven) BIJLAGE 3: Willekeurige greep uit vacatures 'vrijwilligerswerk' (2 e kwartaal 2020) BIJLAGE 4: Stukken (inclusief citaten over verdinging)

20 BIJLAGE 1: WOORDENLIJST ACTIVERING WERKLOZEN Instanties zijn creatief in het bedenken van nieuwe manieren om werklozen, zoals dat heet, te ‘ activeren ’. Voor wie door de bomen het bos niet meer ziet, hieronder een handig overzicht. A Aan-de-slag traject Arbeidsactivering Arbeidsgewenning Arbeidsmatige dagbesteding Arbeidsoriëntatie D Direct werk G Gewenningstraject Gunbaan K Kanscaf L Leerervaringsplek Leerwerkplek Leerwerkstage M Maatschappelijk nuttige activiteiten (MNA) O Onbeloonde werkzaamheden Opstapbaan Oriëntatieplaats P Participatiebaan (ook: participatieplaats) Praktijkdiagnose Proefplaatsing S Schakelkans Seniorenstage Snuffelstage Sociale activering T Tegenprestatie Traineeplaats jongere V Vrijwilligerswerk W Wederkerigheid Werk met behoud van uitkering Werk voorop Werkactiveringstraject Werken met beperkte loonwaarde Werkervaringsplaats (Wep) Werkfitstage Werkkwalificerende activiteiten WerkLoont-traject Werkoriëntatie Werkstage Werktraject Work first Met dank aan het Ministerie van SZW, Divosa, Stimulansz en diverse gemeenten. > https://dirkmjk.nl/nl/74/woordenlijst-activering-werklozen Lijst bijgehouden door Onderzoeker Dirk Kloosterboer van de FNV

BIJL AGE 2: VERDRINGING VAN WSW WERKNEMERS DOOR BIJSTANDS - GEREC HTIGDEN BR A NCHE- INFORM AT IE VA N DE ( VOORHEEN) S W - BEDRIJVEN , UIT J A A RVERSL AGEN 2015 RESP. 2019 VA N CEDRIS. NB Onderstaande cijfers betreffen mensen die zonder dienst verband werken bij (voormalig) SW-bedrijven. 1) A nno 2019 wer ken bij d e vo or malige S W- b edrijven bijna 17.0 0 0 uit kering sgerechtigd en m eer dan 3 maand en m et slecht s b ehou d van uit kering. E en verdub b eling t .o.v. 2015. D e inkoms ten die d e b edrijven genereren uit het (onb et aald ) laten wer ken van uit kering sgerechtigd en zijn t ussen 2015 en 2019 verdrievou digd , van iet s m eer dan 10 0 M naar iet s m eer dan 30 0 M . Vo or nam elijk subsidies , maar to ch o ok vo or 10 0 M aan op b reng s t van d e p ro duc tie van d eze m ensen . 2015 — TABEL 12 DOELGROEP MET EEN TR AJEC TOVEREENKOMST. In p er so nen | 2015 | % Tegenp res t atie naar ver mogen | 2.8 0 0 | 22 Werker varingsplaat s/stage | 8.800 | 68 Par ticipatiewet overige doelgroepen | 1.300 | 10 Totaal | 12.9 0 0 | 100 2019 − TABEL 9 DOELGROEP MET EEN TR AJEC TOVEREENKOMST IN (UNIEKE) PERSONEN 2019 | % Ko r te p erio d e tot 4 weken (m . n . diagnose | / | assessm ent) | 1.4 0 0 | 6 Ko r tere p erio d e van 4 tot 12 weken (m . n . wer k fi t maken) | 4.70 0 | 20 L angduriger p erio d e > 12 weken (m . n . wer ker varing , w.

b.u .) | 16.9 0 0 | 73 Totaal | 23.000 | 100 Het ra ppor t zegt d at die ca . 23.0 0 0 vergelijkb a a r is met voorg a a nde ja ren . 2015 − TA B EL 15 OP B REN GS T OVER IGE D OEL GROEP EN ( X € 1 .0 0 0.0 0 0) Opbrengst | 2015 | 2014 Arbeidsplaat sgebonden subsidies | 24 | 23 O p b reng s t ac tiviteiten overige d o elgro ep en | 83 | 9 0 Totaal | 107 | 113 De kosten komen in 2015 vrijwel overeen , 110 , wa a r va n 58 voor de begeleiding 2019 − TA B EL 12 OP B REN GS T OVER IGE D OEL GROEP EN ( X € 1 .0 0 0.0 0 0) 2019 | 2018 Arbeidsplaat s gebonden subsidies | 205 | 187 O p b reng s t ac tiviteiten overige d o elgro ep en | 101 | 83 Totaal | 306 | 270 D e kos ten zijn in 2019 wed erom net iet s hoger dan d e op b reng s ten , nu 312 waar van 159 vo or d e b egeleid er s (tegen 58 in 2015) . ( D e kos ten vo or b egeleiding W S W ’r s daald e van 512 naar 477, die van t rajec t ganger s s teeg dus van 58 naar 159 miljo en . Wer k gelegenheid vo or p ak weg 10 0 0 b egeleid er s) Uit s t ro omcijfer s van d e m ensen die een t rajec t heb b en gevolgd naar (een vor m van) b et aald e ar b eid zijn er niet . 1) Er zijn in 2019 o o k zo ’n 14.0 0 0 m ens en va nui t d e P wet die wel e en diens t ver b a n d h eb b en , bv. m et L K S – teg en maa r iet s m e er da n 20 0 0 in 2015. ( Naas t d e bijna 78 .0 0 0 W S W ’er s in 2019, re sp .

