1.0 4 Noordelijke provincien - Gezamenlijk provinciaal regioadvies tracékeuze voor de 380kV-hoogspanningsverbinding

Het is belangrijk om ervoor te zorgen dat bewoners zich in de veranderingen her- kennen, dat wat van waarde is behouden blijft en de ruimtelijke kwaliteit wordt versterkt.” Ge- let op de conclusies uit de IEA, namelijk dat tracéalternatieven met een dubbele moldaumast de landschappelijke waarden minder aantasten en een rustiger landschappelijk beeld ont- staat, betekent de toezegging in Nij Begun dat tracéalternatieven 1 of 2 zou moeten worden gekozen als voorkeurstracé. - 8 / 40 - Ons kenmerk: 02431804 b Afspraken arrangement hoogspanning Op 29 mei 2024 heeft EZK een brief gestuurd aan de provincie Groningen over ‘voortgang arrangement Groningen’, naar aanleiding van de gesprekken die tussen de provincie, Ten- neT en het ministerie zijn gevoerd over de opgave voor de realisatie van nieuwe infrastruc- tuur voor het 220/380kV hoogspanningsnet in de provincie Groningen en de mogelijkheden om de impact op het Groninger landschap en de natuur te beperken. In de brief geeft het mi- nisterie aan dat “Met deze brief wil EZK de gemaakte afspraken en besproken stappen met TenneT en provincie Groningen tijdens o.a. de overleggen van 18 april en 17 mei Jl. bevesti- gen.

Een arrangement waarmee we oog hebben voor het belang van een robuust, betrouw- baar en toekomstbestendig hoogspanningsnet én de impact van hoogspanningsverbindingen op het weidse Groninger landschap, zodat het Groninger landschap mooi en aantrekkelijk blijft.” Hier geldt wederom dat gelet uit de conclusies van de IEA er gekozen dient te worden voor het zoveel mogelijk ontzien van het Groninger landschap, en dus voor tracéalternatie- ven 1 of 2. c Ruimtelijke Samenwerkingsagenda Rijk – Provincie Groningen Op 20 mei 2025 hebben het Rijk en de provincie Groningen de Ruimtelijke Samenwerkings- agenda getekend op weg naar het Ruimtelijk Arrangement. In de Samenwerkingsagenda hebben Rijk en regio afspraken gemaakt over onder meer energie en economie. Met betrek- king tot dit onderwerp is vastgelegd dat “Rijk en regio spreken af nauwlettend te kijken naar een goede inpassing van infrastructuur met het oog op ruimtelijke (landschappelijke) kwali- teit.” en “Rijk en provincie werken daarom de volgende agendapunten verder uit.

Rijk en pro- vincie: (…) beperken de negatieve impact van de aanleg van energie-infrastructuur op ruim- telijke kwaliteit en landschap.” Het beperken van de negatieve impact van de aanleg van energie-infrastructuur op ruimtelijke kwaliteit en landschap wordt het meest gediend volgens de IEA door te kiezen voor een tracé waarbij de bestaande 220kV verbinding wordt vervan- gen door een nieuwe Moldaumast, dus door te kiezen voor tracéalternatieven 1 of 2. B.7. Aandachtspunten voor vervolgtraject Op basis van de Integrale Effectanalyse, de gezamenlijke regionale afweging, de ontwerp- Omgevingsvisie Groningen 2025–2050 en de relevante Rijkskaders (Nij Begun, Arrangement Hoogspanning en de Ruimtelijke Samenwerkingsagenda Rijk–Provincie Groningen) advise- ren wij om voor het Groningse deel van de nieuwe 380 kV-hoogspanningsverbinding Vierver- laten–Ens te kiezen voor de geoptimaliseerde variant van tracéalternatief 1. Deze variant re- duceert het aantal knikken en sluit aan bij de Rijksdoelstelling om energie-infrastructuur zorg- vuldig in te passen in het Groninger landschap. Door uitvoering in dubbele Moldau-configura- tie kan de bestaande 220 kV-lijn worden verwijderd, ontstaat een rustiger landschapsbeeld en wordt toekomstige capaciteitsuitbreiding mogelijk zonder nieuwe grootschalige ingrepen.

Indien de optimalisatie van tracéalternatief 1 niet uitvoerbaar blijkt, is tracéalternatief 2 vari- ant Enumatil de terugvaloptie. Deze variant volgt grotendeels de bestaande 220 kV-lijn, kent de meeste rechtstand en biedt eveneens een goed vergunbare en landschappelijk verant- woorde inpassing. Wij verzoeken u om bij de verdere planuitwerking nadrukkelijk rekening te houden met de in dit hoofdstuk benoemde randvoorwaarden ten aanzien van bebouwing, landschap, natuur, water en communicatie met de omgeving. - 9 / 40 - Ons kenmerk: 02431804 Wij blijven, samen met gemeenten en het waterschap, actief betrokken bij de planuitwer- kingsfase om te borgen dat het voorkeursalternatief wordt uitgewerkt in lijn met de gemaakte Rijks- en regionale afspraken over ruimtelijke kwaliteit en zorgvuldig meervoudig ruimtege- bruik. - 10 / 40 - Ons kenmerk: 02431804 C. REGIODEEL: PROVINCIE FRYSLÂN Figuur C-1 kaart met beoogd tracéalternatief – deel Fryslân tot Oudehaske

- 11 / 40 - Ons kenmerk: 02431804 Figuur C-2 kaart met beoogd tracéalternatief – deel Fryslân vanaf Oudehaske In het gevoerde overleg met de gemeenten in Fryslân is ons als provincie duidelijk geworden dat er op voorhand geen draagvlak is voor de aan te leggen hoogspanningsverbinding. Dit wordt deels veroorzaakt door het ontbreken van regionale meerwaarde van de verbinding. Daarnaast is de te verwachten negatieve impact groot en ontbreekt elk zicht op een moge- lijke compensatie daarvan. Dit heeft gemeenten in Fryslân er toe gebracht ons als Provincie negatief te adviseren op tracéalternatieven die over hun grondgebied gaan. Ondanks deze negatieve adviezen menen wij als Provincie Fryslân wel gebruik te moeten maken van de mogelijkheid om een regioadvies uit te brengen. Niet omdat wij een voorstan- der zijn van een nieuwe verbinding door onze Provincie, maar omdat wij vanuit onze eigen- standige verantwoordelijkheid wel op zoek zijn gegaan naar het minst negatieve tracéalter- natief én u nadrukkelijk willen adviseren om de betroffen inwoners, ondernemers en ge- meenten voldoende te compenseren om daarmee draagvlak te creëren. Wij vinden het na- melijk niet verdedigbaar dat, als er zo’n grote ruimteclaim wordt gelegd op onze provincie, daar niet direct of indirect een voordeel voor onze provincie aan zit.

Met dit door de regionale overheden gedragen advies willen wij u, in tegenstelling tot het te- leurstellende proces rondom PAWOZ, nadrukkelijk verzoeken gehoor te geven aan dit goed afgewogen advies. Om die reden beschrijven we in dit hoofdstuk onze voorkeur met betrekking tot het door u te kiezen VKA. Ons gezamenlijke regioadvies betrekking op de ruimtelijke inpassing van de

- 12 / 40 - Ons kenmerk: 02431804 gehele nieuwe 380 kV-verbinding van Vierverlaten naar Ens. In dit deel wordt specifiek inge- zoomd op het stuk provinciegrens Groningen-Fryslân – provinciegrens Fryslân-Overijssel. De inhoudelijke onderbouwing van ons regioadvies is gebaseerd op de grootste onderschei- dende effecten uit de IEA waarvan is gebleken dat deze hogere risico’s vormen voor de ver- gunbaarheid en uitvoerbaarheid van het project.60 Daarnaast is gebruik gemaakt van de in- terne kennis bij de provincie en is voor het thema toekomstvastheid een separate analyse uitgevoerd door Pondera/Haskoning. C.1. Minst negatieve tracéalternatief Fryslân Het minst negatieve tracéalternatief voor Fryslân is het tracéalternatief 1 voor het tracédeel provinciegrens Groningen-Fryslân – Oudehaske en tracéalternatief 2 voor het tracédeel Ou- dehaske – provinciegrens Fryslân-Overijssel. Deze combinatie van tracéalternatieven voor- ziet in een dubbele mastenrij van het type Moldau (Figuur C-2). Op deze circa 55 meter hoge masten worden twee nieuwe verbindingen gecombineerd (380 kV en 220 kV), waarbij de nieuwe 220 kV-verbinding (in de toekomst) als 380 kV-verbinding bedreven kan worden.

