Definitief RPE-WBEB NA verwerking bestuurlijke consultatie BD2500436.pdf

Regionaal Plan Energiesysteem West-Brabant Energie in Balans 17 april 2025 Status: Consultatie gemeenteraden en algemene besturen waterschappen verwerkt

1

SamenvatÝng ........................................................................................................................................... 5 1.

Ontwikkelingen ................................................................................................................................ 8 1.1

2.

3

Hoe staan we ervoor? ........................................................................................................ 8

1.1.1

Ons bod uit RES 1.0 blijft staan ..................................................................................... 8

1.1.2

We liggen op koers: de cijfers ........................................................................................ 9

1.1.3

We werken goed samen ................................................................................................ 9

1.1.4

Nieuwe uitdagingen op ons pad gekomen .................................................................. 10

1.1.5

Nieuwe naam dekt de lading beter ............................................................................. 10

Basis voor het RPE-WBEB .............................................................................................................. 11 2.1

Energiesysteemverkenning .............................................................................................. 11

2.2

Bestuurlijke keuzes noodzakelijk ..................................................................................... 12

2.3

Verschillen tussen RES 1.0 en het RPE-WBEB .................................................................. 12

2.4

Rol van het RPE-WBEB ..................................................................................................... 13

2.5

Uitvoeringsprogramma .................................................................................................... 14

2.6

Kaders waarbinnen we werken........................................................................................ 15

Onze visie: Naar een balans........................................................................................................... 17 3.1

Energiesysteemopgave .................................................................................................... 17

3.2

Perspectief op ruimte ...................................................................................................... 19

3.2.1

Gezamenlijke aanpak energie en ruimte ..................................................................... 19

3.2.2

Flexibel en dynamisch gebruik energiesysteem .......................................................... 19

3.3

Maatschappelijk perspectief............................................................................................ 20

3.4

Publieke belangen en leidende principes ........................................................................ 20

3.4.1

Regionaal onderschreven publieke belangen.............................................................. 21

3.4.2

Leidende principes ...................................................................................................... 21

3.5 4.

Sturen tussen de schaalniveaus ....................................................................................... 22

Samenhang op gebiedsniveau ....................................................................................................... 24 4.1

4.2

Gebiedsaanpak..................................................................................................................... 24 4.1.1

Cyclus gebiedsaanpak.................................................................................................. 26

4.1.2

Bestuurlijke keuze........................................................................................................ 29

Energiehubs.......................................................................................................................... 29 4.2.1

4.3

Water en bodem sturend ..................................................................................................... 31

4.4

Omgevingskwaliteit en gezonde leefomgeving.................................................................... 32

4.5

Solidariteit met Powerport .................................................................................................. 33 4.5.1

5

Bestuurlijke keuze........................................................................................................ 31

Bestuurlijke keuze........................................................................................................ 34

Energiedragers ............................................................................................................................... 35 2

5.1

5.2

5.3

5.4

5.5 6

Elektriciteit ........................................................................................................................... 35 5.1.1

Bijdrage aan opgave .................................................................................................... 35

5.1.2

Opwek ......................................................................................................................... 35

5.1.3

Elektriciteitsnet ........................................................................................................... 37

5.1.4

Opslag .......................................................................................................................... 39

5.1.5

Conversie ..................................................................................................................... 39

5.1.6

Flexibiliteit ................................................................................................................... 40

5.1.7

Innovatie ...................................................................................................................... 40

5.1.8

Bestuurlijke keuze........................................................................................................ 41

Warmte ................................................................................................................................ 41 5.2.1

Bijdrage aan opgave .................................................................................................... 41

5.2.2

Publieke regie in de warmtetransitie .......................................................................... 42

5.2.3

Isoleren en energie besparen ...................................................................................... 44

5.2.4

Warmtestrategieën ..................................................................................................... 44

5.2.5

Afwegingskader voor warmtestrategieën ................................................................... 47

5.2.6

Bestuurlijke keuze........................................................................................................ 48

Groen gas ............................................................................................................................. 49 5.3.1

Bijdrage aan opgave .................................................................................................... 49

5.3.2

Opschaling van groen gasproductie uit mestvergisting............................................... 51

5.3.3

Participatie................................................................................................................... 52

5.3.4

Ruimtelijke inpassing ................................................................................................... 52

5.3.5

Rol gemeenten ............................................................................................................ 52

5.3.6

Bestuurlijke keuze........................................................................................................ 53

Waterstof ............................................................................................................................. 54 5.4.1

Bijdrage aan opgave .................................................................................................... 54

5.4.2

Bijdragen in 2035 en 2050 ........................................................................................... 54

5.4.3

Waterstofnetwerk ....................................................................................................... 55

5.4.4

Bestuurlijke keuze........................................................................................................ 56

Potentiekaarten.................................................................................................................... 56

Participatie en communicatie ........................................................................................................ 60 6.1

FRES ...................................................................................................................................... 60

6.2

Burgerforum ......................................................................................................................... 61

6.3

Straatgesprekken: de tosticaravan ....................................................................................... 64

6.4

Bijeenkomsten met stakeholders en inwoners .................................................................... 67

6.5

Klankbordgroep RES West-Brabant ...................................................................................... 68

6.6

Overige activiteiten 2022-2024 ............................................................................................ 69 3

6.7 7

6.6.1

Bijeenkomsten met gemeenteraden en algemene besturen waterschappen ............ 69

6.6.2

EnergieDag Beter in Balans ......................................................................................... 69

6.6.3

Bijeenkomsten over het FRES ...................................................................................... 70

6.6.4

Inwonersdialoog .......................................................................................................... 70

Communicatie-en participatie activiteiten in 2025 en daarna ............................................ 70

Monitoring en verantwoording ..................................................................................................... 72 7.1 ...................................................................................................................................................... 72

8.

7.2

Transitie Visies Warmte........................................................................................................ 72

7.3

Monitoringssyteem .............................................................................................................. 73

7.4

Gebruik NP RES geo-data format ......................................................................................... 73

Organisatie en governance ............................................................................................................ 74 8.1

Situatie RES 1.0 .................................................................................................................... 74

8.2

Veel veranderingen .............................................................................................................. 74

8.3

Arbeids-kennispool .............................................................................................................. 76

Bijlagen .................................................................................................................................................. 77 1 – Energiemix ................................................................................................................................... 78 2 – Ontwikkelpaden voor de energiedragers .................................................................................... 79 3 – Projectenboek: Inspirerende voorbeelden uit West-Brabant ..................................................... 82 4 – Bronnen en rapporten ................................................................................................................. 83 B 5 – Voorzet inhoud uitvoeringsprogramma ................................................................................... 86 6 – Overzicht voortgang RES West-Brabant....................................................................................... 87

4

SamenvatÝng De ambities in West-Brabant zijn groot. Er moeten meer huizen en bedrijven komen. Ook rijden er steeds meer elektrische auto's rond. Dit betekent dat we anders met energie moeten omgaan. We stoppen langzaam met het gebruik van olie en gas. In plaats daarvan kiezen we voor schone energie, zoals zonne- en windenergie. Nederland heeft een belangrijke wet: de Klimaatwet. Deze wet zegt dat we in 2050 95% minder broeikasgassen mogen uitstoten ten opzichte van 1990, waaronder CO2”. Daarom moeten we onze elektriciteit en warmte op een schone manier maken. Dit is een grote uitdaging. Om dit voor elkaar te krijgen, moet het hele energiesysteem aangepast worden. Dit houdt in dat we aanpassingen gaan maken in verschillende onderdelen: in het maken van schone energie, in het vervoeren en opslaan van energie, en natuurlijk ook in hoe we deze energie gebruiken. Om deze aanpassingen uit te voeren, heeft West-Brabant het Regionaal Plan Energiesysteem - West Brabant Energie in Balans (RPE-WBEB) opgesteld. De naam Regionaal Plan Energiesysteem (RPE) past bij de brede inhoudelijke reikwijdte van het energiesysteem. Het tweede deel, West Brabant Energie in Balans (WBEB), laat zien waar we in onze regio aan werken: een goed werkend energiesysteem én een goede samenwerking tussen alle partijen.