e en klein e 9 8 .0 0 0 W S W ’er s in 2015) 21

BIJL AGE 3: WILLEKEURIGE GREEP UIT VAC ATURES ' | VRIJWILLIGERSWERK' 2E K WA R TA AL 2020 NAAM VACATURE | GEMEENTE | INSTELLING VACATURE | LINK NAAR VACATURE | WERKZAAMHEDEN | SECTOR (INDIEN | AANTAL | DATUM | TEGENPRESTATIE? (JA/ VRIJWILLIGERSWERK | MOGELIJK) | UUR | VACATURE | NEE/NIET BEKEND) Culinaire vrijwilliger | Roermond | De Zorggroep | https://www.indeed.nl/jobs?q&l=Lim- | Kookvrijwilliger verzorg je de maaltijd, helpt bij het uitserveren | Zorginstelling | 6 U p w | Apr-20 burg&jt=volunteer&start=10&vjk=- | van de maaltijd, betrekt bewoners bij de maaltijd en ruimt d4a4da431a328296 | samen met de bewoners op. Vrijwilliger paliatieve zorg | Roermond | De Zorggroep | https://www.indeed.nl/jobs?q&l=Limburg&- | Bewoners gezelschap houden, helpen bij het eten en drinken, | Zorginstelling | 8 Upw | Apr-20 jt=volunteer&start=20&vjk=1bc3097d- | kleine huishoudelijke taken 70f84f02 Busschauffeur ouderen vervoer | Voorschoten | ouderenzorg Topaz | https://werkenbijtopaz.nl/vacature/vrijwilliger- | Bus rijden ouderen | Zorginstelling | Niet vermeld.

| 2020 voor-de-bus/128 Coördinator Taal & Ouders | Utrecht | taal doet meer | https://vcutrecht.nl/vacature/52417 | Coordineren en begeleiden teams | Zorg/welzijn | 5 Uur p/w | 3/20/2020 | ? Vrijwilliger (geestelijke | Utrecht-zeist- | Diakonessenhuis | https://vacatures.diakonessenhuis.nl | Diverse | Zorg/welzijn | In overleg verzorging) | doorn Vrijwilliger in de zorg | Delft | Reinier de Graaf | https://reinierdegraaf/vacancy | Diverse | Zorg/welzijn | Minimaal 1 dagdeel per week Vrijwilligers die meehelpen in de | Rotterdam | De Regenbooghttps://www.indeed.nl/ | https://www.leliezorggroep010.nl/ | Vrijwilligers die samen met een beroepskracht mee willen | Zorg/welzijn | In overleg zorg in ons hospice | cmp/De-Regenboog/reviews | helpen in de zorg voor onze bewoners Vrijwilliger Gastvrouw/heer | Den haag | Parnassiahttps://www.indeed.nl/cmp/ | https://www.parnassiagroep.nl/ | We zoeken vrijwilligers die onze patiënten wegwijs willen | Zorg/welzijn | 4 Uur / dag wachtkamer | Parnassia-Groep/reviews | maken in onze aangepaste gebouwen Gastheer/Gastvrouw | Amsterdam | Zone2Source | https://zone2source.net/nl/vacatures/ | Diverse | Zorg/welzijn | In overleg (vrijwilligers) Vrijwilligers ter ondersteuning | Rotterdam | Atrium | https://www.leliezorggroep010.nl/vacatures | U draagt bij aan een prettige sfeer en maakt een praatje, leest | Zorg/welzijn | In overleg in de huiskamer