Na ingebruikname van de nieuwe verbindingen zal de bestaande 220 kV-verbinding worden ge- amoveerd.61 Dit geeft planologische ontwikkelruimte nabij Burgum en andere dorpen binnen Fryslân en sluit aan bij de door de Provincies Overijssel en Flevoland uitgesproken voorkeur voor het tracédeel tussen Oudehaske en Ens. Deze combinatie van alternatieven heeft tevens de minste impact op de toekomstige Lelylijn. Tijdens het onderzoeksproces voor de 380kV VVE is door de betrokken partijen uitgespro- ken dat het belangrijk is dat een nieuwe 380kV hoogspanningsverbinding de realisatie van de Lelylijn in ruimtelijk opzicht niet onmogelijk maakt. (bron: KGG, 2025) Dit dient tevens te gelden voor de aanhaking van Leeuwarden aan de Lelylijn. De nieuwe hoogspanningsver- binding dient ook deze toekomstige ontwikkeling niet te frustreren. Uit de onderzoeken is wel gebleken dat een strakke bundeling met de snelweg (tracéalterna- tief 4 en 5) een sterk negatieve impact zullen hebben op de ambities van de NOVEX-ge- biedsontwikkeling horende bij de Lelylijn. Deze sterk negatieve impact geeft niet aan dat rea- lisatie in ruimtelijk opzicht onmogelijk wordt gemaakt. Wel wordt geconcludeerd dat alterna- tieven 1, 2 en 3 significant minder impact hebben op de realisatie van de NOVEX-gebieds- ontwikkeling.

Daarnaast is het van belang dat bij de daadwerkelijke inpassing van alternatief 1 langs Leeuwarden rekening gehouden moet worden met de voorziene gebiedsontwikkeling nabij het nieuwe treinstation Werpsterhoek (onderdeel Lelylijn project) en de nieuwbouwloca- tie Middelsee. Als ook de voorziene nieuwbouwlocatie bij Heerenveen-West. Welke beiden staan opgenomen in de concept Nota Ruimte als regionaal grootschalige woningbouwloca- ties. De alternatieven zijn daarnaast het meest toekomstvast. De nieuwe 220 kV-verbinding kan namelijk op termijn opgewaardeerd worden naar een 380 kV-verbinding, waardoor de impact voor onze inwoners bij een (mogelijke) toekomstige uitbreiding van het elektriciteitsnet (naar verwachting) minder groot is. De nut en noodzaak van de toekomstige opwaardering van de 220kV naar een 380kV wordt in het onderzoek door Pondera nader onderbouwd. Uit het 60 IEA, 2025, 18-20. 61 Notitie Tracéontwikkeling 2.0, 2025, 36-37, 51, 54. - 13 / 40 - Ons kenmerk: 02431804 onderzoek komt dat er realistische scenario’s denkbaar zijn waarbij een opwaardering van de 220kV naar 380kV in de nabije toekomst noodzakelijk wordt. Toekomstvastheid zien wij als essentieel voor het project. Dit wordt mede versterkt door de eerder in 2012 geannu- leerde realisatie van de 380kV verbinding tussen Vierverlaten en Ens en de aangegeven rea- listische toekomstscenario’s die Pondera schetst.

Verder heeft de combinatie van alternatieven de kleinste landschappelijke impact, omdat de gebundelde Moldaumastenrij het rustigste landschappelijke beeld oplevert. Dit wordt ook on- derschreven door onze eigen landschapsexperts en het College van Rijksbouwmeester en Rijksadviseurs, rapport “Landschap onder hoogspanning”. Netto raken de tracéalternatieven 1 en 2 voor Fryslân ook de minst gevoelige bebouwing. Hierbij wordt gekeken naar de som van autonome situatie vs. nieuwe situatie. Dit maakt dat de daadwerkelijke impact voor de burgers van Fryslân met de tracéalternatieven 1 en 2 het kleinst is. Tracéalternatief 3 Daarnaast willen wij nogmaals benadrukken dat tracéalternatief 3 voor ons geen optie is. Dit alternatief voorziet in een bundeling van de bestaande 220kV met de nieuwe 380kV verbin- ding. Het alternatief zien wij op thema’s als toekomstvastheid, landschap, ecologie en plano- logische ontwikkelruimte nabij dorpen en steden als niet wenselijk. In ons gezamenlijke re- gioadvies is dit reeds uitvoerig toegelicht. Specifiek voor Fryslân geldt aanvullend nog het volgende: Planologische ontwikkelruimte De bestaande 220kV hoogspanningsverbinding loopt op veel plakken dicht langs bestaande bebouwing, dan wel over bestaande bebouwing. Bij alternatief 3 zal er parallel aan de be- staande 220kV een 380kV hoogspanningsverbinding bij komen.

Dit zal de reeds aanwezige planologische ontwikkelruimte verder inperken. Ook is de vraag of de bundeling van be- staande 220kV met de nieuwe 380kV verbinding overal mogelijk is. De verwachting is dat dit niet overal kan en dat de planologische ontwikkelruimte dan nog verder ingeperkt wordt met in het bijzonder nabij de dorpen en steden. Tevens ontstaat een erg rommeling landschappe- lijk beeld. C.2. RANDVOORWAARDEN Graag geven wij u nog aantal randvoorwaarden mee voor het vervolg van de projectproce- dure. Uitkoopmogelijkheid omwonenden, marktconforme vergoeding grondeigenaren en be- taling planschade voor omwonenden In uw kamerbrief van 25 april 2025, waarin u een versnellingsaanpak voor een snellere fy- sieke uitbreiding van het hoogspanningsnet presenteert, geeft u aan dat woningeigenaren die niet in de nabijheid van een nieuwe extra hoogspanningsverbinding (220 kV en 380 kV) willen wonen, een aanbod krijgen om hun (bedrijfs)woning aan TenneT te verkopen tegen de actuele marktprijs (waarbij de geplande hoogspanningslijn niet wordt meegenomen). Huur- ders ontvangen een verhuiskostenvergoeding van TenneT als zij besluiten te verhuizen. - 14 / 40 - Ons kenmerk: 02431804 Daarvoor sluit het kabinet een convenant met TenneT.62 De (mogelijke) aanleg van een nieuwe 380 kV-hoogspanningsverbinding door ons grondge- bied heeft een grote impact op onze inwoners.

Daarom moet er ons inziens zo spoedig mo- gelijk volstrekte duidelijkheid over deze (in het verschiet liggende) aankoopregeling bestaan, maar in ieder geval voordat de ontwerp-voorkeursbeslissing door u wordt genomen. Wij drin- gen er bij u op aan dat TenneT een ruimhartige aankoopregeling zal hanteren, waarbij er uit- gegaan wordt van dezelfde vergoeding als in geval van onteigening aan eigenaren verstrekt wordt. Dit in lijn met de vergoedingsregeling die tijdens de eerdere plannen voor deze verbinding (periode 2012-2014) gehanteerd is door TenneT. Daarnaast verzoeken wij u om met TenneT in gesprek te gaan over een marktconforme ver- goeding (inclusief indexering) voor de grondeigenaren in ons gebied, wanneer blijkt dat zij geconfronteerd worden met het plaatsen van mast(voet)en op hun percelen. Dat geldt ook voor de grondeigenaren in ons gebied die te maken krijgen met (de gevolgen van) de (even- tuele) verkabeling van de 110 kV-hoogspanningsverbinding. Bewoners die buiten de directe invloedsfeer van de nieuwe hoogspanningsverbinding wonen hebben recht op planschade. De waardevermindering van hun vastgoed dient op grond van de daarvoor geldende wettelijke regelingen vergoed te worden. Waarbij voorgesteld wordt dat TenneT hiervoor een generiek proces organiseert voor alle gedupeerden.