Aan het RPE-WBEB werken zestien gemeenten, twee waterschappen, de provincie Noord-Brabant en Enexis samen aan een toekomst met genoeg schone energie voor iedereen. We kijken nu alvast naar wat er tussen 2025 en 2035 moet gebeuren om het doel van 2050 te halen. In de RES 1.0 hebben we een bod vastgesteld voor West-Brabant, met een belofte om in 2030 veel schone energie op te wekken: 2,2 TWh aan wind- en zonne-energie. Het goede nieuws is dat we op schema liggen met deze belofte. Maar we willen sneller, want de tijd dringt. We zien namelijk dat elektriciteit steeds belangrijker wordt. Dit komt doordat we steeds meer schone elektriciteit maken, maar ook doordat we steeds meer elektriciteit nodig hebben. Denk aan fabrieken, elektrische auto's en het verwarmen van huizen. Ook zijn de prijzen van gas flink gestegen. We kunnen echter niet alles op elektriciteit laten draaien. Daarom moeten we ook naar andere oplossingen kijken, zoals gezamenlijke warmtenetten, groen gas en waterstof. Zo voorkomen we dat het elektriciteitsnet te vol raakt. Het is dan ook tijd voor belangrijke keuzes in West-Brabant. Deze keuzes zijn urgent, want grote veranderingen aan het energiesysteem vragen veel tijd. Een voorbeeld: voordat er een nieuw elektriciteitsstation staat, zijn we wel tien jaar verder. Ook kost het veel tijd om alle onderdelen van het energiesysteem goed op elkaar te laten aansluiten.

Daarnaast is het belangrijk om zorgvuldig na te denken over waar we alles kunnen plaatsen. Bij het maken van deze keuzes letten we op verschillende belangrijke zaken. We willen dat de energie betaalbaar blijft en goed is voor onze economie. Het moet ook veilig en betrouwbaar zijn. Daarnaast moet het duurzaam zijn en eerlijk voor iedereen. We kijken ook goed naar de ruimte die we hebben en wat goed is voor het milieu. En we moeten helder maken hoe we tot afwegingen komen. Om al 5

deze wensen goed mee te nemen in onze keuzes, hebben we in het RPE-WBEB de volgende leidende principes opgesteld; −

− − −

De verantwoordelijkheid voor de balans wordt zo laag mogelijk in het energiesysteem gelegd. Het startpunt daarbij is energiebesparing. Hierbij zijn gemeenten solidair met elkaar, om te voorkomen dat te veel lasten in een beperkt aantal gemeenten samen komen. De ontwikkeling van de regio wordt versterkt. Duurzame regionale bronnen worden optimaal benut. De bestaande en geplande energie-infrastructuur wordt optimaal benut.

In ons plan kijken we eerst naar hoeveel energie mensen en bedrijven nodig hebben. Dan onderzoeken we of het energiesysteem aan deze behoefte kan voldoen. Als dit niet helemaal lukt, zoeken we naar oplossingen die we kunnen uitvoeren. Als we de energievraag niet of niet helemaal kunnen invullen, leggen we dit terug bij de stedelijke regio’s West-Brabant en Breda-Tilburg die alle belangen integraal tegen elkaar af kan wegen. We merken dat het bij schone energie extra belangrijk is om goed na te denken over wanneer en waar we energie maken. Het werkt het beste als mensen en bedrijven de energie kunnen gebruiken op het moment dat het gemaakt wordt. Ook is het handig als de gebruikers dicht bij de plek wonen of werken waar de energie wordt gemaakt. Voor energie die niet over lange afstanden getransporteerd wordt, hoeft minder infrastructuur te worden aangelegd. Daarom kijken we goed naar wat past in verschillende gebieden van West-Brabant. Elk gebied is anders en heeft zijn eigen mogelijkheden. We noemen dit een gebiedsgerichte aanpak. Voor alle nieuwe energie die we willen maken en vervoeren, hebben we veel ruimte nodig. Niet alleen boven de grond, maar ook onder de grond. Deze veranderingen hebben invloed op iedereen die in West-Brabant woont en werkt. We zien nu al dat energie een steeds zichtbaarder deel wordt van onze omgeving.

In sommige gebieden, zoals de Powerport, komen veel energieprojecten bij elkaar. Daarom vragen we andere gemeenten om te helpen en ook ruimte te maken voor energieprojecten. In de afgelopen jaren hebben we veel gepraat met inwoners en andere belanghebbenden over onze plannen. Dit heeft ons veel geleerd. Nu komt het belangrijkste deel: we moeten onze plannen echt gaan uitvoeren. Het is heel belangrijk dat we hierbij blijven praten met onze inwoners, ook nu het plan klaar is. Samen met de gemeenten, provincie, waterschappen en de netbeheerder hebben we daarom dit plan gemaakt over hoe we dit gaan doen. De overheid speelt een belangrijke rol in de noodzakelijke aanpassingen in het energiesysteem van West-Brabant. In het RPE-WBEB staan de volgende bestuurlijke keuzes centraal (geen rangorde): • We vormen gebiedscoalities voor het optimaal benutten van de schaarse capaciteit op het elektriciteitsnet. • We maken procesafspraken over de bovenlokale warmteprogrammering. • We geven prioriteit aan de stimulering van energiehubs. • We zijn als regio solidair met de Powerport, een gebied waar veel energieprojecten bij elkaar komen die van groot maatschappelijk en economisch belang voor de gehele regio zijn. Bij iedere locatiekeuze voor de Powerport stellen wij onszelf de vraag of een deel van de ruimtevraag elders in de regio overgenomen kan worden.

• We voeren regie op de ruimtelijke verdeling van batterijparken. 6

• •

We kiezen voor kansrijke waterstofclusters. We voeren regie op de opschaling van groen gasproductie.

De invulling van deze keuzes zal centraal staan in een meerjarig uitvoeringsprogramma dat we na vaststelling van dit RPE-WBEB gaan opstellen voor de periode 2027-2031. De uitkomsten van het plan-milieueffectrapportage worden hierin meegenomen. Voor 2025 en 2026 werken we met een jaarprogramma. Bij de opstelling van het uitvoeringsprogramma zullen de gemeenteraden, Gedeputeerde Staten en Algemene Besturen van de Waterschappen geïnformeerd worden. Het RPEWBEB is een programma. Het uitvoeringsprogramma is een verantwoordelijkheid van de colleges van B&W, en Dagelijkse Besturen van de Waterschappen.

7

1.

Ontwikkelingen

1.1

Hoe staan we ervoor?

