10.1 Rapport Natuur en Milieu - Benchmark Duurzaam Inkopen Vervoer.pdf

Stap over op emissieloos (elektrisch) waar mogelijk en verban vervuilende dieselvoertuigen Overstappen op elektrisch rijden op stroom levert verreweg de meeste winst op voor de luchtkwaliteit en het klimaat. Auto’s, bestelbusjes en speciale voertuigen zoals veegwagens kunnen vaak al elektrisch worden uitgevoerd. Dit wordt door verschillende gemeenten ook al toegepast. Zie voor meer informatie de factsheet inkoop schone bestelwagen en personenwagen van Natuur & Milieu.30 Belangrijk is om naar de kosten op langere termijn te kijken. Vaak verdienen de meerkosten zich deels terug door lager verbruik. Zo zijn elektrische voertuigen duurder in aanschaf, maar zijn de kosten voor energie (elektriciteit) en onderhoud lager dan bij een dieselvoertuig. 2. Sluit dieselvoertuigen en biobrandstof uit landbouwgewassen zo veel mogelijk uit Zorg ervoor dat je dieselvoertuigen uitsluit, vanwege de hoge emissies stikstofoxiden en daarmee de grote gezondheidsschade, ook bij nieuwere voertuigen (Euro 6/VI). V oor het klimaat is het belangrijk om, als er al om biobrandstoffen gevraagd wordt, biobrandstoffen uit landbouwgewassen uit te sluiten. Neem daarvoor als eis op dat de biobrandstoffen uit afval en reststromen afkomstig moeten zijn. Dit zit momenteel niet in de landelijke inkoopcriteria; daarin wordt verwezen naar de ISCC-normering.

De ISCC normering sluit echter schadelijke biobrandstoffen uit voedselgewassen niet uit. Zelfs biobrandstoffen die zorgen voor meer schade aan het klimaat en biodiversiteit dan fossiele brandstoffen, zoals palmolie, zijn nog toegestaan onder ISCC.31 30) De milieuprestaties van de verschillende alternatieven brandstoffen lopen ver uiteen. Zie voor een overzichtelijke weergave van de milieu­impact op klimaat en gezondheid de brandstofranking van Natuur & Milieu uit 2017 31) Zie voor meer informatie Transport and environment, 2016 natuur & Milieu | benchmark duurzaam inkopen van vervoer 21 3. Maak voldoende onderscheid in de weging tussen verschillende brandstoffen en voertuigen Kies, als volledig elektrisch nog niet mogelijk is voor personenauto’s voor een zuinige plug-in met als derde optie een voertuig op waterstof of CNG (mits er echt groen gas getankt wordt). V oor bestelwagens zijn inmiddels een aantal elektrische (ombouw) modellen beschikbaar. Als dit echt niet haalbaar is, zijn waterstof of groen gas de beste opties. Vraag niet enkel ‘alternatieve brandstoffen’, maar specificeer welke: elektriciteit, groen gas.

Als er niet met eisen maar met een gunningsvoordeel wordt gewerkt, baseer het voordeel dan op de milieuwinst van de verschillende alternatieven en op wat marktpartijen nodig hebben om schone alternatieven, zoals elektrische voertuigen, concurrerend te kunnen aanbieden. Als er geen onderscheid wordt gemaakt is het voor de aanbieder het meest voordelig om de goedkoopste optie aan te bieden. En dat is meestal niet het voertuig met de beste milieuprestatie. In veel aanbestedingen zagen we dit jaar bijvoorbeeld een hoog voordeel voor Euro 6-diesels of werden groen gas, biodiesel en elektrisch bijna gelijkgesteld. Dan is het risico groot dat de minst duurzame en vaak goedkoopste optie de meeste punten in de gunning krijgt. De landelijke inkoopcriteria geven nog geen goed handvat. Uitvragen aan marktpartijen en ervaringen met de gunningstrajecten van anderen zijn nodig om per aanbesteding goede weegfactoren vast te stellen. 4. Hanteer daarnaast een voldoende weging van duurzaamheid en voldoende lange looptijden (bij voorkeur 7 jaar) Om duurzame voertuigen concurrerend te kunnen aanbieden, moeten marktpartijen de investeringskosten kunnen terugverdienen. Dat vraagt om een voldoende zware weging van de gunningscriteria ten opzichte van de prijs. Daarnaast is de contractperiode belangrijk. De voertuigen gaan al snel zes tot tien jaar mee.