Verzoek tot nader onderzoek verkabeling verbinding Vanwege de grote negatieve impact die de nieuwe hoogspanningsverbinding gaat hebben op het open landschap van Fryslân en hiermee de leefbaarheid van onze inwoners wordt verzocht om nader onderzoek te doen naar gehele of gedeeltelijke verkabeling van de nieuwe verbinding. Geadviseerd wordt om hierbij niet alleen te kijken naar de reeds gang- bare en bekende technieken voor verkabeling, maar ook innovatieve technieken mee te ne- men in de afweging, zoals bijvoorbeeld de techniek van het Friese bedrijf “Green SOCCS”. Verkabel de bestaande 110 kV-verbinding binnen ons grondgebied De nieuwe 380kV hoogspanningsverbinding Vierverlaten – Ens heeft een grote negatieve impact op Fryslân. Direct aan het project gerelateerde verkabeling van 110kV verbindingen zien wij als logisch gevolg van het initiatief. Hierbij zouden wij graag zien dat niet voor de mi- nimale verkabeling wordt gekozen, maar dat gekeken wordt naar algehele inpassing van de nieuwe 380kV in relatie tot de bestaande 110kV verbindingen. Wij gaan ervan uit dat de initi- atiefnemer van de nieuwe 380 kV-hoogspanningsverbinding de volledige kosten draagt. Verder zien wij verkabeling van bestaande 110kV verbindingen als compensatie voor de enorme impact die de realisatie van de 380kV hoogspanningsverbinding gaat hebben. Het gaat hierbij om de 110kV verbindingen in Fryslân.

Deze verkabeling kan tevens een mitige- rende maatregel zijn voor draadslachtoffers van de nieuwe verbinding en openheid van het 62 Kamerbrief snellere fysieke uitbreiding hoogspanningsnet, 2025, 1, 6. - 15 / 40 - Ons kenmerk: 02431804 landschap herstellen in relatie tot de weidevogels. Wij willen hierover graag met u in gesprek om hierover nadere afspraken over te maken. Bebouwing langs het gehele tracé Na het besluit voorkeursalternatief zien wij graag dat er voor de daadwerkelijke tracering en mastplaatsing zoveel mogelijk rekening gehouden wordt met bestaande bebouwing. Dit om de impact op onze bewoners met betrekking tot de nieuwe hoogspanningsverbinding zoveel mogelijk te verkleinen. Houd voldoende afstand tot woongebieden en bedrijventerreinen Na het besluit voorkeursalternatief zien wij graag dat er voor de daadwerkelijke tracering en mastplaatsing zoveel mogelijk rekening gehouden wordt met toekomstige ruimtelijke ontwik- kelingen. Dit om toekomstige uitbreidingsplannen, bij bijvoorbeeld het dorp Burgum, niet te frustreren. Gebiedsinvesteringen nationale hoogspanningsinfrastructuur In de eerdergenoemde kamerbrief (25 april 2025) geeft u ook aan dat het kabinet gebiedsin- vesteringen mogelijk maakt in regio’s waar de komende jaren veel nationale hoogspannings- infrastructuur wordt gerealiseerd (220 kV en 380 kV).

Het kabinet stelt hiervoor in de ko- mende 5 jaar in totaal € 197 miljoen beschikbaar. Deze middelen kunnen gemeenten in deze regio’s naar eigen inzicht inzetten om de leefomgevingskwaliteit te verhogen. De investerin- gen kunnen worden gebruikt voor publieke activiteiten, zoals de ontwikkeling van de fysieke leefomgeving of het versterken van natuur. De gebiedsinvesteringen worden verdeeld naar rato van de nu voorziene hoeveelheid bovengrondse nationale hoogspanningsinfrastructuur in een gebied.63 Mocht blijken dat de nieuwe 380 kV-verbinding door ons grondgebied komt te lopen, dan verwachten wij (randvoorwaardelijk) dat de getroffen gemeenten (naar rato) van deze middelen gebruik kunnen maken. Verlies van weidevogelgebied en/of NNN-gebied dient te worden gecompenseerd Als de nieuwe verbinding weidevogelgebied en/of NNN-gebied in ons grondgebied raakt dan dient dit verlies te worden gecompenseerd door de initiatiefnemer van de verbinding. Zowel voor weidevogelgebieden als voor NNN-gebieden staat de compensatieregeling opgenomen in de Omgevingsverordening Fryslân 2022.

Waterwingebieden, grondwaterbescherming en Aanvullende Strategische Voorraden Voor de uiteindelijke tracering van de hoogspanningsverbinding is het essentieel dat reke- ning gehouden wordt met bestaande drinkwaterwingebieden, grondwaterbeschermingsge- bieden en locaties die aangewezen zijn als aanvullende strategische voorraad. Dit om in de toekomst voldoende toegang te hebben tot schoon drinkwater in Fryslân. De volgende punten dient rekening mee gehouden te worden: 63 Kamerbrief snellere fysieke uitbreiding hoogspanningsnet, 2025, 7. - 16 / 40 - Ons kenmerk: 02431804 1. Drinkwaterwingebieden Ritskebos, Garyp en Noard-Burgum. Het uiteindelijke tracé dient hierbij niet over de wingebieden (turquoise vlekken op Figuur C-3) te lopen. Dit belemmerd onderhoud aan de bestaande putten en zit toekomstige nieuwe boringen in de weg. Dergelijke belemmeringen hebben op termijn negatieve impact op de winbare volumes drinkwater. 2. Er dient tevens rekening gehouden te worden met het grondwaterbeschermingsgebied Noard-Burgum en Garyp (donkerblauwe vlek op Figuur C-3). Binnen het grondwaterbe- schermingsgebied gelden beperkingen i.r.t. gebruik en opslag van schadelijke stoffen, maar ook voor boringen en het roeren in de ondergrond. Dit kan een belemmering vor- men voor het realiseren van masten. 3.

Verder dient er rekening gehouden te worden met de zogenoemde Aanvullende Strate- gische Voorraden (ASV). Het gaat om de gebieden Tsjukemar, Skarster Rien en Dwarsdjip (zie lichtblauw met licht groene vlekken op Figuur C-3). Hier is de nadrukke- lijke eis om buiten deze ASV-gebieden te blijven. Mocht dit niet mogelijk zijn, dan dient in overleg gekeken te worden hoe dit het beste kan wanneer het gaat om constructie van de masten en gestuurde boringen op deze locaties. 4. In algemene zin dient er bij al deze locaties vooraf rekening gehouden te worden met realisatie en onderhoud van bestaande en nieuw te ontwikkelen winputten Figuur C-3 overzicht van Waterwingebieden, grondwaterbescherming en Aanvullende Strategische Voorraden binnen Fryslân

- 17 / 40 - Ons kenmerk: 02431804 Houd rekening met onze verordeningen en omgevingsplannen Onze omgevingsverordening, (betreffende) omgevingsplannen en waterschapsverordening zijn van toepassing, wanneer blijkt dat de nieuwe 380 kV-verbinding ons grondgebied, wette- lijke taken en regionale belangen raakt. Tevens dient rekening gehouden te worden met het thematisch opgestelde regioadvies van Wetterskip Fryslân. Overige punten van aandacht 1. Er wordt verzocht dat er nader onderzoek plaats gaat vinden voor de realisatie van een 380kV onderstation in Fryslân, zodat de provincie niet alleen de lasten, maar ook de lusten van de nieuwe 380kV hoogspanningsverbinding krijgt; 2. Er wordt verzocht dat na het besluitvoorkeursalternatief de precieze inpassing van het tracé samen met gemeenten en overige belanghebbende wordt opgepakt, zoals TBO’s, landbouwers, bewoners etc. - 18 / 40 - Ons kenmerk: 02431804 D. REGIODEEL: PROVINCIE OVERIJSSEL Figuur D-1 Kaart met beoogd tracéalternatief – deel Overijssel D.1. Voorkeurstracé provincie Overijssel Dit regiodeel beschrijft het voorkeurstracé en bijbehorende randvoorwaarden van de provin- cie Overijssel met betrekking tot het door u te kiezen voorkeursalternatief (VKA).