De ambities in West-Brabant zijn groot. We willen meer woningen bouwen, meer ruimte voor bedrijven creëren en er komen meer elektrische auto’s, bussen en vrachtwagens. Tegelijkertijd gebruiken we steeds minder olie, gas en kolen. In plaats daarvan kiezen we vaker voor schone energie, zoals zonne- en windenergie. Het verduurzamen van de elektriciteit en de warmte die we gebruiken, is een opgave die volgt uit de Klimaatwet.Nederland heeft als doel dat we in 2050 95% minder broeikasgassen mogen uitstoten ten opzichte van 1990, waaronder CO2 . De overheid zowel landelijk als lokaal - heeft in het Klimaatakkoord afgesproken om in 2030 samen 35 TWh aan duurzame energie op land op te wekken. Ook is het doel om gebouwen en woningen op een duurzame manier te verwarmen. Deze ontwikkelingen vragen om aanpassingen in het energiesysteem. Het gaat hierbij om het geheel van duurzame opwek, infrastructuur/transport, opslag en gebruik van energie. Daarom werkt West-Brabant met het Regionaal Plan Energiesysteem - West Brabant Energie in Balans (RPEWBEB) aan de ontwikkeling van een duurzaam en toekomstbestendig energiesysteem waarbij de balans tussen vraag en aanbod van duurzaam opgewekte energie centraal staat. In het energiesysteem kijken we naar alle stappen die nodig zijn om de energie van bron naar gebruiker te brengen. 1.1.1

Ons bod uit RES 1.0 blijft staan

In de RES 1.0 (januari 2021) hebben we een bod vastgesteld voor West-Brabant, met focus op wind- en zonne-energie die wij in de regio gaan opwekken. Dit bod blijft overeind en wijzigt niet in deze RPE-WBEB. Het bod is dat we in 2030 2,2 TWh duurzame elektriciteit opwekken. Daarvoor gaan we in 2030: - 2,0 TWh opwekken met grootschalige wind- en zonne-energie; - 0,2 TWh opwekken met innovatieve technieken; - werken met een overprogrammering tot 2,55 TWh. De ervaring leert dat er wind- en zonprojecten kunnen afvallen1; - de groei stimuleren van opwek van duurzame energie met zonnepanelen op bedrijfsdaken; - de groei stimuleren van opwek met zonnepanelen op woningen.2 Het RPE-WBEB kijkt verder dan 2030, namelijk naar 2035. Ook in de investeringsplannen van TenneT en Enexis Netbeheer kijken ze 10 jaar vooruit en daar willen wij op aansluiten. De groei van duurzame opwek van elektriciteit stopt niet in 2030. De komende periode gaan we onze opgave voor duurzame opwek in de periode 2030-2035 verder vormgeven. We verwachten dat er meer

1 Overprogrammering is de lijst met projecten die boven 2,2 TWh opwek komen.

Deze opwek mag niet worden meegenomen in het RES 2.0-bod, maar telt wel mee in de klimaatmonitor van individuele gemeenten. 2

8

zonnepanelen op bedrijfsdaken komen. Het vervangen van oude windmolens door nieuwe, krachtigere exemplaren (repowering) zal pas na 2030 echt beginnen. En bij de Zuidelijke Zandronden zijn er zoekgebieden voor windmolens die nog verder kunnen worden verkend. Al deze plannen maken we met het oog op hoe ons energiesysteem er in 2050 uit moet zien. Van daaruit kijken we wat er tussen 2025 en 2035 moet gebeuren.

Het bod van RES West-Brabant blijft staan op 2,2 TWh. De overprogrammering wordt in de tijd tot 2030 verder uitgewerkt vanuit de projectenlijst (ambitieprojecten en projecten in voorbereiding). Er komen geen nieuwe projecten bij. Wel kan er soms in een gemeente geschoven worden tussen soorten opwek, bijvoorbeeld van zon op veld naar zon op dak (Zundert) of van wind op land naar zon op dak (Oosterhout). 1.1.2

We liggen op koers: de cijfers

We liggen goed op schema met ons doel om 2,2 TWh aan duurzame energie op te wekken. Volgens de rapportage van het NP RES van medio 2024 is al 1,7 TWh gerealiseerd. Daarnaast zijn er concrete plannen om de overige 0,5 TWh te realiseren. Deze plannen bestaan uit zonnepanelen op bedrijfsdaken en in zonneparken. Hiervoor zijn al subsidies toegekend en vergunningen aangevraagd. Er is nog steeds een overprogrammering, dat betekent dat er meer projecten zijn gepland dan noodzakelijk is om ons doel te bereiken Dit wordt gedaan omdat er rekening wordt gehouden met het gegeven dat niet alle geplande projecten daadwerkelijk zullen worden gerealiseerd. De overprogrammering bestaat uit het vernieuwen van bestaande windmolens (repowering), zoekgebieden voor windenergie op de Zuidelijke Zandgronden en de te verwachten extra zonnepanelen op bedrijfsdaken. Een deel van deze extra projecten zal pas na 2030 klaar zijn. Bij het vernieuwen van windmolens zijn we bijvoorbeeld nog niet begonnen aan de concrete plannen. We verwachten dat we in 2030 in totaal tussen de 2,5 en 2,7 TWh aan duurzame energie gaan opwekken. In bijlage 6 is een overzicht van de voortgang van de projecten van alle gemeenten opgenomen. 1.1.3 We werken goed samen Onze regio loopt in Nederland voorop als het gaat om het uitvoeren van de energiestrategie. Daar mogen we trots op zijn.

Onze organisatie met daarin een RES-programmateam, een kopgroep, een stuurgroep en een klankbordgroep zorgt ervoor dat we snel beslissingen kunnen nemen en vooruitgang boeken. Langs de A16 zijn in vier gemeenten - Drimmelen, Moerdijk, Breda en Zundert - plannen gemaakt voor 28 windmolens. Waarbij mensen die in de buurt wonen voor 25% mede-eigenaar zijn. Van de geplande windmolens zijn er nu al 25 in gebruik. Deze windmolens presteren zelfs beter dan verwacht en leveren meer energie op, dan eerst was berekend. Een ander goed voorbeeld van samenwerking is het project OER (Opwek Energie op Rijksgronden). In dit project werken de gemeenten Altena, Geertruidenberg en Oosterhout samen. Het plan is om zonnepanelen te plaatsen langs de A27. Een vergelijkbaar project is al te zien langs de A58 bij Etten-Leur. Bij het project in Etten-Leur delen omwonenden mee in de opbrengsten van de zonnepanelen door mede-eigenaar te zijn. Dit willen we met het OER-project ook bereiken.

9

1.1.4 Nieuwe uitdagingen op ons pad gekomen Na vaststelling van de RES 1.0 (januari 2021) hebben we de voortgangsrapportage ‘Slim op weg naar onze nieuwe energie’ (mei 2023) gepubliceerd. Uit deze evaluatie bleek dat we al goede vooruitgang boekten met het opwekken van duurzame energie. We zagen echter ook dat we niet overal in onze regio duurzame energieprojecten kunnen realiseren. Bovendien is de noodzaak om over te stappen naar een nieuw energiesysteem alleen maar toegenomen. Dit komt door de snelle groei van duurzaam opgewekte elektriciteit en de toegenomen vraag naar elektriciteit voor industrie, vervoer en gebouwen. Ook de hoge gasprijzen spelen hierbij een rol. In de voortgangsrapportage hebben we het probleem van netcongestie, overbelasting van het elektriciteitsnet, onderstreept. Deze problemen zijn sindsdien alleen maar erger geworden. Op veel plaatsen in Nederland, waaronder West-Brabant, is het elektriciteitsnet overbelast. Dit zorgt voor twee problemen: -

Op momenten dat er veel stroom gevraagd wordt, is er sprake van een piekbelasting. Er is dan niet genoeg netcapaciteit. Als er veel duurzame stroom tegelijkertijd wordt opgewekt, kan niet alles aan het net worden geleverd.