| de krant voor of speelt een spelletje met de bewoners Gastheer/vrouw gezocht voor | Castricum | Parnassia Groep | https://www.indeed.nl/cmp/Parnassia-Groep | Hulp bieden bij psychische problemen, dat is waar alle collega’s | Zorg/welzijn | In overleg onze Flexotels! | van parnassia groep zich dagelijks met hart en ziel voor inzetten. VrijwilligerBegeleider Gezinnen | Amsterdam | Home-Start Combiwel | https://www.combiwel.nl/home-start-en-opvoe- | De ouder- en kindadviseurs werken in de wijk en houden | Zorg/welzijn | In overleg dadviseur/ | spreekuur op school. Vrijwilligers gezocht voor Villa | Hoensbroek | https://www.indeed.nl/cmp/Philadel- | https://www.indeed.nl/cmp/Philadelphia-Zorg | Activiteiten ondernemen met cliënten met een verstandelijke | Zorg/welzijn | In overleg Dolfijn! | phia-Zorg/reviews Philadelphia zorg | beperking in de leeftijd van 25 tot 65 Limburg Vrijwilligersvoor de dienst | Leiderdorp | Alreine | https://www.werkenbijalrijne.nl/vacatures/ | Diversen | Zorg/welzijn | 1 Maal per geestelijke verzorging | maand Vrijwilliger OLVG - Gastvrouw of | Amsterdam | OLVG Seh | https://www.werkenbijolvg.nl/vacatures | Als vrijwilliger leer je nieuwe mensen kennen en kun je iets | Zorg/welzijn | 4-12 Uur per Gastheer Spoedeisende Hulp | voor een ander betekenen. | week Vrijwilliger (geestelijke | Utrecht | Diakonessenhuishttps://www.indeed.

| https://vacatures.diakonessenhuis.nl/vakge- | Diverse | Zorg/welzijn | 0 Uur per verzorging) | nl/cmp/Diakonessenhuis/reviews | bieden | week Vrijwilligers voor diverse | Tiel | Zorgcentra De Betuwe | https://vrijwilligers.zorgcentradebetuwe.nl/ | Vrrijwilligers ter ondersteunig bij activiteiten. | Zorg/welzijn | In overleg activiteiten. Vrijwilligervoor activiteiten | Breda | Amarant | https://www.tangram-tis.nl/10457 | Diverse | Zorg/welzijn | In overleg Vrijwilliger | Nijmegen | Radboudumchttps://www.indeed.nl/ | https://www.radboudumc.nl/vacatures/7676 | De rol vervullen van gastheer/gastvrouw.

| Zorg/welzijn | 4-16 Uur per cmp/Radboudumc/reviews | week Beheerder ledenadministratie | Kaag en braas- | Tom in de buurt | https://tomindebuurt.nl/vrijwilligers/ | Beheer ledenadministratie | Zorg/welzijn | Enkele uren | 6/8/2020 | niet bekend sem | per week Medewerker m/v tussenschoolse | Alphen a/d rijn | TSO Scope | https://tomindebuurt.nl/vrijwilligers/ | Tussenschoolse opvang | Zorg/welzijn | In overleg | 9/4/2018 | < 22 jr € 5 per keer >22 opvang - overblijven | jaar € 9 per keer Assistent beheerder | Alphen a/d rijn | Wijkcentrum Swaenswijk | https://tomindebuurt.nl/vrijwilligers/ | Leiding en richting kan geven aan de vrijwilligers en actief | Zorg/welzijn | Enkele | 12/11/2018 | niet bekend Wijkcentrum Swaenswijk | toezicht houden | dagdelen per week Overblijfmedewerker de | Alphen a/d rijn | Brood en spelen | https://tomindebuurt.nl/vrijwilligers/ | Pleinwacht | Zorg/welzijn | In overleg | 5/16/2019 | een leuke vrijwilligersver- Meridiaan | goeding Diverse | Koudekerk a/d | Stichting Prins Willem-Alexander Bad | https://tomindebuurt.nl/vrijwilligers/ | Activiteitenbegeleiding, bewegen / sport en spel, gastvrou- | Zorg/welzijn | In overleg | 5/6/2019 | niet bekend rijn | w/-heer / receptie, hand en spandiensten 22

NAAM VACATURE | GEMEENTE | INSTELLING VACATURE | LINK NAAR VACATURE | WERKZAAMHEDEN | SECTOR (INDIEN | AANTAL | DATUM | TEGENPRESTATIE? (JA/ VRIJWILLIGERSWERK | MOGELIJK) | UUR | VACATURE | NEE/NIET BEKEND) Culinaire vrijwilliger | Roermond | De Zorggroep | https://www.indeed.nl/jobs?q&l=Lim- | Kookvrijwilliger verzorg je de maaltijd, helpt bij het uitserveren | Zorginstelling | 6 U p w | Apr-20 burg&jt=volunteer&start=10&vjk=- | van de maaltijd, betrekt bewoners bij de maaltijd en ruimt d4a4da431a328296 | samen met de bewoners op. Vrijwilliger paliatieve zorg | Roermond | De Zorggroep | https://www.indeed.nl/jobs?q&l=Limburg&- | Bewoners gezelschap houden, helpen bij het eten en drinken, | Zorginstelling | 8 Upw | Apr-20 jt=volunteer&start=20&vjk=1bc3097d- | kleine huishoudelijke taken 70f84f02 Busschauffeur ouderen vervoer | Voorschoten | ouderenzorg Topaz | https://werkenbijtopaz.nl/vacature/vrijwilliger- | Bus rijden ouderen | Zorginstelling | Niet vermeld.