Ons advies heeft alleen betrekking op de ruimtelijke inpassing van de nieuwe 380 kV-hoogspanningsver- binding binnen ons grondgebied, dat gelegen is in het zuidelijk deel waarin de ruimtelijke ver- kenning is uitgevoerd (Oudehaske – Ens). Ons advies is tot stand gekomen in zeer nauwe samenwerking en afstemming met de gemeente Steenwijkerland en het waterschap Drents Overijsselse Delta. De gemeente en het waterschap hebben aangegeven zich in de inhoud van dit advies te herkennen. De inhoudelijke onderbouwing van ons advies is gebaseerd op (de onderzoeksresultaten uit) de Integrale Effectenanalyse (IEA) en het algemene deel van het regioadvies. Tot slot is ons advies gebaseerd op de wettelijke taken en regionale belan- gen van de provincie Overijssel, de gemeente Steenwijkerland en het waterschap Drents Overijsselse Delta. D.2. Tracéalternatief 2 – Variant Luttelgeest De tracéalternatieven 1 (met uitzondering van de variant Marknesse), 4 en 5 kennen hogere risico’s op vergunbaarheid die de uitvoerbaarheid van het project mogelijkerwijs in de weg zitten. Het ministerie van KGG en TenneT verwachten dat tracéalternatief 1 (variant Marknesse), tracéalternatief 2 (inclusief bijbehorende varianten) en tracéalternatief 3

- 19 / 40 - Ons kenmerk: 02431804 vergunbaar zijn, aangezien deze een minder groot risicoprofiel hebben dan tracéalternatie- ven 4 en 5.64,65,66 Onze primaire voorkeur zou uit zijn gegaan naar tracéalternatief 4, aangezien dit tracé-alter- natief ons grondgebied niet raakt. Door de conclusies van de uitgevoerde onderzoeken is het ons duidelijk geworden dat deze voorkeur niet realistisch is. Wij spreken daarom onze voor- keur aan u uit om de bij tracéalternatief 2 behorende variant Luttelgeest te kiezen als VKA van de nieuwe verbinding (Figuur D-2). Deze variant voorziet in een parallel aan elkaar lo- pende dubbele mastenrij van het type Moldau (Figuur D-3). Op deze circa 55 meter hoge masten worden twee nieuwe verbindingen gecombineerd (380 kV en 220 kV), waarbij de nieuwe 220 kV-verbinding (in de toekomst) als 380 kV-verbinding bedreven kan worden. Na ingebruikname van de nieuwe verbindingen zal de bestaande 220 kV-verbinding – die circa 3 kilometer binnen ons grondgebied is gelegen (tussen Kuinre en Blankenham) en 10 masten van het type Donau telt – worden geamoveerd (Figuur D-4).67 Deze variant heeft de kleinste landschappelijke impact binnen ons grondgebied.68 Er is na- melijk sprake van twee masten van hetzelfde type met een gelijke hoogte en veldlengte tus- sen de mastvoeten. Daarnaast is deze variant het meest toekomstvast.

De nieuwe 220 kV- verbinding kan namelijk op termijn opgewaardeerd worden naar een 380 kV-verbinding, waardoor de impact voor onze inwoners bij een (mogelijke) toekomstige uitbreiding van het elektriciteitsnet (naar verwachting) minder groot is. Tevens blijft de opwaardering van de be- staande 220 kV-hoogspanningsverbinding achterwege, omdat deze wordt geamoveerd. Voor het bebouwingscluster aan de Hammerdijk nabij Kuinre (Figuur D-4) wordt hierdoor een gun- stiger situatie gecreëerd. D.3. Tracéalternatief 5 Ondanks dat wij in ons gezamenlijk advies reeds hebben geconstateerd dat de tracéalterna- tieven 4 en 5 geen vergunbare alternatieven lijken te zijn, willen wij hier ook nog benadruk- ken dat tracéalternatief 5 voor ons om andere redenen geen optie is. Dit tracéalternatief voorziet in een enkele Moldau-mast (bedreven als 380 kV) in de buurt van de bestaande 110 kV-verbinding. Deze laatste wordt in principe ondergronds aangelegd om voldoende ruimte te maken voor de nieuwe 380 kV-verbinding.69 De bestaande 110 kV-ver- binding loopt circa 4 kilometer door ons grondgebied ten westen van Kuinre (Figuur D-5) en ten westen van Vollenhove (Figuur D-6) en telt 11 masten van het type Donau.

Tevens kent dit tracéalternatief weinig rechtstand en gaat het naar verwachting grote inbreuk plegen op de cultuurhistorische waarden en ruimtelijke kwaliteit rondom de vroegere Zuider- zeedijk, het oude havenhoofd van Kuinre, de kaap bij keileembult de Voorst en het be- schermde stadsgezicht van Vollenhove.70,71 64 Presentatie bestuurlijk overleg 10 juli, 2025, 14. 65 Verslag bestuurlijk overleg 10 juli (concept), 2025, 2. 66 Ambtelijke duiding ministerie KGG, 2025, 8. 67 Notitie Tracéontwikkeling 2.0, 2025, 36-37, 51, 54. 68 Ambtelijke duiding ministerie KGG, 2025, 8 69 Notitie Tracéontwikkeling 2.0, 2025, 34-35. 70 Ambtelijke duiding ministerie KGG, 2025, 4-5. 71 Landschapsvisie, 2025, 44-45, 105-107. - 20 / 40 - Ons kenmerk: 02431804 Het Vollenhoverkanaal moet met circa 75 tot 90 meter hoge masten gepasseerd worden in verband met de vaarhoogte voor de scheepvaart, wat een grote impact heeft op het aange- zicht van deze (uit de Middeleeuwen stammende en aan de voormalige Zuiderzee gelegen) stad. Daarnaast komt dit tracéalternatief dicht in de buurt van de woonbebouwing van Kuinre en Vollenhove te liggen en loopt dit alternatief langs een camping, botterwerf en strandpaviljoen. Ook vragen wij ons af in hoeverre dit alternatief eventuele toekomstige uitbreiding van het 110 kV-station bij Vollenhove in de weg gaat zitten.

Tevens wordt de 110 kV-verbinding naar Zwartsluis met dit tracéalternatief gekruist. Met dit tracéalternatief wordt wat ons betreft niet meer voldaan aan een goede ruimtelijke en landschappelijke inpassing van de nieuwe hoogspanningsverbinding en de traceringsprinci- pes uit het Programma Energie Hoofdstructuur (PEH). Het is onzes inziens onnodig complex om de nieuwe 380 kV-verbinding aan de oostzijde van de huidige 110 kV-verbinding te trace- ren, gelet op de beperkte ruimte en vele gevoelige planologische functies. - 21 / 40 - Ons kenmerk: 02431804 Figuur D-2 Tracéalternatief 2 (inclusief variant Luttelgeest).72 72 Notitie Tracéontwikkeling 2.0, 2025, 51.

- 22 / 40 - Ons kenmerk: 02431804 Figuur D-3 Schematische weergave uitvoering tracéalternatief 2 (inclusief variant Luttelgeest).73 73 Notitie Tracéontwikkeling 2.0, 2025, 37.

- 23 / 40 - Ons kenmerk: 02431804 Figuur D-4 Luchtfoto waarin de bestaande 220 kV-verbinding binnen ons grondgebied (tussen Kuinre en Blanken- ham) met een groene lijn (en de bijbehorende mastnummers 71 t/m 80) is aangeduid. Het bebouwingscluster aan de Lindedijk is gelegen ter hoogte van mastnummer 71. Het bebouwingscluster aan de Hammerdijk is gelegen ter hoogte van de oude Zuiderzeedijk bij mastnummer 79.74 74 https://webkaart.hoogspanningsnet.com/index2.php#15/52.7934/5.8652 Geraadpleegd op 14-08-2025.

- 24 / 40 - Ons kenmerk: 02431804 Figuur D-5 Luchtfoto waarin de bestaande 110 kV-verbinding binnen ons grondgebied (westelijk van Kuinre) met een zwarte lijn (en de bijbehorende mastnummers 47 t/m 54) is aangeduid.75 75 https://webkaart.hoogspanningsnet.com/index2.php#15/52.7973/5.8272 Geraadpleegd op 14-08-2025.

- 25 / 40 - Ons kenmerk: 02431804 Figuur D-6 Luchtfoto waarin de bestaande 110 kV-verbinding binnen ons grondgebied (westelijk van Vollenhove) met een zwarte lijn (en de bijbehorende mastnummers 1 t/m 2 richting Luttelgeest en 1 richting Kampen) is aan- geduid. Ook zijn het 110 kV-station bij Vollenhove op de kaap bij keileembult de Voorst, de 110 kV-verbinding naar Zwartsluis, de voormalige Zuiderzeedijk, het beschermde stadsgezicht, camping, botterwerf en strandpavil- joen te zien.76 D.4. Randvoorwaarden 1. Bebouwing aan de Lindedijk ontwijken Wij verzoeken u om in de planuitwerkingsfase een brede corridor op te nemen rondom de bebouwing aan de Lindedijk (Figuur D-4). Daarnaast doen wij een beroep op u om deze 76 https://webkaart.hoogspanningsnet.com/index2.php#16/52.6753/5.9404 Geraadpleegd op 14-08-2025.