Een contractperiode van drie jaar is momenteel vaak de norm. Dit maakt het voor aanbieders onaantrekkelijk om duurzame voertuigen aan te bieden. 5. Eis maatregelen die brandstofbesparing opleveren Er is een brandstofbesparing van ongeveer 40 procent mogelijk door het inzetten van zuinige voertuigen (met CO2-normen of een energielabel), Het Nieuwe Rijden, zuinige banden en applicaties in de auto zoals een start-stopsysteem of een schakelindicator. Deze maatregelen leveren naast milieuwinst ook een aanzienlijke kostenbesparing op. Zie voor meer informatie de top 10 zuinige bestelauto’s van de ANWB en Natuur & Milieu, of voor zuinig banden: kiesdebesteband.nl. 6. Zorg voor minder (auto)kilometers De gereden kilometers worden vaak worden verminderd met slimme logistiek of door bundeling van de verschillende typen doelgroepenvervoer en het reguliere OV . Ook dit levert zowel een kostenbesparing als milieuwinst op. V oor het eigen wagenpark zijn er alternatieven voor de auto, zoals een aantrekkelijke fietsregeling, een flexibele mobiliteitskaart en het aanbieden van deel- of poolauto’s. De behaalde winst verschilt sterk per geval. Zie voor meer informatie de speciale website van kennisplatform CROW over doelgroepenvervoer.

V oor het eigen wagenpark zijn er alternatieven voor de auto, zoals een aantrekkelijke fietsregeling, een flexibele mobiliteitskaart en het aanbieden van deel- of poolauto’s. 7 . Daag de markt uit, maar blijf concreet Bij sommige aanbestedingen werd er gevraagd om aanvullende duurzame maatregelen. Er werd bijvoorbeeld aan de aanbieders een plan gevraagd waarin ze aangeven welke extra (milieu)kwaliteit ze kunnen leveren. Zonder een helder kader, bijvoorbeeld de ambitie van gemeenten om over te stappen op zero emissie, is dat niet altijd effectief. Geef dus ook aan wat je belangrijk vindt en waar de focus moet liggen, zodat dit duidelijk is voor de inschrijvende partij. En zorg dat je als gemeente voldoende kennis in huis hebt om de voorstellen goed te beoordelen. V ooral van alternatieve brandstoffen zijn de verschillen in effecten soms groot. Gebruik ook hiervoor de factsheets inkoop schone bestelwagen en personenwagen. 12) Deze kolom wordt door de aanbieder ingevuld. 13) De gemeente kan zelf een waardering geven per brandstoftype. natuur & Milieu | benchmark duurzaam inkopen van vervoer 22 3.3 Praktijkvoorbeelden Best Practice Contractvervoer Groningen Centraal – Groningen & Haren (perceel 1) De gemeenten Groningen en Haren zijn onderdeel van een grote groep gemeenten die gezamenlijk een aanbesteding hebben uitgezet.

Deze twee gemeenten zitten samen in één perceel en hebben meer duurzaamheidswensen dan de overige percelen. De gemeenten hebben een uitgebreide onderverdeling gemaakt met per alternatieve brandstofsoort een scorefactor. Hierbij wordt gestuurd op zero-emissiebrandstoffen, gekoppeld aan een ingroeipad. In dit ingroeipad gaat na enkele jaren de vermenigvuldigingsfactor voor CNG, groen gas en bio-ethanol van 0,5 naar 0, en zo wordt er aangestuurd op zero-emissiebrandstoffen.32 Naast het onderstaande ingroeipad eist de gemeente Groningen voor het eigen wagenpark dat een deel van de auto’s elektrisch gedreven is. Duurzaamheidsklasse Scorefactor Vermenigvuldigings- factor 2018 CNG uit groen gas 0,40 0,50 Groen gas (landbouwgewassen) 0,50 0,50 Groen gas (afval) 0,60 0,50 Bio-ethanol (landbouwgewassen) 0,70 0,50 Bio-ethanol (afval) 0,80 0,50 Waterstof (grijze stroom) 0,90 1,00 Elektrisch (grijze stroom) 0,90 1,00 Waterstof (groene stroom) 1,00 1,00 Elektrisch (groene stroom) 1,00 1,00 Best practice Amsterdam De gemeente Amsterdam combineert ambitieuze gunningscriteria met experimenten met andere manieren van vervoer. In de aanbesteding werkt de gemeente onder andere met een gunningscriterium ‘beste verhouding prijs/ kwaliteit’. De factor duurzaamheid/luchtkwaliteit heeft hierbij een ambitieus wegingspercentage van 35 procent.