Deze situatie heeft grote gevolgen voor West-Brabant. Vooral bedrijven en instellingen (met grootverbruikersaansluiting) kunnen nauwelijks nog worden aangesloten op het elektriciteitsnet. Ook in de lagere netvlakken zien we de wachtÝjden voor aansluitingen toenemen. Dit remt de groei en ontwikkeling van onze regio. We moeten dus slim omgaan met de beperkte capaciteit van het net. We moeten versneld nieuwe infrastructuur aanleggen en slimmer en flexibeler gebruikmaken van de beperkte netcapaciteit. Bijvoorbeeld door het plaatsen van batterijen (voor opslag van elektriciteit), door het stimuleren van uitwisseling van energie op bedrijventerreinen in energiehubs, en door in te zetten op alternatieven voor elektriciteit. We zijn dus op de goede weg, maar we willen sneller. De urgentie om de omslag te maken naar een nieuw energiesysteem is groot. Maar hoe ziet zo’n nieuw energiesysteem eruit, wat zijn de belangrijkste onderdelen en wat zijn de beleidskeuzes die we moeten maken de komende jaren? Deze vragen willen we beantwoorden in het RPE-WBEB. 1.1.5 Nieuwe naam dekt de lading beter Met oog op de nieuwe uitdagingen en de gesprekken die we hierover gevoerd hebben tijdens de raadsleden-, stakeholders- en bewonersbijeenkomsten zijn wij tot het besef gekomen dat een andere titel dan “RES 2.0” (dit was onze werktitel) de lading van dit document beter dekt.

Het energiesysteem staat immers centraal en niet meer alleen de opwekopgave voor elektriciteit die in de RES 1.0 centraal staat. De nieuwe titel is geworden “Regionaal Plan Energiesysteem – West-Brabant Energie in Balans”. Deze titel geeft de bredere inhoudelijke scope van het energiesysteem aan en de intensieve samenwerking tussen de overheden, netbeheerder, stakeholders en bewoners.

10

2.

Basis voor het RPE-WBEB

2.1

Energiesysteemverkenning

Voor het maken van het RPE-WBEB hebben we in de Energiesysteemverkenning West-Brabant eerst onderzocht hoe ons energiesysteem zich ontwikkelt. Dit onderzoek laat zien hoe verschillende soorten energie zich tot elkaar verhouden in de periode van nu tot 2050. Zicht op energie. Energiesysteemverkenning West-Brabant Als voorbereiding op de RES 2.0 hebben wij een studie laten uitvoeren om inzicht te krijgen in ontwikkelingen in het energiesysteem en mogelijke keuzes. Aan de hand van verschillende toekomstbeelden tot 2050 en leidende principes zijn ontwikkelpaden vastgesteld per gebied en energiedrager. Per pad is ook aangegeven welke tussenstappen er mogelijk zijn in 2030, 2035 en 2040. Voor de bestuurlijke keuzes in de RES 2.0 leggen we het accent op de periode van nu tot 2035. In bijlage 2 worden de ontwikkelpaden weergegeven en toegelicht. Bij de vormgeving van de studie hebben wij nauw samengewerkt met de RES Metropoolregio Eindhoven. Daarnaast sluit de energiesysteemverkenning qua opzet aan bij het provinciale energieperspectief. Onderstaande figuur laat zien dat we met een afgestemde inzet van de 4 energiedragers in 2050 komen tot een aandeel voor elektriciteit (73%), collectieve warmte (11%), waterstof (11%) en groen gas (4%). Een belangrijk aandachtspunt is dat waterstof pas na 2035 een rol gaat spelen.3

Figuur 1: Energiemix West-Brabant

3

In bijlage 1 geven we een nader inzicht in de Energiemix tot 2050.

11

De energiesysteemverkenning geeft ook aan dat we zonder een expliciet afgestemde inzet op de 4 energiedragers in 2050 zouden uitkomen op een aandeel voor elektriciteit van boven de 90%. Dit zou tot nog veel grotere problemen op het gebied van netcongestie gaan leiden. Bovendien vraagt deze forse toename om nog grotere investeringen in het elektriciteitsnet, die ook nog eens ruimtelijk ingepast moet worden met een grote impact op de leefomgeving van onze inwoners. Dit is niet wenselijk. We zijn dus nog niet klaar. We moeten nieuwe energie-infrastructuur aanleggen en alle mogelijke duurzame energiebronnen in onze regio beter benutten. Daarnaast is het belangrijk dat we het bestaande netwerk slimmer gaan gebruiken. Ook willen we het elektriciteitsnet minder belasten. Daarom moeten we ook gaan kijken naar andere energiedragers. Kortom, we moeten met elkaar werken aan een toekomstbestendig energiesysteem.

2.2

Bestuurlijke keuzes noodzakelijk

Om tot een toekomstbestendig energiesysteem te komen, is het van belang om in onze regio bestuurlijke keuzes te maken. Ook moeten we versnellen richting uitvoering en tegelijkertijd goed blijven samenwerken. Een belangrijke reden hiervoor is dat er een lange tijd zit tussen plannen maken en realisatie. Het kan bijvoorbeeld wel 10 jaar duren om tot de realisatie van een elektriciteitsstation te komen. Daarnaast vraagt het tijd om alle onderdelen van het energiesysteem goed op elkaar af te stemmen en in goed overleg ruimtelijk in te passen. De kern van het RPE-WBEB bestaat daarmee uit bestuurlijke keuzes. Deze keuzes zijn nodig om onze doelen voor duurzame energie waar te maken. We maken onderscheid tussen twee soorten keuzes: -

-

2.3

Structurerende keuzes: Dit zijn strategische beslissingen over hoe we het energiesysteem in onze regio op de lange termijn willen ontwikkelen. Structurerende keuzes geven richting aan het energiesysteem. Proceskeuzes: Dit zijn afspraken over het te volgen proces om tot goede beslissingen te komen. Deze proceskeuzes helpen ons om uiteindelijk tot nieuwe structurerende keuzes te komen.

Verschillen tussen RES 1.0 en het RPE-WBEB

We pakken het RPE-WBEB anders aan dan de RES 1.0, omdat we zoeken naar een goede balans tussen vraag en aanbod van energie, en tussen verschillende duurzame energiebronnen. -

Bij de RES 1.0 keken we vooral naar elektriciteit en hoeveel elke gemeente kon bijdragen aan het opwekken van duurzame stroom. Nu, in het RPE-WBEB, kijken we breder naar het hele energiesysteem van de toekomst. We denken na over elektriciteit, warmte, groen gas en waterstof, en hoe deze energievormen samen kunnen werken. We besteden daarbij veel aandacht aan de lokale en regionale balans tussen vraag en aanbod van energie.

-

Ook is onze aanpak veranderd. Eerst keken we alleen naar de energiesector zelf. Nu kijken we naar het complete plaatje van de gebouwde omgeving, industrie, mobiliteit en land- en tuinbouw en naar wat past in welk gebied. We onderzoeken waar we wel en niet duurzame

12

energie kunnen opwekken. Daarbij vinden we het belangrijk dat gemeenten elkaar helpen en aanvullen. -

Bij de vereiste aanpassingen in het energiesysteem en de ruimte die daarvoor nodig is, hebben we oog voor de ruimtelijke puzzel in onze regio. Hoe verhoudt deze ruimtevraag zich tot de andere complexe uitdagingen bij ruimtelijke ordening? We moeten een goede balans vinden tussen het energiesysteem en woningbouw, industrie, landbouw en natuurbehoud.