- 26 / 40 - Ons kenmerk: 02431804 bebouwing te ontwijken wanneer de precieze loop van de (referentie)lijn en de exacte invul- ling van de mastposities door uw ministers wordt vastgesteld in het (ontwerp-) projectbesluit. 2. Houd voldoende afstand tot het dorp Kuinre Wij zien graag dat de nieuwe verbinding in de planuitwerkingsfase niet westelijker (lees: dichter) richting het dorp Kuinre getraceerd wordt ten opzichte van de huidige referentielijn van de variant Luttelgeest (Figuren D-1 en D-2). Een iets oostelijker gelegen tracé heeft onze voorkeur. Wij verzoeken u om een brede corridor op te nemen in de planuitwerkingsfase aan de oostkant van deze referentielijn. Daarnaast doen wij een beroep op u om geen corridor op te nemen aan de westkant van deze referentielijn. 3. Verkabel de bestaande 110 kV-verbinding binnen ons grondgebied Wij zien het verkabelen van de bestaande 110 kV-verbinding binnen ons grondgebied (tenzij uit het nadere onderzoek in de planuitwerkingsfase blijkt dat verkabeling om technische re- denen onmogelijk is) als een compenserende maatregel, waarvoor de initiatiefnemer van de nieuwe 380 kV-hoogspanningsverbinding de volledige kosten draagt (figuren D-5 en D-6).77 Met de keuze voor tracéalternatief 2 (variant Luttelgeest) zal namelijk een forse bundel van energie-infrastructuur door het zeekleilandschap van de voormalige Zuiderzeekust worden gerealiseerd.

Met deze ruimtelijke ingreep wordt het open karakter van dit gebied (met zijn slingerende dijktracés, kolken, oude meanders en langgerekte middeleeuwse verkavelings- patroon) aangetast, wat een grote inbreuk vormt op dit bijzondere cultuurlandschap.78 4. Uitkoopmogelijkheid omwonenden en marktconforme vergoeding grondeigenaren In uw kamerbrief van 25 april 2025, waarin u een versnellingsaanpak voor een snellere fy- sieke uitbreiding van het hoogspanningsnet presenteert, geeft u aan dat woningeigenaren die niet in de nabijheid van een nieuwe extra hoogspanningsverbinding (220 kV en 380 kV) willen wonen, een aanbod krijgen om hun (bedrijfs)woning aan TenneT te verkopen tegen de actuele marktprijs (waarbij de geplande hoogspanningslijn niet wordt meegenomen). Huur- ders ontvangen een verhuiskostenvergoeding van TenneT als zij besluiten te verhuizen. Daarvoor sluit het kabinet een convenant met TenneT.79 De (mogelijke) aanleg van een nieuwe 380 kV-hoogspanningsverbinding door ons grondge- bied heeft een grote impact op onze inwoners. Daarom moet er, zoals ook in het gezamen- lijke advies is aangegeven, zo spoedig mogelijk volstrekte duidelijkheid over deze (in het ver- schiet liggende) aankoopregeling bestaan, maar in ieder geval voordat de ontwerp-voor- keursbeslissing door u wordt genomen.

Wij dringen er bij u op aan dat TenneT een ruimhar- tige aankoopregeling zal hanteren, waarbij er uitgegaan wordt van dezelfde vergoeding als in geval van onteigening aan eigenaren verstrekt wordt. Dit in lijn met de vergoedingsregeling die tijdens de eerdere plannen voor deze verbinding (periode 2012-2014) gehanteerd is door TenneT. Daarnaast verzoeken wij u om met TenneT in gesprek te gaan over een marktconforme 77 IEA, 2025, 13. 78 Landschapsvisie, 2025, 31, 105. 79 Kamerbrief snellere fysieke uitbreiding hoogspanningsnet, 2025, 1, 6. - 27 / 40 - Ons kenmerk: 02431804 vergoeding (inclusief indexering) voor de grondeigenaren in ons gebied, wanneer blijkt dat zij geconfronteerd worden met het plaatsen van mast(voet)en op hun percelen. Dat geldt ook voor de grondeigenaren in ons gebied die te maken krijgen met (de gevolgen van) de (even- tuele) verkabeling van de 110 kV-hoogspanningsverbinding. 5. Gebiedsinvesteringen nationale hoogspanningsinfrastructuur In de eerdergenoemde kamerbrief geeft u ook aan dat het kabinet gebiedsinvesteringen mo- gelijk maakt in regio’s waar de komende jaren veel nationale hoogspanningsinfrastructuur wordt gerealiseerd (220 kV en 380 kV). Het kabinet stelt hiervoor in de komende 5 jaar in to- taal € 197 miljoen beschikbaar. Deze middelen kunnen gemeenten in deze regio’s naar ei- gen inzicht inzetten om de leefomgevingskwaliteit te verhogen.

De investeringen kunnen worden gebruikt voor publieke activiteiten, zoals de ontwikkeling van de fysieke leefomge- ving of het versterken van natuur. De gebiedsinvesteringen worden verdeeld naar rato van de nu voorziene hoeveelheid bovengrondse nationale hoogspanningsinfrastructuur in een gebied.80 Mocht blijken dat de nieuwe 380 kV-verbinding door ons grondgebied komt te lo- pen, dan verwachten wij (randvoorwaardelijk) dat de gemeente Steenwijkerland (naar rato) van deze middelen gebruik kan maken. 6. Verlies van weidevogelgebied en/of NNN-gebied dient te worden gecompenseerd Als de nieuwe verbinding weidevogelgebied en/of NNN-gebied in ons grondgebied raakt (Fi- guur D-7), dan dient dit verlies te worden gecompenseerd door de initiatiefnemer van de ver- binding.81 80 Kamerbrief snellere fysieke uitbreiding hoogspanningsnet, 2025, 7. 81 Deelrapport Natuur, 2025, 66, 72. - 28 / 40 - Ons kenmerk: 02431804 Figuur D-7 Kaart met de weidevogel- (roze) en NNN-gebieden (lichtgroen) in provincie Overijssel 7. Maak een passende beoordeling (als vervolg op de uitkomsten uit de IEA en het plan- MER) Omdat alle tracés (zonder het nemen van mitigerende maatregelen) naar verwachting signifi- cant negatieve effecten hebben op Natura2000-gebieden (ten aanzien van vogeldraadslacht- offers en stikstofdepositie) adviseren wij u om alvast een passende beoordeling te maken.

Doe dit in elk geval voorafgaand aan het nemen van de (ontwerp-)voorkeursbeslissing (en het starten van de planuitwerkingsfase). 8. Houd rekening met onze verordeningen en omgevingsplannen bij een Overijssels tracé Onze omgevingsverordening, (betreffende) omgevingsplannen en waterschapsverordening zijn van toepassing, wanneer blijkt dat de nieuwe 380 kV-verbinding ons grondgebied, wette- lijke taken en regionale belangen raakt. D.5. Conclusie provincie Overijssel 1. Conclusie Op basis van de nu beschikbare informatie uit de IEA (en onderliggende rapporten, waaron- der het planMER) blijkt dat de tracéalternatieven 1 (met uitzondering van de variant Marknesse), 4 en 5 hogere risico’s op vergunbaarheid kennen die de uitvoerbaarheid van het project mogelijk in de weg zitten. Aangezien het ministerie van KGG en TenneT aangeven dat tracéalternatief 1 (variant Marknesse), tracéalternatief 2 (inclusief bijbehorende varianten) en tracéalternatief 3 naar verwachting vergunbaar zijn (vanwege een minder groot risicoprofiel dan tracéalternatieven

- 29 / 40 - Ons kenmerk: 02431804 4 en 5), gaat onze voorkeur voor het VKA van de nieuwe verbinding uit naar de bij tracéalter- natief 2 behorende variant Luttelgeest. Deze variant heeft de kleinste landschappelijke im- pact binnen ons grondgebied, is het meest toekomstvast en staat garant voor het amoveren van de bestaande 220 kV-verbinding. In dit geval is een opwaardering van (het westelijke deel van) de noordelijke 220 kV-ring (tussen de hoogspanningsstations van Vierverlaten, Burgum, Louwsmeer, Oudehaske en Ens) als losstaand project niet meer aan de orde.82,83,84 Indien u ons advies overneemt, dan zullen ook onze wettelijke taken en regionale belangen worden geraakt. De beschreven randvoorwaarden zijn dan van toepassing. Tenslotte heb- ben wij nogmaals onderbouwd aangegeven dat tracéalternatief 5 voor ons geen optie is. 2. Vervolg Na de voorkeursbeslissing – waarmee het VKA door uw ministers wordt vastgelegd en toe- gelicht – start de planuitwerkingsfase (eind 2026). In deze fase wordt het VKA uitgewerkt naar een concreet ontwerp, in participatie met omgevingspartijen en op basis van nader on- derzoek (onder andere het projectMER). In de uitwerking wordt bepaald waar de lijn precies komt te lopen binnen de schuifruimte (circa 100 meter aan weerszijden van de referentielijn) en waar de masten komen te staan.