Tevens is er een scoreverdeling voor verschillende brandstoffen. De score wordt berekend door het percentage van de te rijden kilometers met een bepaalde categorie voertuig, te vermenigvuldigen met de puntenwaardering van dat voertuig. De zero-emissievoertuigen krijgen de meeste punten. De gemeente bekijkt met verschillende testen wat goed kan werken. Daarnaast vraagt de gemeente om alternatieve vervoersconcepten (experimenten). Hierbij wordt verder gekeken dan de klassieke invulling van doelgroepenvervoer. Zo is er een stimulans voor het delen van aangepaste auto’s. Ook wordt er gewerkt met een reistegoed of vouchers voor Uber dat door de cliënten naar behoefte ingezet kan worden. De gemeente probeert zo ook de zelfredzaamheid van cliënten te vergroten, zodat ze met het reguliere OV mee kunnen. Ook worden verschillende ritten gebundeld om halflege busjes te voorkomen Best practice Rotterdam: naar 100 procent zero emissie Rotterdam is niet meegenomen in deze benchmark omdat deze gemeente, voor zover ons bekend, als enige geen publieke/openbare aanbesteding heeft gedaan. De gemeente heeft wel een succesvolle duurzame aanbesteding voor het doelgroepenvervoer georganiseerd. De ambitie daarbij is een volledige overgang van fossiele naar zero- emissievoertuigen. Eerst zijn de vormen van mobiliteit in Rotterdam geïnventariseerd.

De orde van grootte is bepaald en er is een prioritering aan gekoppeld. Met haar inkoopstrategie beweegt de gemeente naar zero emissie. Doelgroepenvervoer heeft een hoge prioriteit, en het gaat om goede kwaliteit zorg: vervoer op de juiste tijd op de juiste plek. Nu is er een partij gecontracteerd die verschillende doelgroepen tegelijk vervoert, in dezelfde busjes; dit geeft minder bewegingen. Bij deze aanbesteding kreeg duurzaamheid een hoge gunning (35 procent) en werd 32) De gemeenten Groningen en Haren zijn onderdeel van een grote aanbesteding van 35 gemeenten, bestaande uit 7 percelen. De andere 6 percelen hebben een vergelijkbare methodiek, maar geven ook een scorefactor aan Euro 6 en biodiesel (afval). Waardoor deze percelen (iets) minder goed scoren. natuur & Milieu | benchmark duurzaam inkopen van vervoer 23 gevraagd naar een ingroeipad naar 100 procent zero-emissievoertuigen. Aanbieders hoeven daardoor aan het begin van de contractperiode nog niet 100 procent elektrische voertuigen te leveren, maar kunnen bestaande voertuigen geleidelijk vervangen. Best practice Leeuwarden in 2016 én 2017: alleen elektrisch of groen gas De gemeente Leeuwarden stelt in de aanbestedingsleidraad nu voor het tweede jaar op rij voor doelgroepenvervoer een harde eis: geen voertuigen op fossiele brandstoffen. Alleen het inzetten van voertuigen op groen gas of elektriciteit is toegestaan.