| 2020 voor-de-bus/128 Coördinator Taal & Ouders | Utrecht | taal doet meer | https://vcutrecht.nl/vacature/52417 | Coordineren en begeleiden teams | Zorg/welzijn | 5 Uur p/w | 3/20/2020 | ? Vrijwilliger (geestelijke | Utrecht-zeist- | Diakonessenhuis | https://vacatures.diakonessenhuis.nl | Diverse | Zorg/welzijn | In overleg verzorging) | doorn Vrijwilliger in de zorg | Delft | Reinier de Graaf | https://reinierdegraaf/vacancy | Diverse | Zorg/welzijn | Minimaal 1 dagdeel per week Vrijwilligers die meehelpen in de | Rotterdam | De Regenbooghttps://www.indeed.nl/ | https://www.leliezorggroep010.nl/ | Vrijwilligers die samen met een beroepskracht mee willen | Zorg/welzijn | In overleg zorg in ons hospice | cmp/De-Regenboog/reviews | helpen in de zorg voor onze bewoners Vrijwilliger Gastvrouw/heer | Den haag | Parnassiahttps://www.indeed.nl/cmp/ | https://www.parnassiagroep.nl/ | We zoeken vrijwilligers die onze patiënten wegwijs willen | Zorg/welzijn | 4 Uur / dag wachtkamer | Parnassia-Groep/reviews | maken in onze aangepaste gebouwen Gastheer/Gastvrouw | Amsterdam | Zone2Source | https://zone2source.net/nl/vacatures/ | Diverse | Zorg/welzijn | In overleg (vrijwilligers) Vrijwilligers ter ondersteuning | Rotterdam | Atrium | https://www.leliezorggroep010.nl/vacatures | U draagt bij aan een prettige sfeer en maakt een praatje, leest | Zorg/welzijn | In overleg in de huiskamer

| de krant voor of speelt een spelletje met de bewoners Gastheer/vrouw gezocht voor | Castricum | Parnassia Groep | https://www.indeed.nl/cmp/Parnassia-Groep | Hulp bieden bij psychische problemen, dat is waar alle collega’s | Zorg/welzijn | In overleg onze Flexotels! | van parnassia groep zich dagelijks met hart en ziel voor inzetten. VrijwilligerBegeleider Gezinnen | Amsterdam | Home-Start Combiwel | https://www.combiwel.nl/home-start-en-opvoe- | De ouder- en kindadviseurs werken in de wijk en houden | Zorg/welzijn | In overleg dadviseur/ | spreekuur op school. Vrijwilligers gezocht voor Villa | Hoensbroek | https://www.indeed.nl/cmp/Philadel- | https://www.indeed.nl/cmp/Philadelphia-Zorg | Activiteiten ondernemen met cliënten met een verstandelijke | Zorg/welzijn | In overleg Dolfijn! | phia-Zorg/reviews Philadelphia zorg | beperking in de leeftijd van 25 tot 65 Limburg Vrijwilligersvoor de dienst | Leiderdorp | Alreine | https://www.werkenbijalrijne.nl/vacatures/ | Diversen | Zorg/welzijn | 1 Maal per geestelijke verzorging | maand Vrijwilliger OLVG - Gastvrouw of | Amsterdam | OLVG Seh | https://www.werkenbijolvg.nl/vacatures | Als vrijwilliger leer je nieuwe mensen kennen en kun je iets | Zorg/welzijn | 4-12 Uur per Gastheer Spoedeisende Hulp | voor een ander betekenen. | week Vrijwilliger (geestelijke | Utrecht | Diakonessenhuishttps://www.indeed.

| https://vacatures.diakonessenhuis.nl/vakge- | Diverse | Zorg/welzijn | 0 Uur per verzorging) | nl/cmp/Diakonessenhuis/reviews | bieden | week Vrijwilligers voor diverse | Tiel | Zorgcentra De Betuwe | https://vrijwilligers.zorgcentradebetuwe.nl/ | Vrrijwilligers ter ondersteunig bij activiteiten. | Zorg/welzijn | In overleg activiteiten. Vrijwilligervoor activiteiten | Breda | Amarant | https://www.tangram-tis.nl/10457 | Diverse | Zorg/welzijn | In overleg Vrijwilliger | Nijmegen | Radboudumchttps://www.indeed.nl/ | https://www.radboudumc.nl/vacatures/7676 | De rol vervullen van gastheer/gastvrouw.