-

In het RPE-WBEB besteden we ook aandacht aan wat de overstap naar duurzame energie betekent voor de samenleving. We denken bijvoorbeeld na over of mensen hun energierekening nog wel kunnen betalen als ze aangesloten worden op een warmtenet. Want de overstap naar duurzame energie gaat niet alleen over techniek, maar ook over mensen.

Figuur 2: Verschillende perspectieven op energie

2.4

Rol van het RPE-WBEB

We kijken in het RPE-WBEB naar de onderdelen van het energiesysteem in hun onderlinge samenhang. Daarbij stellen we onszelf vragen als: hoeveel energie kunnen we besparen? Hoeveel energie moeten we opwekken? Waar kunnen we deze energie opslaan? En hoe zorgen we dat de energie op de juiste plek komt?

13

Deze belangrijke beslissingen worden voorgelegd aan de gemeenteraden, provinciale staten en de algemene besturen van de waterschapen. De gemeenten, provincie en waterschappen behouden daarbij hun eigen verantwoordelijkheid. Zij beslissen uiteindelijk over waar projecten precies komen en zorgen dat alle noodzakelijke procedures worden gevolgd. Niet alle beslissingen over energie worden binnen de RES West-Brabant genomen. Keuzes waarbij we moeten kijken naar de samenhang tussen energie enerzijds en wonen, economie, mobiliteit, recreatie, natuur, bodem en water anderzijds worden op een andere plek gemaakt. Vanuit de RES West-Brabant wijzen we wel op belangrijke zaken en brengen we onderwerpen onder de aandacht. Onze focus ligt op de behoefte aan energie in de samenleving. We onderzoeken wat dit betekent voor ons regionale energiesysteem. Kunnen we aan de energiebehoefte voldoen? Als er problemen zijn, zoeken we naar oplossingen die binnen een bepaalde tijd haalbaar zijn. Als we de vraag niet of niet helemaal kunnen beantwoorden, leggen we dit terug bij de stedelijke regio’s West-Brabant en BredaTilburg, die alle belangen integraal tegen elkaar af kunnen wegen.4 Als deze integrale afweging consequenties heeft voor het energiesysteem, dan komen deze weer terug bij de RES West-Brabant.

In het RPE-WBEB richten we ons dus vooral op het energiesysteem, maar zorgen we wel voor verbinding met integrale gebiedsvraagstukken en maatschappelijke vraagstukken. Het RPE-WBEB heeft daarnaast nog andere belangrijke taken. We willen inspireren bij het ontwikkelen van het toekomstige energiesysteem en zorgen voor het delen van kennis tussen alle betrokkenen. Ook stellen we belangrijke vragen aan de orde en bevorderen we de samenwerking tussen verschillende partijen. Ten slotte zorgen we ervoor dat de gemaakte plannen ook echt worden uitgevoerd. De RES West-Brabant werkt als een schakel tussen verschillende niveaus. We maken keuzes die effect hebben op de hele regio, waarbij we rekening houden met zowel lokale als landelijke ontwikkelingen. Veel beslissingen hebben namelijk gevolgen voor meerdere gemeenten. Als regio kunnen we ook bij de provincie en het Rijk aandacht vragen voor onze specifieke regionale belangen.

2.5

Uitvoeringsprogramma

In 2025 beginnen we met het maken van een uitvoeringsprogramma voor het RPE-WBEB. Dit programma moet eind 2026 klaar zijn. In bijlage 5 kunt u al zien welke onderwerpen we erin willen behandelen. Voor dit uitvoeringsprogramma moeten we ook onderzoeken wat de effecten zijn op het milieu. Dit onderzoek, dat we een plan-milieueffectrapportage noemen, duurt ongeveer anderhalf jaar. Bij de uitvoering van de acties uit het uitvoeringsprogramma lopen we tegen een belangrijk probleem aan. Er zijn niet genoeg mensen om al het werk te doen. Bij de overheid zijn er te weinig mensen om plannen te maken en vergunningen af te geven. Ook in het bedrijfsleven is er een tekort aan vakmensen, bijvoorbeeld om nieuwe energie-infrastructuur aan te leggen. Om in te spelen op het tekort aan deskundige medewerkers bij de overheid hebben we een arbeids-kennispool ingericht (zie 8.3). Voor het algehele tekort aan mensen, werken we samen met het hoger onderwijs in de regio.

Een stedelijke regio is een samenwerkingsverband tussen de betrokken overheden over thema’s die veelal de gemeentegrenzen overstijgen.

4

14

2.6

Kaders waarbinnen we werken

Er bestaan nationale wetten die bepalen hoe we de overstap naar duurzame energie kunnen maken. Deze wetten geven ons belangrijke richtlijnen vanuit de landelijke overheid. Hieronder noemen we de belangrijkste richtlijnen: -

De Klimaatwet, die sinds 2019 geldt, bepaalt hoeveel broeikasgassen we mogen uitstoten. In 2030 moeten we 55% minder uitstoten dan in 1990. Voor 2050 is het doel nog strenger: dan moeten we 95% minder uitstoten dan in 1990. Nederland stoot dan bijna geen CO2 meer uit.

-

Het Nationaal Plan Energiesysteem (NPE) uit 2023 beschrijft hoe Nederland klimaatneutraal wordt. Dit plan laat zien hoe ons energiesysteem er in 2050 uit moet zien. De landelijke overheid neemt hierin meer de leiding in maatregelen die gaan over energieaanbod, infrastructuur, ruimtegebruik en energiebesparing. Hierbij legt zij de verbinding met de opgaven die effect hebben op het regionale en lokale energiesysteem. Een nauwe wisselwerking tussen het nationale, regionale en lokale schaalniveau is van belang. Het NPE wordt elke vijf jaar vernieuwd en is onderdeel van de nieuwe Energiewet.

-

Het Programma Energie Hoofdstructuur (PEH) richt zich op de ontwikkeling van de hoofdstructuur van het elektriciteits-, gas- en waterstofnetwerk.

-

In het verlengde van het PEH maakt de overheid plannen voor energie-infrastructuur. Dit gebeurt zowel landelijk als provinciaal in de Meerjarenprogramma's Infrastructuur Energie en Klimaat (MIEK). Het landelijke MIEK gaat over grote projecten zoals hoogspanningslijnen en waterstofleidingen. Het provinciale MIEK richt zich op regionale projecten, zoals elektriciteitsonderstations en warmteleidingen. Bij deze plannen werken provincie en gemeenten samen met netwerkbeheerders TenneT, Enexis Netbeheer en Gasunie.

-

Voor warmte gelden aparte regels. Gemeenten krijgen hierin een belangrijke rol. Volgens de Wet gemeentelijke instrumenten (Wgiw) mogen gemeenten straks bepalen in welke volgorde wijken van het gas af gaan. Ook stelt de overheid regels op voor provinciale warmtebedrijven.

-

Er zijn ook speciale regels voor andere vormen van energie. Voor elektriciteit zijn er bijvoorbeeld regels over waar windmolens mogen komen, in verband met militaire vlieggebieden. Voor groen gas wordt naar verwachting vanaf 2026 de verplichting voor energieleveranciers ingevoerd om groen gas bij te mengen met aardgas. En voor waterstof zijn er onderzoeken uitgevoerd over regionale aansluitingen op de Delta Rhine Corridor. Al deze regels zijn opgenomen in één nieuwe energiewet, die op 10 december 2025 is aangenomen door de Eerste kamer.