Best practice Voertuigen Utrecht elektrisch waar dat kan, en anders CNG Utrecht vraagt voor ruim twee derde van het eigen wagenpark elektrische auto’s; dit is een minimumeis. V oor de rest worden er CNG-auto’s gevraagd. Utrecht wil overgaan op zero-emissievoertuigen, maar kiest voor een aantal voertuigen nu nog voor CNG omdat de auto’s onder meer nodig zijn voor het trekken van aanhangwagens. natuur & Milieu | benchmark duurzaam inkopen van vervoer 24 Bijlage A: Minimumeisen en gunningscriteria Wmo- en leerlingenvervoer 2011 33 Belangrijkste minimumeisen • CO 2-eis bij vervangend vervoer: maximaal 130 g/km voor voertuigen met maximaal 5 zitplaatsen en maximaal 175 g/km voor voertuigen met 6-8 zitplaatsen • Emissie-eis: Euro 5 voor voertuigen lichter dan 3500 kg en Euro 4 voor voertuigen zwaarder dan 3500 kg • V ervangende voertuigen met meer dan 8 zitplaatsen hebben een brandstofverbruiksindicator en een bandenspanningsmeter • Het Nieuwe Rijden Belangrijkste gunningscriteria • Lagere CO 2-emissie dan minimumcriterium • Nieuwere Euronorm dan gevraagd in minimumcriteria • Brandstofverbruiksindicator, bandenspanningsmeter of snelheidsbegrenzer voor voertuigen waar dit geen minimumcriterium is • Start/stop-systeem • Hybride aandrijving • Alternatieve brandstoffen Eigen wagenpark 2015 34 Belangrijkste minimumeisen • CO 2-eis: 90-200 voor personenauto, 130 tot 180 voor bestelauto’s

• Emissie-eis: in te zetten voertuig lichter dan 3500 kg voldoet minimaal aan de Euro 6-norm • Schakelindicator (GSI), bandenspanningsmeter en brandstofverbruiksindicator • Geluidsemissie banden conform EU-verordening, rolweerstand banden (klasse D of E) • Eisen aan koelmiddelen klimaatregelsysteem • Eisen aan smeeroliën • Beperken water en energiegebruik bij reiniging Belangrijkste gunningscriteria • Lagere CO 2-emissie dan minimumcriterium • Gebruik alternatieve brandstoffen zoals biobrandstoffen, elektriciteit, waterstof of hybride 33) Bron voor Wmo­vervoer: Criteria voor duurzaam inkopen van Vraagafhankelijk vervoer, versie 1.6, oktober 2011 Bron voor Leerlingenvervoer: Criteria voor duurzaam inkopen van Leerlingenvervoer en gym­/zwemvervoer, versie 1.6, oktober 2011 34) Bron voor eigen wagenpark: Milieucriteria voor het maatschappelijk verantwoord inkopen van Dienstauto’s (inclusief onderhoud), versie 8 april 2015 natuur & Milieu | benchmark duurzaam inkopen van vervoer 25 Nieuwe Wmo- en leerlingenvervoer 2017 35 Minimumeisen • CO 2-uitstoot: ‘De voor de uitvoering van de opdracht in te zetten personenauto’s met maximaal vijf zitplaatsen, die van de bestuurder niet meegerekend en taxibusjes met zes tot acht zitplaatsen, die van de bestuurder niet meegerekend, beschikken over een energielabel A of B.’ • Uitlaatemissie-eis: Euro 5 of Euro V .

Indien de opdrachtnemer gedurende de contractperiode de voor de uitvoering van de opdracht in te zetten voertuigen vervangt of voertuigen inzet aanvullend op het reeds bestaande wagenpark, voldoen deze voertuigen tenminste aan Euro 6-norm of Euro VI • Geluidsemissie: de voertuigen moeten uitgerust zijn met banden met een geluidsemissieniveau van ten minste 3 dB onder het in V erordening 661/2009, bijlage II, deel C vastgelegde maximum. Dit komt overeen met één ‘geluidsgolf’ op het EU-bandenetiket • Rolweerstand: de rolweerstand (van zowel nieuwe als coverbanden), uitgedrukt in kg/ton, mag volgens ISO 28580 of gelijkwaardig de onderstaande grenswaarden niet overschrijden: Bandenklasse Max rolweerstandwaarde (kg/ton) Brandstofefficiëntieklasse van bandenetikettering C1 9.0 C C2 8.0 C C3 6.0 C Gunningscriteria • Alternatieve brandstoffen of aandrijving, uitgesplitst: in Euro 5/6, V/VI; alternatieve brandstoffen; zero- emissievoertuigen 35) Milieucriteria voor het maatschappelijk inkopen van Contractvervoer. Leerlingenvervoer en gym­/zwemvervoer en vraagafhankelijk vervoer.