Tevens worden maatregelen uitgewerkt voor de land- schappelijke inpassing en om nadelige effecten in de omgeving te voorkomen, te beperken of te compenseren.85 Rondom ruimtelijke knelpunten kan in de voorkeursbeslissing tot een bredere corridor wor- den besloten. Bij de uitwerking rond deze knelpunten wordt de behoefte van de omgeving meegenomen en is maatwerk mogelijk. Ook het optimaliseren van de bestaande 220 kV- hoogspanningsverbinding is op enkele plekken een optie. Op deze manier proberen het mi- nisterie van KGG en TenneT het gekozen tracéalternatief zo optimaal mogelijk in te pas- sen.86 De referentielijn en de schuifruimte voor het voorkeurstracé zijn het startpunt van de planuit- werkingsfase. Het ministerie van KGG en TenneT dragen de verantwoordelijkheid om in de planuitwerkingsfase invulling te geven aan het precieze verloop van de (referentie)lijn, bin- nen de schuifruimte van de betreffende corridor. Het projectteam zoekt samen met belang- hebbenden naar de optimale lijn binnen de schuifruimte. Dit gebeurt op basis van nader on- derzoek, ontwerp en participatie.

In gesprekken met alle belanghebbenden, zoals bewoners, bedrijven en regionale overheden, worden de plannen verder uitgewerkt.87 Wij blijven – samen met de gemeente Steenwijkerland en het waterschap Drents Overijs- selse Delta – bij de planuitwerkingsfase betrokken, indien u een tracé kiest dat door ons grondgebied loopt. Zowel vanuit onze rol van wettelijk adviseur met betrekking tot de ruimte- lijke inpassing, als ook ten aanzien van onze wettelijke taken en regionale belangen. 82 Verslag bestuurlijk overleg 10 juli (concept), 2025, 2. 83 Ambtelijke duiding ministerie KGG, 2025, 2, 8. 84 Raakvlakkenonderzoek opwaardering 220 kV, 2025, 7-8, 11. 85 IEA, 2025, 13. 86 Ambtelijke duiding ministerie KGG, 2025, 9. 87 IEA, 2025, 13. - 30 / 40 - Ons kenmerk: 02431804 Tot slot blijven wij graag betrokken en op de hoogte gehouden worden van de ontwikkelin- gen met betrekking tot de verdiepende onderzoeken en het vervolgproces richting de keuze voor het VKA. - 31 / 40 - Ons kenmerk: 02431804 E. REGIODEEL: PROVINCIE FLEVOLAND Figuur E-1 kaart met beoogd tracéalternatief – deel Flevoland De route van het door ons geadviseerde tracé vindt u op kaart in Figuur E-1 en uitgebreidere detaillering treft u aan in dit deel van het regioadvies.

Ons voorkeurstracé is gebaseerd op onderdelen van tracéalternatieven 1 en 2 en is lokaal voorzien van de optimalisatie in variant Luttelgeest op basis van inbreng vanuit gemeente Noordoostpolder en Waterschap Zuider- zeeland. Daarbij worden ook per provincie de knelpunten aangegeven die we opgelost willen zien in het kader van dit project. De provincie Flevoland heeft voor de bepaling van de tracékeuze vier uitgangspunten gefor- muleerd:  geen doorsnijdingen van stedelijk gebied en nieuwe woon- en werkgebieden (Woon- deal)  behoud van de landschappelijke waarde van het open polderlandschap  het regiobelang van de Lelylijn  zo min mogelijk kruisingen van de primaire waterkeringen en de zorgvuldige omgang met Unesco Werelderfgoed Schokland. Vanuit deze uitgangspunten kan de provincie zich aansluiten bij de algemene conclusie in de brief waarin gesteld wordt dat op basis van de maatschappelijke, ecologische en landschap- pelijke impact een combinatie van tracéalternatieven 1 en 2 voorstellen. Ook vanuit het

- 32 / 40 - Ons kenmerk: 02431804 overleg met de gemeente Noordoostpolder en het waterschap Zuiderzeeland is duidelijk ge- worden dat er een voorkeur bestaat voor Tracéalternatief 2 – Variant Luttelgeest. In het on- derstaande kaartje wordt deze variant zichtbaar gemaakt. Vanuit deze uitgangspunten kan de provincie zich aansluiten bij de algemene conclusie van deel I waarin gesteld wordt dat op basis van de maatschappelijke, ecologische en land- schappelijke impact een combinatie van tracéalternatieven 1 en 2 voorstellen. Voor Provincie Flevoland betekent dit dat de voorkeur tussen Station Oudehaske en Station Ens, naar tracé- alternatief 2 – Variant Luttelgeest uitgaat. Ook vanuit het overleg met de gemeente Noord- oostpolder en het waterschap Zuiderzeeland is duidelijk geworden dat er een voorkeur be- staat voor Tracéalternatief 2 – Variant Luttelgeest. In bovenstaande kaart (Figuur E-1) wordt deze variant binnen de provincie Flevoland zichtbaar gemaakt. Voor wat betreft de Lelylijn kan worden aangesloten bij de onderscheiden risico’s van deel I. De tracéalternatieven 4 en 5 hebben duidelijk een negatieve impact op de Lelylijn en de daaraan gekoppelde NOVEX-gebiedsontwikkeling.

Figuur E-2 Schematische weergave uitvoering tracéalternatief 2 (inclusief variant Luttelgeest) De provincie Flevoland heeft een voorkeur voor tracéalternatief 2 met de specifiek be- noemde behorende variant Luttelgeest. Deze variant voorziet in een parallel aan elkaar lo- pende dubbele mastenrij van het type Moldau. Zie Figuur E-2. Op deze circa 55 meter hoge masten worden twee nieuwe verbindingen gecombineerd (380 kV en 220 kV), waarbij de nieuwe 220 kV-verbinding (in de toekomst) als 380 kV-verbinding bedreven kan worden. Na ingebruikname van de nieuwe verbindingen zal de bestaande 220 kV-verbinding – die circa 19 kilometer binnen ons grondgebied is gelegen (tussen Kuinre en Ens) en 58 masten van het type Donau telt – worden geamoveerd (groene lijn in Figuur E-3).88 88 Notitie Tracéontwikkeling 2.0, 2025, 36-37, 51, 54.

- 33 / 40 - Ons kenmerk: 02431804 Figuur E-3 Overzicht waarin de bestaande 110 kV, 220 kV en 380 kV-verbinding op grondgebied van Flevoland zijn aangeduid89 Deze variant met twee masten heeft de minste landschappelijke impact binnen de provincie Flevoland.90 Er is namelijk sprake van twee masten van hetzelfde type met een gelijke hoogte en veldlengte tussen de mastvoeten. Daarnaast is deze variant het meest toekomst- vast. De nieuwe 220 kV-verbinding kan namelijk opgewaardeerd worden naar een 380 kV- 89 https://webkaart.hoogspanningsnet.com/index2.php#15/52.7934/5.8652 Geraadpleegd op 17-10- 2025. 90 Ambtelijke duiding ministerie KGG, 2025, 8

- 34 / 40 - Ons kenmerk: 02431804 verbinding, waardoor de impact voor onze inwoners bij een (mogelijke) toekomstige uitbrei- ding van het elektriciteitsnet (naar verwachting) minder groot is. Tevens blijft de opwaarde- ring van de bestaande 220 kV-hoogspanningsverbinding achterwege, omdat deze wordt ge- amoveerd. Daarnaast wordt met de ‘variant Luttelgeest’, het dorp Luttelgeest en het glastuin- bouwgebied Luttelgeest van de bestaande verbinding gevrijwaard. Daarbovenop geldt dat het de kortste route is en daarmee de impact voor de landbouwsector het kleinst. De provin- cie Flevoland hecht er waarde aan te benadrukken dat het argument van de kortste route niet per se doorslaggevend is. Het provinciebestuur baseert zijn besluitvorming op een inte- grale afweging van de vier bovengenoemde uitgangspunten. Verder heeft tracéalternatief 2 met deze variant een groot voordeel ten opzichte van Tracéal- ternatief 1 en 5. Met tracéalternatief 2 worden namelijk de toeristische hotspot ‘Pantropica’ (tracéalternatief 1) als ook de gebiedsontwikkeling Mobiliteit en Infrastructuur Test Centrum (MITC)/Nederlands Lucht- en Ruimtecentrum (NLR) (tracéalternatief 5) ontzien, wat voor ge- meente Noordoostpolder en Provincie Flevoland zeer wenselijk is. Ook raakt tracéalternatief 2 niet aan de gebieden van Staatsbosbeheer in Flevoland. De alternatieven 1 en 5 zullen wel door de bosgebieden gaan.