-

Provinciale Uitvoeringsagenda Energie 2024-2027 is een uitwerking van de Energieagenda 20192030. Het RPE-WBEB sluit aan bij de inzet in de Uitvoeringsagenda op meerdere sectoren, energiedragers en de gebiedsaanpak. Dat geldt ook voor de aandacht voor netcongestie.

15

-

De provincie Noord-Brabant werkt aan een eigen energieperspectief dat in de tweede helft van 2025 klaar zal zijn. In dit ‘Brabantse energieperspectief’ staan de waarden betaalbaar, betrouwbaar en omgevingsbewust centraal. Als regio West-Brabant leveren we vanuit ons RPEWBEB informatie en ideeën aan voor dit provinciale plan. Door aan te sluiten bij de Uitvoeringsagenda Energie en het Brabantse energieperspectief zorgen we er ook voor dat de uitwerking van het RPE-WBEB past binnen de (relevante) provinciale kaders.

16

3

Onze visie: Naar een balans

3.1

Energiesysteemopgave

Het energiesysteem is het geheel van duurzame opwek, infrastructuur (transport en distributie), opslag en gebruik van energie. Daarbij gaat het om 4 energiedragers: elektriciteit, warmte, groen gas en waterstof. Zie figuur 3 hieronder. Uit de energiesysteemverkenning is duidelijk geworden dat elektriciteit de grootste energiedrager wordt, omdat grote delen van onze regio gaan elektrificeren (het vervangen van niet-elektrische systemen met elektrische varianten).5 Oorzaken hiervan zijn de dalende prijzen van wind- en zonne-energie en batterijopslag door innovaties en een snel stijgende vraag door klimaatdoelstellingen. Bovendien kan elektriciteit flexibeler worden opgewekt, opgeslagen en gedistribueerd. Voorbeelden van elektrificering zijn het vervangen van benzineauto’s met elektrische auto’s, en delen van de industrie en de gebouwde omgeving. Van groot belang voor onze regio is om te kijken hoe vooral warmte, maar ook groen gas en op langere termijn waterstof, de druk op het elektriciteitssysteem kunnen verlagen. Niet àlles kan elektrisch. Dat zou te veel druk geven op de ruimte, want zowel de opwek door wind en zon als de benodigde infrastructuur vragen veel ruimte. Daarnaast is de benodigde infrastructuur vaak niet beschikbaar.

Als we niet zouden inzetten op andere energiedragers, ligt het elektriciteitsaandeel in de energiemix in de regio in 2050 boven de 90%.6 De uitdaging is dus om te zoeken naar de meest optimale regionale energiemix. Naast de energiedragers gaat het in het energiesysteem ook om de gebruikers (die soms niet alleen energie gebruiken, maar ook leveren). Hiervoor kijken we naar de gebouwde omgeving met woningen, ziekenhuizen, bedrijven en andere gebouwen, mobiliteit, land- en tuinbouw, waterschappen en de industrie.7

Dit is ook in lijn met het Nationale Plan Energiesysteem (NPE). Energiesysteemverkenning West-Brabant 7 De zware industrie in de Powerport laten we buiten beschouwing. Hiervoor is de Cluster Energie Strategie Rotterdam-Moerdijk van toepassing. Zie voor meer informatie over de CES via de link.

5

6

17

Figuur 3: Balans in het regionale energiesysteem

We gaan van een centraal energiesysteem naar een mix van een centraal en decentraal energiesysteem. De zon schijnt niet altijd, ook de wind waait niet altijd. In een energiesysteem dat steeds meer duurzame energie gebruikt, wordt het belangrijker wannéér en wáár we energie opwekken. In de ideale situatie kunnen we energie gebruiken op het moment dat we het opwekken, en als de gebruiker dicht bij de energiebron zit. Dit betekent dat we goed moeten kijken naar wat past in elk gebied van onze regio. Daarom kiezen we voor een aanpak die rekening houdt met de kenmerken en mogelijkheden van elk gebied. We kunnen op verschillende manieren omgaan met de veranderingen in ons energiesysteem. Slimme oplossingen kunnen helpen, zoals het aanpassen van wanneer we energie gebruiken en het opslaan van energie. Ook kunnen we elektriciteit omzetten in waterstof en warmte. Maar we moeten goed nadenken over waar we energie opwekken en opslaan. Een energie-installatie die technisch perfect past op een bepaalde plek, kan landschappelijk gezien niet passend zijn. Ook moeten we zorgen dat gebieden die weinig energie kunnen opwekken, maar wel veel nodig hebben, niet in de problemen komen. Bij het maken van keuzes kijken we dus naar drie belangrijke zaken: -

Technische en economische aspecten: wat kost het en hoe makkelijk past het in het energienet? Ruimtelijke aspecten: is er genoeg plek en past het bij het karakter van het gebied? Sociale aspecten: wat betekent het voor de mensen die er wonen?

Al deze overwegingen helpen ons om samen goede keuzes te maken. Voor West-Brabant betekent dit dat we niet alleen werken aan onze beloftes uit de RES 1.0, maar ook aan een duurzaam energiesysteem voor de toekomst, richting 2050.

18

3.2

Perspectief op ruimte

3.2.1 Gezamenlijke aanpak energie en ruimte We streven naar balans tussen de ruimtelijke ingrepen in deelgebieden. Om inzicht te krijgen in wat kan en past in een gebied werken we met een gebiedsgerichte aanpak. Dit geldt in het bijzonder voor de ruimte die we moeten vinden voor de nieuwe energie-infrastructuur. In vergelijking met hoe we lange tijd gewerkt hebben, moeten we eerder inzicht krijgen èn een completer inzicht krijgen in de behoeften aan energie. Energie wordt daarmee een van de afwegingscriteria bij ruimtelijke keuzes. Het energiesysteem van de toekomst heeft namelijk veel ruimte nodig boven de grond en in de ondergrond. Deze ruimtelijke ingrepen raken onze omgeving (bewoners, bedrijven, woningcorporaties, overige stakeholders). Energie en de impact van de transitie worden nadrukkelijk en meer zichtbaar een onderdeel van onze leefomgeving. Het is dan ook van groot belang om bewoners actief te betrekken bij besluitvorming. Om hierop in te spelen is het noodzakelijk om een collectieve aanpak te ontwikkelen van ons energiesysteem. Dit is een gezamenlijke verantwoordelijkheid van gemeenten, provincie en netbeheerders in interactie met gebruikers. Over de gehele regio zullen we ruimte moeten vinden voor regionale (systeem)functies. We lopen dan tegen dilemma’s aan.

Vanuit het energiesysteem zijn locaties voor bijvoorbeeld opwek en opslag logisch op plekken waar de energievraag groot is. Daarvoor is er niet altijd voldoende ruimte. Ook is ontwikkeling van infrastructuur en energieproductie niet altijd mogelijk, omdat het water- en bodemsysteem of de natuur hierdoor te veel belemmerd wordt. Dan kan het logischer zijn om dit soort systeemfuncties niet in die (kwetsbare) gebieden te ontwikkelen. Bij de inrichting van het energiesysteem nemen wij de impact op de ruimte en leefomgeving mee. Hierbij is de omvang van de vraag van groot belang. Daarbij is een belangrijke focus van het RPEWBEB de efÏciëntie van het energiesysteem, bijvoorbeeld door te sturen op de clustering van vraag en aanbod met energiehubs. Waar de RES West-Brabant niet over gaat is welke sectorale vraag (industrie, gebouwde omgeving, mobiliteit of land- en tuinbouw) prioriteit heeft. Dit is een integrale gebiedsafweging. Voor de integrale gebiedsafweging, leggen wij de verbinding met de overlegtafels van de Stedelijke Regio Breda-Tilburg en de Stedelijke Regio West-Brabant-West. Zie voor meer informatie over de gebiedsaanpak en de verbinding met de stedelijke regio’s hoofdstuk 3.1. 3.2.2 Flexibel en dynamisch gebruik energiesysteem Het heeft een positief effect op de benutÝng van het totale energiesysteem als het gebruik of de opwek van energie slim gestuurd kan worden.