PIANOo; Versie 30 maart 2017 natuur & Milieu | benchmark duurzaam inkopen van vervoer 26 Bijlage B: Onderzoeksmethodiek Methode weging aanbestedingen De methode De minimum- en gunningscriteria zijn vertaald naar milieueffecten, zowel op de luchtkwaliteit – stikstofoxiden (NOx) en fijnstof (PM) – als op het klimaat (koolstofdioxide, CO2). Hierbij is uitgegaan van de praktijkemissies die bij verschillende voertuig-brandstofopties horen en de vermindering van de luchtvervuiling en CO2 uitstoot door brandstof besparende opties. De CO2-emissies zijn over de gehele keten meegenomen, inclusief de emissies bij de productie van de brandstoffen (Well-To-Wheel). Om de emissies bij elkaar te kunnen optellen zijn ze vermenigvuldigd met de schaduwkosten zoals bepaald door CE Delft (inclusief externe en infrastructuurkosten van transport). Schaduwkosten zijn de kosten die gemaakt moeten worden om de effecten van de emissie tegen te gaan. Dit zijn bijvoorbeeld kosten voor gezondheidszorg en kosten die gemaakt moeten worden om klimaateffecten tegen te gaan. Wanneer de milieuwinst gelijk is aan de milieuwinst bij een volledige doorvoering van de PIANOo-minimumeisen en -gunningscriteria,36 wordt voor het eigen wagenpark een 7 gegeven en voor het doelgroepenvervoer een 6.

V oor dat laatste hebben we gekozen omdat de criteria voor het doelgroepenvervoer op verouderd zijn en daardoor minder ambitieus dan die voor het eigen wagenpark. V oor het vragen van zero-emissievoertuigen op groene stroom wordt een 10 gegeven. De score die gehaald wordt indien er totaal geen minimum- of gunningscriteria op het gebied van duurzaamheid worden gesteld, is een 1. Alle tussenliggende scores worden lineair tussen deze drie ijkpunten geïnterpoleerd. In veel aanbestedingen is er niet expliciet gevraagd om groene stroom. Echter alle openbare laadpunten in Nederland zijn op groene stroom en veel gemeenten hebben hun elektriciteitsvoorziening ook op groene stroom (eigen beheer Eigen Wagenpark). Daarom is aangenomen dat elektrische auto’s op groene stroom zullen rijden. De gehanteerde getallen De emissie van NOx en fijnstof wordt bepaald aan de hand van de gevraagde Euronorm. Indien geen norm wordt gevraagd, wordt uitgegaan van Euro 3 bij niet nieuw en vervangend (ervan uitgaande dat vervangend niet per definitie nieuw is). Uitzondering: bij eigen wagenpark wordt uitgegaan van Euro 4 indien geen norm gesteld wordt. Indien er elektrisch als minimumeis wordt gevraagd, wordt uitgegaan van de hoogste norm (later wordt dit gecorrigeerd). De CO2-emissies worden bepaald aan de hand van gestelde CO2-eis.

Indien er geen CO2-eis wordt gesteld, wordt uitgegaan van het marktgemiddelde zoals in onderstaande tabel. Marktgemiddelde personenauto’s 130 gr/km Marktgemiddelde nieuwe personenauto’s 100 gr/km Marktgemiddelde bestelbusjes 180 gr/km Marktgemiddelde nieuwe bestelbusjes 150 gr/km Marktgemiddelde bussen 300 gr/km Marktgemiddelde nieuwe bussen 250 gr/km 36) Gebruikte criteriadocumenten voor het Doelgroepenvervoer: ‘Criteria voor duurzaam inkopen van Vraagafhankelijk vervoer’, versie 1.6, oktober 2011 en ‘Criteria voor duurzaam inkopen van Leerlingenvervoer en gym­/zwemvervoer’, versie 1.6, oktober 2011. Voor het eigen wagenpark: ‘Milieucriteria voor het maatschappelijk verantwoord inkopen van Dienstauto’s (inclusief onderhoud)’, versie 8 april 2015. natuur & Milieu | benchmark duurzaam inkopen van vervoer 27 V ervolgens worden de emissies omgerekend naar schaduwkosten waarbij onderstaande bedragen worden gehanteerd: €/kg37 CO2 0,057 NOx 34,7 PM 79,5 Daarna worden de kosten gereduceerd aan de hand van onderstaande maatregelen. De lichtgroen gearceerde maatregelen hebben het hoogste effect indien ze los van Het Nieuwe Rijden worden toegepast.