E.1. Tracéalternatief 1 en zijn 4 geen optie voor de provincie Flevoland Daarnaast willen wij benadrukken dat tracéalternatief 4 voor de provincie Flevoland geen op- tie is. Dit alternatief voorziet in een enkele Moldau-mast (bedreven als 380 kV) met een nieuwe landschappelijke doorsnijding door de Noordoostpolder langs de N50 en A6. Daar- naast loopt dit tracé door Emmeloord, wat grote impact heeft op de leefbaarheid en geplande ontwikkelingen zoals de Lelylijn. Zoals in dit document al eerder duidelijk is geworden loopt dit tracéalternatief dusdanig dicht langs UNESCO Werelderfgoed Schokland en omgeving dat de vergunbaarheid ook een groot risico vormt en de onwenselijkheid van dit tracéalterna- tief onderschrijft. Dit geldt zowel voor tracéalternatief 4 als voor 1 die ook dichtbij Schokland loopt. Dit is eerder door de Gemeente Noordoostpolder, in haar zienswijze op de concept NRD, al aangegeven als een niet bespreekbaar tracé. E.2. Vanuit het waterveiligheidsbeleid van Waterschap Zuiderzeeland is variant 5 uitgesloten In het zuidelijk deel van tracéalternatief 5 loopt de variant Vollenhove deels parallel aan de Kadoelermeerdijk ten westen van het Vollenhoverkanaal. Dit is nabij de hoogwaardig en technologisch bedrijfslocatie van het NLR en het MITC.

Bij deze variant is het naar verwach- ting nodig om masten in de kernzone of binnenbeschermingszone van het beperkingenge- bied van de waterkering te plaatsen. Volgens het waterschap Zuiderzeeland is deze variant vanuit het waterveiligheidsbeleid uitgesloten. Dit is lijn met opmerkingen binnen het IEA dat het plaatsen van masten in de kernzone of binnenbeschermingszone mogelijk niet vergun- baar is. Het waterschap geeft daarnaast aan dat ze vanuit haar eigen beleid en kaders geen bezwaren heeft ten aanzien van de alternatieven 1, 2, 3, en 4. Ook wijst het Waterschap Zui- derzeeland op het feit dat bij de planuitwerking in de volgende fasen voortdurend moeten worden gekeken naar het belang om te sturen op water en bodem. Dit moet een medebepa- lend principe zijn bij de verdere uitwerking. Houd voldoende afstand tot de dorpen Luttelgeest, Ens en Kraggenburg Als u als ministers besluit om tracéalternatief 1 (inclusief de varianten Marknesse en Kuinre), - 35 / 40 - Ons kenmerk: 02431804 2 (inclusief de varianten Kleeftocht en Luttelgeest), 3 of 5 als VKA te kiezen, dan verzoeken wij u om in de planuitwerkingsfase een brede corridor op te nemen rondom de bebouwing van dorpen en ontwikkelingen waar deze tracés langs lopen.

Het betreft respectievelijk de dorpen Ens (alle tracéalternatieven inclusief varianten) Emmeloord, Luttelgeest en de ontwik- keling ‘Pantropica’ (alternatieven 1, 2, 3 inclusief variant 4) Kraggenburg en de ontwikkeling ‘MITC/NLR’ (tracéalternatief 5). Daarnaast doen wij een beroep op u om deze bebouwing te ontwijken wanneer de precieze loop van de (referentie)lijn en de exacte invulling van de mastposities door uw ministers wordt vastgesteld in het (ontwerp-) projectbesluit. Verwijder de buiten bedrijf gestelde 110 kV-verbinding tussen Ens en Emmeloord In de periode 2010-2014 heeft TenneT een nieuwe verkabelde 110 kV verbinding aangelegd tussen Station Ens en Station Emmeloord. Deze is inmiddels minimaal 10 jaar in bedrijf. De oude verbinding is echter nooit geamoveerd. Voorwaarde voor de aanleg van een nieuwe 380 kV verbinding tussen Vierverlaten en Ens is dat de buitenbedrijf gestelde 110 kV verbin- ding tussen Ens en Emmeloord wordt geamoveerd, nadat u als ministers een besluit hebben genomen over het VKA. Verkabel de bestaande 110 kV-verbinding binnen ons grondgebied In de IEA wordt aangegeven dat bij tracéalternatief 5 verkabeling van de 110 kV-verbinding het meest complex is, vooral vanwege de beperkte ruimte bij de aansluiting op station Vol- lenhove. Daarnaast wordt aangegeven dat met de kennis van nu de 110 kV-verbinding ver- kabeld kan worden.

In de planuitwerkingsfase vindt nader onderzoek plaats om dit te beves- tigen.91 Mocht u als ministers besluiten om tracéalternatief 1 (inclusief de varianten Marknesse en Kuinre), 2 (inclusief de varianten Kleeftocht en Luttelgeest), 3 of 5 (inclusief varianten Lem- mer en Vollenhove) als VKA te kiezen, dan stellen wij verkabeling van de bestaande 110 kV- verbinding binnen ons grondgebied als randvoorwaarde (zie oranje lijn in Figuur E-3). Met de keuze voor één van deze alternatieven/varianten zal een forse bundel van energie-infrastruc- tuur door het open polderlandschap gerealiseerd. Met deze ruimtelijke ingreep wordt het open karakter van dit gebied met bijbehorende kernwaarden aangetast, wat een grote in- breuk vormt op dit bijzondere cultuurlandschap. Wij zien het verkabelen van de bestaande 110 kV-verbinding binnen ons grondgebied (tenzij uit het nadere onderzoek in de planuitwerkingsfase blijkt dat verkabeling om technische re- denen onmogelijk is) dan ook als een compenserende maatregel, waarvoor de initiatiefne- mer van de nieuwe 380 kV-hoogspanningsverbinding de volledige kosten draagt.

Uitkoopmogelijkheid omwonenden en marktconforme vergoeding grondeigenaren In uw kamerbrief van 25 april 2025, waarin u een versnellingsaanpak voor een snellere fy- sieke uitbreiding van het hoogspanningsnet presenteert, geeft u aan dat woningeigenaren die niet in de nabijheid van een nieuwe extra hoogspanningsverbinding (220 kV en 380 kV) willen wonen, een aanbod krijgen om hun (bedrijfs)woning aan TenneT te verkopen tegen de actuele marktprijs (waarbij de geplande hoogspanningslijn niet wordt meegenomen). 91 IEA, 2025, 13. - 36 / 40 - Ons kenmerk: 02431804 Huurders ontvangen een verhuiskostenvergoeding van TenneT als zij besluiten te verhuizen. Daarvoor sluit het kabinet een convenant met TenneT.92 De (mogelijke) aanleg van een nieuwe 380 kV-hoogspanningsverbinding door ons grondge- bied heeft een grote impact op onze inwoners. Daarom moet er onzes inziens zo spoedig mogelijk volstrekte duidelijkheid over deze (in het verschiet liggende) aankoopregeling be- staan, maar in ieder geval voordat de ontwerp-voorkeursbeslissing door u wordt genomen. Wij dringen er bij u op aan dat TenneT een ruimhartige aankoopregeling zal hanteren, waar- bij er uitgegaan wordt van dezelfde vergoeding als in geval van onteigening aan eigenaren verstrekt wordt. Dit in lijn met de vergoedingsregeling die tijdens de eerdere plannen voor deze verbinding (periode 2012-2014) gehanteerd is door TenneT.