De opwek van elektriciteit via wind of zon is sterk afhankelijk van het weer. Hierdoor ontstaan aan de ene kant piekmomenten in opwek, maar aan de andere kant is elektriciteit niet altijd onbeperkt beschikbaar. Ook zien we een grote dynamiek op de energiemarkten. Kleine prijsverschillen leiden al tot grote schommelingen in de vraag naar en het aanbod van energie. Om vraag en aanbod van energie in balans te brengen, moeten we ons energiesysteem veel flexibeler maken. Dit betekent dat we slim om moeten gaan met verschillende vormen van energie en waar nodig energie moeten opslaan, zodat het op een later moment in het net kan worden toegevoegd of worden gebruikt. Het is slim om verschillende soorten energie te maken en te gebruiken, zoals elektriciteit, warmte, groen gas en waterstof. Zo kunnen we het energiesysteem beter benutten. Ten eerste kunnen apparaten slim worden ingesteld om energie te gebruiken op momenten dat er veel beschikbaar is. 19

Ten tweede kunnen mensen hun energiegebruik aanpassen. En ten derde is het belangrijk dat al deze verschillende soorten energie goed beschikbaar zijn. Computers en technologie spelen hierbij een belangrijke rol. Ze helpen ons om direct het energiegebruik te meten, voorspellen hoeveel energie we in de toekomst nodig hebben, en zorgen voor een goede samenwerking tussen energiebedrijven en gebruikers. Als we ons systeem flexibeler maken, hebben we minder nieuwe kabels en leidingen nodig. Ook dat is belangrijk, want er zijn te weinig mensen om al die nieuwe infrastructuur aan te leggen. Ook is er beperkte ruimte voor in onze regio. Bovendien zorgt meer flexibiliteit ervoor dat we de bestaande infrastructuur beter kunnen gebruiken.

3.3

Maatschappelijk perspectief

De veranderingen in ons energiesysteem hebben grote gevolgen voor hoe we leven en werken. Een goed voorbeeld hiervan zien we nu in de Powerport, waar veel energieprojecten bij elkaar komen. In dit gebied, dat ligt binnen de gemeenten Moerdijk, Drimmelen en Geertruidenberg, landt een deel van de nationale energiesysteemopgave. Hierin gaat het onder meer om de aanlandingsplekken voor wind op zee, een hoogspanningsstation, elektrolysers en grootschalige batterijopslag. Dit oefent een grote aantrekkingskracht uit op nieuwe groene industrie. Het gevolg is een nog grotere ruimtevraag. In de Powerport speelt ook dat er ‘duurzame’ warmtebronnen beschikbaar zijn, zoals de restwarmte van industrieterrein Moerdijk en bij de mogelijke waterstofproductie op het Amerterrein. Ook liggen hier kansen voor geothermie. Deze stapeling aan ontwikkelingen roept de volgende solidariteitsvraag op: kunnen de gemeenten Moerdijk, Drimmelen en Geertruidenberg een beroep doen op omliggende gemeenten voor een deel van de ruimtevraag die samenhangt met de nieuw aan te leggen energie-infrastructuur? Een ander maatschappelijk vraagstuk is het verdelingsvraagstuk. In de Zuidelijke Zandgronden zijn weinig warmtebronnen beschikbaar. Bovendien komt dit landelijke gebied niet snel in aanmerking voor de verzwaring van het elektriciteitsnet, door de beperkte vraag.

Dit neemt niet weg dat ook de Zuidelijke Zandgronden een aandeel hebben in het regionale energiesysteem. Bij het realiseren van het energiesysteem leggen we de verbinding met het maatschappelijke perspectief. We willen niet dat de keuzes die we maken leiden tot onrechtvaardigheid. Wat voor de inwoners in de ene gemeente betaalbaar is, is voor de andere onbetaalbaar. We hebben oog voor de betaalbaarheid voor alle gemeenten en voor effecten voor volgende generaties.

3.4 Publieke belangen en leidende principes Het energiesysteem van onze regio moet nu en in de toekomst aan onze publieke belangen voldoen. Betaalbaarheid, duurzaamheid en betrouwbaarheid blijven van belang, maar ook de ruimtelijke inpassing met oog voor een gezonde en pretÝge leefomgeving. We houden voor het RPE-WBEB de publieke belangen voor het energiesysteem aan, die zijn opgenomen in het Nationale Plan Energiesysteem van de rijksoverheid. Er is geen volgorde in deze belangen, we houden met alle zes rekening. 20

3.4.1 Regionaal onderschreven publieke belangen Betaalbaar en economisch krachtig Betaalbaarheid gaat om passende kosten voor gebruikers en om zo laag mogelijke maatschappelijke kosten voor de samenleving als geheel. ‘Economisch krachtig’ betreft het bijdragen aan het toekomstig verdienvermogen van Nederland. Betrouwbaar en veilig Betrouwbaarheid betekent zekerheid van toegang tot energie. Veiligheid richt zich op het beperken van fysieke en digitale risico’s. Duurzaam Duurzaam betekent een klimaatneutraal energiesysteem voor 2050. En beperking van het gebruik van grondstoffen, het circulair en duurzaam gebruik van grondstoffen en het minimaliseren van de impact van het energiesysteem op natuur en biodiversiteit. Rechtvaardig en participatief Een rechtvaardig energiesysteem is een systeem waaraan iedereen mee kan doen en inspraak heeft. De baten en lasten van het energiesysteem worden eerlijk verdeeld. Met “participatief” wordt bedoeld dat ruimte wordt geboden aan lokale initiatieven en inspraak van burgers. Ruimte en milieu De energietransitie vraagt om ruimte. De kwaliteit van de leefomgeving, fysiek en milieutechnisch, moet worden geborgd. Transparante afweging belangen De publieke belangen kunnen tegenstrijdig zijn. Afwegingen worden altijd transparant gemaakt.

3.4.2 Leidende principes De publieke belangen bieden het fundament voor het RPE-WBEB , maar geven weinig richting om tot keuzes te komen. Om die reden hebben we, aansluitend op deze publieke belangen, leidende principes opgesteld voor het RPE-WBEB: -

De verantwoordelijkheid voor de balans tussen energievraag en energie-aanbod wordt zo laag mogelijk in het energiesysteem gelegd. Het startpunt daarbij is energiebesparing. Hierbij zijn gemeenten solidair met elkaar, om te voorkomen dat te veel lasten in een beperkt aantal gemeenten samen komen.

-

De ontwikkeling van de regio wordt versterkt.

-

Duurzame regionale bronnen worden optimaal benut.

-

De bestaande en geplande energie-infrastructuur wordt optimaal benut.

In de onderstaande tabel hebben we de leidende principes uitgewerkt.