Indien ze gecombineerd worden met Het Nieuwe Rijden, is het effect kleiner: Maatregel Schade aan luchtkwaliteit Schade aan klimaat Brandstofverbruik indicator -1% tot -5% -1% tot -5% Bandenspanningsmeter -1% tot -5% -1% tot -5% Start-stopsysteem -1% tot -5% -1% tot -5% Hybride aandrijving -10% -10% Cruise control -1% tot -5% -1% tot -5% Schakelindicator -1% tot -5% -1% tot -5% Het Nieuwe Rijden -5% -5% Bandenefficiëntieklasse A-G -7,5% tot 0% -7,5% tot 0% V ervolgens worden de alternatieve brandstoffen meegenomen, wat leidt tot een reductie van de resterende emissies zoals weergegeven in onderstaande tabel: Maatregel Schade aan luchtkwaliteit Schade aan klimaat Elektrisch (grijze stroom) -100% -53% Elektrisch (stroom van zon of wind) -100% -100% Waterstof -100% -28% CNG -68% -12% LPG -50% -15% Diesel 0% 0% Biodiesel 0% -27% Bio-ethanol (landbouwgewassen) -71% -21% Bio-ethanol (afval) -71% -68% Groen gas (mais) -68% -38% Groen gas (afval) -68% -78% De monetaire scores voor luchtkwaliteit en klimaat worden vertaald naar een rapportcijfer. Daarnaast worden deze scores opgeteld en omgerekend naar een overkoepelend rapportcijfer. Dit jaar waren er enkele gemeenten die via een ingroeipad om alternatieve brandstoffen vroegen en die een weegfactor hanteerden voor verschillende alternatieve brandstoffen; deze scorefactoren zijn meegenomen in de beoordeling.

37) Op basis van Handboek Milieuprijzen 2017 CE Delft natuur & Milieu | benchmark duurzaam inkopen van vervoer 28 Bijlage c: Gevraagde Euronormen 100% 80% 60% 40% 20% 0% Gevraagde Euronormen lichter dan 3500 kg, niet nieuw Euro 3 doelgroepenvervoer Euro 4 Euro 5 Euro EEV Euro 6 geen eis Figuur 4 100% 80% 60% 40% 20% 0% Gevraagde Euronormen lichter dan 3500 kg, nieuw Euro 3 doelgroepenvervoer Euro 4 Euro 5 Euro EEV Euro 6 geen eis eigen wagenpark Figuur 3 natuur & Milieu | benchmark duurzaam inkopen van vervoer 29 Figuur 5 Figuur 6 100% 80% 60% 40% 20% 0% Gevraagde Euronormen zwaarder dan 3500 kg, niet nieuw geen eis doelgroepenvervoer Euro III Euro IV Euro V Euro VI 100% 80% 60% 40% 20% 0% Gevraagde Euronormen zwaarder dan 3500 kg, nieuw geen eis doelgroepenvervoer Euro III Euro IV Euro V Euro VI natuur & Milieu | benchmark duurzaam inkopen van vervoer 30 Bijlage D: Gemeenten per aanbesteding Categorie Volledige naam aanbesteding aantal gemeenten gemeenten Doelgroepenvervoer Doelgroepenvervoer Zaanstad 3 Zaanstad; Wormerland; Oostzaan Doelgroepenvervoer LL V Breda 1 Breda Doelgroepenvervoer Raalte 1 Raalte Doelgroepenvervoer Noordoost-Fryslân 8 Achtkarspelen; Dantumadiel; Dongeradeel; Ferwerderadiel; Kollumerland c.a.