Daarnaast verzoeken wij u om met TenneT in gesprek te gaan over een marktconforme ver- goeding (inclusief indexering) voor de grondeigenaren in ons gebied, wanneer blijkt dat zij geconfronteerd worden met het plaatsen van mast(voet)en op hun percelen. Dat geldt ook voor de grondeigenaren in ons gebied die te maken krijgen met (de gevolgen van) de (even- tuele) verkabeling van de 110 kV-hoogspanningsverbinding. Gebiedsinvesteringen nationale hoogspanningsinfrastructuur In de hiervoor genoemde kamerbrief geeft u ook aan dat het kabinet gebiedsinvesteringen mogelijk maakt in regio’s waar de komende jaren veel nationale hoogspanningsinfrastructuur wordt gerealiseerd (220 kV en 380 kV). Het kabinet stelt hiervoor in de komende 5 jaar in to- taal € 197 miljoen beschikbaar. Deze middelen kunnen gemeenten in deze regio’s naar ei- gen inzicht inzetten om de leefomgevingskwaliteit te verhogen. De investeringen kunnen worden gebruikt voor publieke activiteiten, zoals de ontwikkeling van de fysieke leefomge- ving of het versterken van natuur. De gebiedsinvesteringen worden verdeeld naar rato van de nu voorziene hoeveelheid bovengrondse nationale hoogspanningsinfrastructuur in een gebied. Mocht blijken dat de nieuwe 380 kV-verbinding door ons grondgebied komt te lopen, dan verwachten wij (randvoorwaardelijk) dat de gemeente Noordoostpolder (naar rato) van deze middelen gebruik kan maken.

Verlies van NNN-gebied dient te worden gecompenseerd Als de nieuwe verbinding NNN-gebied in ons grondgebied raakt (Figuur E-4), dan dient dit verlies te worden gecompenseerd door de initiatiefnemer van de verbinding. De spelregels hiervoor staan vermeld in de Omgevingsverordening provincie Flevoland. 92 Kamerbrief snellere fysieke uitbreiding hoogspanningsnet, 2025, 1, 6. - 37 / 40 - Ons kenmerk: 02431804 Figuur E-4 Kaart met de NNN-gebieden (lichtgroen) in het grondgebied van Flevoland Tot slot benadrukt de provincie dat het onderzoek naar een mogelijke locatie van een nieuw hoogspanningsstation onder Emmeloord nog loopt. Dit onderzoek houdt verband met een 380 kV- tracé van Diemen naar Ens, maar heeft een raakvlak met de 380 kV- hoogspan- ningsverbinding Vierverlaten -Ens. Zodra de resultaten van dit onderzoek beschikbaar zijn, zal de provincie deze resultaten bespreken binnen Gedeputeerde Staten. Als het onderzoek tot nieuwe inzichten leidt, kan dit ook invloed hebben op het standpunt dat de provincie daarna inneemt.

- 38 / 40 - Ons kenmerk: 02431804 F. GERAADPLEEGDE BRONNEN Berenschot, 2021. Nut en Noodzaak Netversterking Noord-Nederland: Onderzoek naar nut en noodzaak van versterking van hoogspanningsinfrastructuur in Noord-Nederland. Utrecht: Berenschot. Land-ID, 2025. Hoogspanningslijnen door Werelderfgoed: Heritage Impact Assessment. Arn- hem: Land-ID. Minister van Klimaat en Groene Groei, 2025. Kamerbrief – Aanpak netcongestie: sneller uit- breiden elektriciteitsnet – 25 april 2025. Den Haag: Ministerie van Klimaat en Groene Groei. Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, 2020. Nationale Omgevingsvisie: Duurzaam perspectief voor onze leefomgeving. Den Haag: s.n. Ministerie van Economische Zaken en Klimaat, 2022. Voornemen en voorstel voor participa- tie: Nieuwe 380 kV-hoogspanningsverbinding Vierverlaten-Ens. S.l.: s.n. Ministerie van Economische Zaken en Klimaat en ministerie van Binnenlandse Zaken en Ko- ninkrijksrelaties, 2024. Programma Energiehoofdstructuur: Ruimte voor een klimaatneutraal energiesysteem van nationaal belang. S.l.: s.n. Ministerie van Economische Zaken en Klimaat en TenneT, 2024. Annotatie – Bestuurlijk Overleg – Verkenning nieuwe 380kV hoogspanningsverbinding Vierverlaten - Ens - 11 juli 2024. S.l.: s.n. Ministerie van Klimaat en Groene Groei, 2024. Verslag – Bestuurlijk overleg – 24 september 2024. S.l.: s.n.

Ministerie van Klimaat en Groene Groei, 2025. PowerPointpresentatie – Bestuurlijk overleg – Verkenning 380 kV-hoogspanningsverbinding Vierverlaten-Ens – 10 juli 2025. S.l.: s.n. Ministerie van Klimaat en Groene Groei, 2025. Verslag (concept) – Bestuurlijk overleg – 380kV VVL-Ens – 10 juli 2025. S.l.: s.n. Ministerie van Klimaat en Groene Groei, 2025. Ambtelijke duiding van het ministerie van KGG bij de integrale effectenanalyse ten behoeve van het regioadvies: 380kV Hoogspan- ningsverbinding Vierverlaten-Ens. S.l.: s.n. Ministerie van Klimaat en Groene Groei, 2025. Mail – Data regioadvies – 26 september 2025 11:08. S.l.: s.n. Pondera / Haskoning, 2025. Notitie t.b.v. regioadvies 380kV Vierverlaten-Ens -07 oktober 2025. S.l.: s.n. Rijksdienst voor Ondernemend Nederland, 2025. Verslag – Regio overleg 380kV hoogspan- ningsverbinding Vierverlaten - Ens – 01-04-2025. S.l.: s.n. - 39 / 40 - Ons kenmerk: 02431804 Sweco, 2023. Concept notitie reikwijdte en detailniveau 380 kV-hoogspanningsverbinding Vierverlaten-Ens. S.l.: s.n. Sweco, 2024. Notitie reikwijdte en detailniveau 380 kV-hoogspanningsverbinding Vierverla- ten-Ens. S.l.: s.n. Sweco, 2025. 380 kV-hoogspanningsverbinding Vierverlaten - Ens: Deelrapport natuur bij het milieueffectrapport. S.l.: s.n. Sweco, 2025. 380 kV-hoogspanningsverbinding Vierverlaten - Ens: Deelrapport stikstofdepo- sitie bij het milieueffectrapport.

S.l.: s.n. Sweco, 2025. 380 kV-hoogspanningsverbinding Vierverlaten - Ens: Plan-MER Deel A. S.l.: s.n. Sweco, 2025. 380 kV-hoogspanningsverbinding Vierverlaten - Ens: Plan-MER Deel B. S.l.: s.n. Sweco, 2025. Integrale effectenanalyse 380 kV-hoogspanningsverbinding Vierverlaten – Ens. S.l.: s.n. Sweco, 2025. Landschapsvisie VVE: 380 KV-hoogspanningsverbinding Vierverlaten - Ens. S.l.: s.n. TenneT, 2020. Investeringsplan Net op land 2020-2029. Arnhem: TenneT. TenneT, 2024. Target Grid: Report versie 2.0 2024. S.l.: s.n. TenneT, 2025. 380 kV-hoogspanningsverbinding Vierverlaten - Ens: Deelrapport Toekomst- vastheid bij de Integrale effectenanalyse. S.l.: s.n. TenneT, 2025. 380 kV-hoogspanningsverbinding Vierverlaten - Ens: Notitie Tracéontwikke- ling bij de Integrale effectenanalyse. S.l.: s.n. TenneT, 2025. 380 kV-hoogspanningsverbinding Vierverlaten - Ens: Raakvlakkenonderzoek opwaardering 220 kV. S.l.: s.n. TenneT en Movares, 2025. 380 kV-hoogspanningsverbinding Vierverlaten – Ens: Deelrap- port Techniek bij de Integrale effectenanalyse. S.l.: s.n. https://webkaart.hoogspanningsnet.com/index2.php#15/52.7934/5.8652 Geraadpleegd op 14-08- 2025. https://webkaart.hoogspanningsnet.com/index2.php#15/52.7973/5.8272 Geraadpleegd op 14-08- 2025. https://webkaart.hoogspanningsnet.com/index2.php#16/52.6753/5.9404 Geraadpleegd op 14-08- 2025.