21

Tabel 1: Leidende principes

3.5 Sturen tussen de schaalniveaus

Ons huidige energiesysteem gaat fundamenteel veranderen. Dit heeft impact op lokaal, regionaal en landelijk schaalniveau. De uitdaging is groot en in korte tijd moet er veel gebeuren. Dit geldt misschien wel in het bijzonder voor onze regio, omdat onze regio met onder meer Moerdijk, Geertruidenberg en Bergen op Zoom een belangrijk onderdeel is van het nationale en voor een deel ook Europese energiesysteem.8 Tegelijkertijd hebben we veel initiatieven voor nieuwe

Deze gemeenten huisvesten (Geertruidenberg) dan wel gaan volgens het Investeringsplan van TenneT 380 kV hoogspanningsstations huisvesten (Moerdijk en Bergen op Zoom). 8

22

energievoorzieningen op lokaal en regionaal niveau. De overheid heeft als maatschappelijke taak om de verschillende ontwikkelingen goed op elkaar af te stemmen. Met het RPE-WBEB schetsen we een duidelijke ontwikkelrichting voor het energiesysteem van onze regio. Die ontwikkelrichting wordt door de regio benut voor de afstemming met de gemeenten, provincie en het rijk. We borgen bij de Powerport9 de regionale belangen, waarbij we als regio de gemeenten Moerdijk, Drimmelen en Geertruidenberg steunen met het oog op een goede balans tussen de geplande nationale energie-infraprojecten en een gezonde leefomgeving. Ook benutten we de economische kansen die nationale projecten bieden voor onze regio, zoals aftakkingen van de landelijke waterstofbuisleiding. Op lokaal en regionaal niveau faciliteren we lokale initiatieven van energiecoöperaties. Met de gebiedsaanpak gaan we de balans tussen vraag en aanbod zoveel mogelijk plaats- en tijdsgebonden invullen. We sluiten hierbij aan bij het uitgangspunt van de Topsector Energie: “Lokaal wat kan, centraal wat moet”.10 Onderstaande figuur geeft een toelichting op de schaalniveaus.

Tabel 2: Bestuurlijke schaalniveaus11

9

Moerdijk - Drimmelen - Geertruidenberg Bron: Topsector Energie (2020)

10

23

4.

Samenhang op gebiedsniveau

In een energiesysteem dat steeds meer duurzame energie gebruikt, wordt het belangrijker wannéér en wáár we energie opwekken. De beste situatie is dat we energie kunnen gebruiken op het moment dat we het opwekken, en de gebruiker dicht bij de energiebron zit. Als we energie dicht bij huis opwekken en gebruiken, heeft dat grote voordelen. We hoeven dan geen dure nieuwe kabels en leidingen aan te leggen om de energie over grote afstanden te vervoeren. Ook hoeven we geen ruimte vrij te maken voor deze infrastructuur in het landschap. Tot slot zijn er ook minder energieverliezen bij het transport. Dit betekent dat we goed moeten kijken naar wat past in elk gebied van onze regio. Daarom kiezen we voor een aanpak die rekening houdt met de kenmerken en mogelijkheden van elk gebied.

4.1

Gebiedsaanpak

Met de gebiedsaanpak zoeken we in elk gebied naar een goede balans tussen hoeveel energie er nodig is en hoeveel er beschikbaar is. Dit is extra belangrijk omdat het elektriciteitsnet tot 2040, en misschien wel langer, overbelast zal zijn. Dit tekort aan ruimte op het elektriciteitsnet is het grootste probleem bij het verduurzamen van ons energiesysteem. Voor het Stedelijk gebied (Etten-Leur, Breda en Oosterhout) blijkt uit de Energiesysteemverkenning dat tussen 2025 en 2035 een verdubbeling van het aandeel elektriciteit in de energiemix (van 23 naar 46%, zie bijlage 1) verwacht wordt. Ook in de andere gebieden zien we een vergelijkbare groei in deze periode. Gemeenten kunnen binnen hun gebied samenwerken om een energiesysteem te ontwikkelen dat past bij hun situatie. Daarbij moeten ze wel goed kijken naar hoe dit aansluit bij de energiesystemen van de hele regio en daarbuiten. Ook moeten ze rekening houden met ruimte, water en bodem. Door in gebieden te werken, kunnen we al deze zaken goed met elkaar verbinden. De stuurgroep van de RES heeft voor het grootste deel deze gebiedsaanpak al goedgekeurd. Maar omdat we ook veel steun nodig hebben van de gemeenteraden, willen we deze aanpak ook laten goedkeuren in het RPE-WBEB. De belangrijkste punten van de gebiedsaanpak zijn: -

We kijken eerst naar hoeveel ruimte er is op het elektriciteitsnet tussen 2025 en 2035. Dit baseren we op de al beschikbare capaciteit en de investeringsplannen van de netbeheerders. Iedereen die energie gebruikt of levert, moet het met deze beschikbare capaciteit doen. We houden daarbij rekening met onze langetermijnvisie voor 2050, die beschreven staat in de Energiesysteemverkenning West-Brabant. In deze visie staan belangrijke uitgangspunten en ontwikkelpaden die we ook in het RPE-WBEB gebruiken.

-

Bij de samenwerking tussen gemeenten en netbeheerders focussen we vooral op elektriciteit. Dit doen we omdat elektriciteit in de toekomst het grootste deel van onze energie zal zijn. Andere vormen van energie, zoals groen gas, warmte en waterstof, kunnen helpen om het elektriciteitsnet minder te belasten. We moeten daarom gericht stimuleren dat deze alternatieven voor elektriciteit beschikbaar komen èn worden gebruikt. 24

-

Op basis hiervan hebben we de regio verdeeld in vijf gebieden, elk met hun eigen belangrijke kenmerken:

Tabel 3: Kenmerken gebieden

Kaart 1: Gebiedsindeling

25

Voor warmte, groen gas en waterstof kunnen gemeenten en netbeheerders flexibel samenwerken, los van de gebiedsindeling. Ze kunnen tijdelijke samenwerkingen vormen waar dat nodig is. -

Om de beschikbare ruimte op het elektriciteitsnet zo goed mogelijk te gebruiken, volgen we de drie hoofdpunten van de Landelijke Aanpak Netcongestie (LAN): o Het sneller uitbreiden van het elektriciteitsnet o Prioriteren van essentiële projecten, alle plannen goed op elkaar afstemmen en ruimtelijk inpassen o Slimme oplossingen bedenken en gebruiken

In het elektriciteitsnet zien we piekmomenten in het gebruik van het elektriciteitsnet en die zijn locatieafhankelijk. Om hier iets aan te doen zijn er verschillende maatregelen mogelijk. Zowel de gebruikers zelf, maar ook Enexis Netbeheer en de gemeenten hebben hierin een rol. Met de gebiedsaanpak faciliteren we de afstemming van de maatregelen. -

We controleren ook of alle maatregelen passen in het gebied. Als niet alles past, dan moeten we als RES West-Brabant vragen welke maatschappelijke behoeften het eerst aangepakt moeten worden. Deze vraag brengen we zelf actief onder de aandacht bij de overlegtafels van de Stedelijke Regio Breda-Tilburg en de Stedelijke Regio West-Brabant-West.

-

Voor elk gebied starten we een speciaal proces om de voortgang te volgen en bij te sturen waar nodig. Dit noemen we het PeP-proces (Programmeren en Prioriteren).

-

De RES West-Brabant zorgt ervoor dat alle gebieden in de regio goed met elkaar blijven samenwerken.

-

Communicatie en participatie is een belangrijk onderdeel binnen de gebiedsaanpak. Het informeren en betrekken van inwoners is belangrijk voor het begrip en draagvlak vanuit de samenleving. De RES West-Brabant zal binnen de gebieden de trekkersrol vervullen.