Tytsjerksteradiel; Ameland; Schiermonnikoog Doelgroepenvervoer Aanvullend Openbaar V ervoer Amsterdam 1 Amsterdam Doelgroepenvervoer Aanbesteding Dinkelland 12 Enschede; Losser; Haaksbergen; Hengelo; Almelo; Hellendoorn; Twenterand; Wierden; Oldenzaal; Hof van Twente; Dinkelland; Tubbergen Doelgroepenvervoer Contractvervoer Groningen Drenthe 35 Groningen; Haren; Grootegast; Marum; Leek; Zuidhorn; Appingedam; Bedum; Loppersum; Ten Boer; Delfzijl; Eemsmond; De Marne; Winsum; Bellingwedde; Hoogezand- Sappemeer; Menterwolde; Oldambt; Pekela; Slochteren; Stadskanaal; V eendam; Vlagtwedde; Aa en Hunze; Assen; Midden-Drenthe; Noordenveld; Tynaarlo; Hoogeveen; Meppel; Westerveld; De Wolden; Borger-Odoorn; Coevorden; Emmen Doelgroepenvervoer LL V Noordoost-Brabant 5 Bernheze; Boekel; Landerd; Meierijstad; Uden Doelgroepenvervoer LL V Pijnacker-Nootdorp 1 Pijnacker-Nootdorp Doelgroepenvervoer LL V Westland 1 Westland Doelgroepenvervoer LL V Woerden 2 Oudewater; Woerden Doelgroepenvervoer Regiotaxi Holland Rijnland 14 Alphen aan de Rijn; Hillegom; Kaag en Braassem; Katwijk; Leiden; Leiderdorp; Lisse; Nieuwkoop; Noordwijk; Noordwijker- hout; Oegstgeest; Teylingen; V oorschoten; Zoeterwoude Doelgroepenvervoer Vraagafhankelijk vervoer Zeeuws-Vlaanderen 3 Hulst; Sluis; Terneuzen Doelgroepenvervoer LL V de Fryske Marren 3 Fryske Marren; Littenseradiel; Súdwest-Fryslân Doelgroepenvervoer

Collectief vraagafhankelijk vervoer Gemert-Bakel 2 Gemert-Bakel; Laarbeek Doelgroepenvervoer Collegevervoer Haarlemmermeer 1 Haarlemmermeer Doelgroepenvervoer Collegevervoer Zoetermeer 1 Zoetermeer Doelgroepenvervoer LL V Amersfoort 6 Amersfoort; Baarn; Bunschoten; Leusden; Soest; Woudenberg Doelgroepenvervoer LL V Den Haag 4 Den Haag; Delft; Rijswijk; Midden-Delfland Doelgroepenvervoer Contractvervoer Arnhem 19 Arnhem; Beuningen; Doesburg; Druten; Duiven; Berg en Dal; Heumen; Lingewaard; Montferland; Mook en Middelaar; Nijmegen; Overbetuwe; Renkum; Rheden; Rijnwaarden; Rozendaal; Westervoort; Wijchen; Zevenaar Doelgroepenvervoer Doelgroepenvervoer Hart van Brabant 8 Dongen; Gilze en Rijen; Goirle; Hilvarenbeek; Loon op Zand; Oisterwijk; Tilburg; Waalwijk Doelgroepenvervoer Doelgroepenvervoer Krimpen aan den IJssel 1 Krimpen aan den IJssel Doelgroepenvervoer Gymzwemvervoer Haarlem 1 Haarlem Doelgroepenvervoer Gymvervoer Barneveld 1 Barneveld Doelgroepenvervoer LL V Aalburg Woudrichem Werkendam 3 Aalburg; Werkendam; Woudrichem Doelgroepenvervoer LL V Alphen Chaam 2 Alphen-Chaam; Baarle-Nassau Doelgroepenvervoer LL V Amstelveen Uithoorn Aalsmeer 3 Aalsmeer, Amstelveen; Uithoorn natuur & Milieu | benchmark duurzaam inkopen van vervoer 31 Doelgroepenvervoer LL V Bergeijk 4 Bergeijk; Bladel; Eersel; Reusel-De Mierden Doelgroepenvervoer LL V Boxmeer Sint Anthonis 2 Sint Anthonis;

Boxmeer Doelgroepenvervoer LL V Capelle aan den IJssel 1 Capelle aan den IJssel Doelgroepenvervoer LL V Culemborg 1 Culemborg Doelgroepenvervoer LL V Dronten 1 Dronten Doelgroepenvervoer LL V Leeuwarden 1 Leeuwarden Doelgroepenvervoer LL V Heerenveen 1 Heerenveen Doelgroepenvervoer LL V Hillegom e.o. 6 Hillegom; Lisse; Teylingen; Noordwijkerhout; Noordwijk; Katwijk Doelgroepenvervoer LL V Lingewaal 1 Lingewaal Doelgroepenvervoer LL V Moerdijk 1 Moerdijk Doelgroepenvervoer LL V Noord-Limburgse gemeenten 6 Beesel; Bergen; Gennep; Peel en Maas; V enray; V enlo Doelgroepenvervoer LL V Nuenen 1 Nuenen Doelgroepenvervoer LL V Oirschot 1 Oirschot Doelgroepenvervoer LL V Steenbergen 1 Steenbergen Doelgroepenvervoer LL V Utrechtse Heuvelrug e.o.

5 Bunnik; De Bilt; Wijk bij Duurstede; Zeist; Utrechtse Heuvelrug Doelgroepenvervoer LL V Waadhoeke (en Harlingen) 5 Menameradiel; Het Bildt; Franekeradeel; Harlingen; vier dorpen van Littenseradiel Doelgroepenvervoer Routegebonden vervoer Bodegraven Reeuwijk 5 Bodegraven-Reeuwijk; Gouda; Krimpenerwaard; Waddinxveen; Zuidplas Doelgroepenvervoer Stedendriehoek 9 Apeldoorn; Brummen; Deventer; Epe; Hattem; Heerde; Lochem; V oorst; Zutphen Doelgroepenvervoer Taxidienst SLW V enlo 1 V enlo Doelgroepenvervoer V ervoercapaciteit ZOOV 7 Aalten; Berkelland; Bronckhorst; Doetinchem; Oost Gelre; Oude IJsselstreek; Winterswijk Doelgroepenvervoer WMO-vervoer Amstelveen Aalsmeer 2 Amstelveen; Aalsmeer Wagenpark Wagenpark Hoogeveen 2 Hoogeveen; De Wolden Wagenpark Bedrijfswagens Vlaardingen 1 Vlaardingen Wagenpark Gemeente Den Bosch 1 Den Bosch Wagenpark Leasewagen Roosendaal 1 Roosendaal Wagenpark Uden 1 Uden Wagenpark Woerden 1 Woerden Wagenpark Bedrijfswagens Dordrecht 1 Dordrecht Wagenpark Bedrijfswagens Zaanstad 1 Zaanstad Wagenpark Bestelwagens Wijchen 1 Wijchen Wagenpark Bestelwagens Stein 1 Stein Wagenpark Bestelwagens Bronckhorst 1 Bronckhorst Wagenpark Bestelwagens Zaltbommel 1 Zaltbommel Wagenpark Kleine dienstvoertuigen Almere 1 Almere Wagenpark Levering bedrijfswagens Houten 2 Houten; Wijk bij Duurstede Wagenpark Taxivervoer bestuur en personeel Tilburg 1 Tilburg Wagenpark V

oertuigen CNG elektrisch Utrecht 1 Utrecht Wagenpark V oertuigen II Groningen 1 Groningen Wagenpark V oertuigen Ommen 2 Ommen; Hardenberg Wagenpark V oertuigen Oude IJsselstreek 1 Oude IJsselstreek Wagenpark V oertuigen Steenbergen 1 Steenbergen Wagenpark Wagenpark Goeree-Overflakkee 1 Goeree-Overflakkee Wagenpark Bestelwagens Leiden 2 Leiden; Zoeterwoude Mede mogelijk gemaakt door: Colofon Uitgave Natuur & Milieu November 2017 Utrecht Tekst en inhoud Natuur & Milieu Vormgeving DeUitwerkStudio.nl Contact Natuur & Milieu Klantenservice info@natuurenmilieu.nl of +31 (0)30 - 233 13 28