Document · PDF

Bijlage deeluitwerking Fort Henricus Ontwikkelingsperspectief Steenbergen 2107732.pdf

Besluitvormende Vergadering 22 april 2021, gemeente SteenbergenBij agendapunt: 06.: Doorontwikkeling Fort Henricus.5.357 woorden

Open het PDF bij iBabs ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen

Deeluitwerking ontwikkelingsperspectief Buitengebied De Heen – Steenbergen

Buro Lubbers

Gemeente Steenbergen

2021

Fort Henricus

Voorwoord De geschiedenis herleeft! Stadhouder Frederik Hendrik. Deze zoon van Willem van Oranje is de naamgever van Fort Henricus. Je kunt van alles vinden van deze veldheer uit vervlogen tijden, maar een opgever was hij niet. Met zijn manschappen hield hij in de 80-jarige oorlog moedig stand tegen de Spanjaarden. We zijn inmiddels een paar eeuwen verder. Van het statige fort dat eens de vesting Steenbergen beschermde tegen aanvallen vanuit zee, was twintig jaar geleden niet veel meer over dan een akker. Gelukkig groeide het besef dat Fort Henricus een parel is binnen de Zuiderwaterlinie. Een stille getuige van het unieke en boeiende vestingverleden van Steenbergen. Iets dat ook nu nog tot de verbeelding spreekt. Twee restauratierondes keerden het tij voor het fort. Als je er nu rondloopt en een beetje je fantasie gebruikt, zie je de soldaten van Frederik Hendrik nog marcheren langs de wallen. Het fort, dat ook nog eens in een fraai weids landschap staat, mag gezien worden. Daar mogen we als gemeente trots op zijn! Met betrokken partijen zoals de partners van de Zuiderwaterlinie, hebben we goed gekeken hoe we het fort nog beter tot haar recht kunnen laten komen. Dat doen we uiteraard samen met lokale ondernemers. Onze uitgangspunten hierbij zijn: natuur, cultuurhistorie, ondernemerschap, verbinden en activiteiten.

Met dit document willen inzicht geven in de verschillende mogelijkheden die er voor het fort zijn. Het is geen dichtgetimmerd plan, maar juist bedoeld om koers te bepalen en te inspireren. Zodat de partijen uit ons gebied een helder beeld krijgen van de vele kansen die het fort hen biedt en zodat zij ook de mogelijkheid krijgen deze volledig te benutten. Voor nu en in de toekomst. Als de geschiedenis van Fort Henricus ons iets leert, dan is het wel dat we zuinig moeten zijn op ons erfgoed. Het is belangrijk dat we het fort goed tot haar recht laten komen. Dat het de plek krijgt die het verdient binnen de familie van forten en vestingen van de West-Brabantse Waterlinie. Een plek in het groen waar de geschiedenis tot leven komt. De poort naar de vestingstad Steenbergen. Dat betekent ook dat we een zorgvuldig proces moeten doorlopen. We kunnen het maar één keer goed doen. We laten ons dan ook graag inspireren door de naamgever van het fort, Frederik Hendrik. Dat doen we door net zoals hij dat deed met zijn soldaten, er onze schouders onder te zetten. Met alle betrokkenen – eigenaren, overheden, ondernemers en de lokale gemeenschap – blazen we het fort nieuwe leven in.

Samen gaan we ervoor dat 400 jaar na de oprichting in 2027 Fort Henricus weer volledig tot bloei komt en een verbindende functie heeft tussen groen & blauw, oud & nieuw, stad & ommeland, kennis & beleving en recreatie & toerisme. Met het oog op dat toekomstbeeld bied ik u deze deeluitwerking voor Fort Henricus met groot plezier en vol verwachting aan. Esther Prent Wethouder

Input uit eerdere trajecten Samenvatting

uit Plakboek Fort Henricus

Het ‘Plakboek Fort Henricus’ is het resultaat van de samenwerking projectgroep Fort Henricus, welke werkte onder regie van gebiedsontwikkelingsproces Waterpoort en bestaat uit Natuurmonumenten, de gemeente Steenbergen, waterschap Brabantse Delta en de provincie Noord-Brabant uit Plakboek Fort Henricus

4 I

Recreatieve kansenkaart Gemeente Steenbergen

I 5

Het Fort van toen tot nu <1700

1700 - 1800

1800 - 1900

Het Fort lag op de grens tussen binnen- en buitendijks. De omringende ‘verdroncken landen’ stonden regelmatig onder water

In 1590 ligt op de locatie waar later Fort Henricus zou verrijzen een vierhoekig havenhoofd. Steenbergen is een speelbal tussen verschillende landen en wordt vaak veroverd

Vanuit de sluis naast het Fort liep een verdedigingswal richting Steenbergen, welke momenteel nog steeds in het landschap te herkennen is

In 1805 stonden er op het Fort nog twee gebouwen. De rechtse was een oude soldatenbarak, de linkse een magazijnloods welke in 1768 nieuw gebouwd is. De oude valbrug is nog aanwezig en naast de wal staat de ruïne van het kruitmagazijn In 1809 werd het fort voor het laatst gebruikt met militaire doeleinden, toen Napoleon de kanonnen richtte op een Britse invasie. In 1816 raaktte het fort in onbruik In de 18e eeuw stond er bebouwing op het Fort, waarmee een klein dorp werd gevormd 1. Poortgebouw 2. Wachtverblijf 3. Soldatenbarak 4. Soldatenbarak 5. Waterput 6. Kapiteinswoning, later officierswoning 7. Kerk, later magazijn 8. Majoorswoning 9. Kruitmagazijn

1900 - 2000

In 1627 werd het Fort gebouwd als onderdeel van de West-Brabantse Waterlinie. Fet fort had toen nog geen bebouwing. Rechts van het fort lag de inundatiesluis die het omliggende land onder water kon zetten De aarden wallen vervaagden en het Fort werd gebruikt als landbouwgrond. Een aantal loodsen en een huis worden op de rand van het Fort gebouwd. De luchtfoto uit 1984 laat nog wel de countouren van de verdedigingswal zien In 1646 is de Oude Vlietpolderdijk aangelegd, waarmee de polder hier aangegeven met ‘vliet polder’ werd drooggelegd. De kaart komt uit 1735

6 I

I 7

2000 - 2020

Het fort werd gekocht door Natuurmonumenten. In 2008 werd een eerste poging gedaan tot restauratie, welke helaas niet volledig succesvol was.

De gracht is een ecologisch waardevolle zone en de wallen en binnenkant van het fort zijn enigszins verwilderd. Het fort wordt momenteel niet actief gebruikt

In 2017 werden de wallen volledig gerestaureerd. Ook is een uitkijktoren gebouwd op de plek waar oorspronkelijk de toegangspoort tot het fort was. Er is een uitgang voor camaliteiten en werkvoertuigen in het zuiden van de wal aangelegd

8 I

De verdedigingswal tussen het fort en Steenbergen is rechts van het kanaal naar de vesting nog in het landschap te herkennen. Een deel van de bijbehorende gracht is in de vorm van een evz teruggebracht

I 9

Toekomst tekeningen

10 I

I 11

Omgeving van het Fort Onderbouwing

Uit het het ontwikkelingsperspectief komt duidelijk naar voren dat Fort Henricus is gelegen op een overgang van landschappelijke eenheden en routes. Per éénheid kunnen onderscheidende kwaliteiten en kenmerken worden benoemd die als praktische basis dienen voor de verdere uitwerking.

1. De Vliet

De Vliet is één van de grootste troeven van de gemeente; de watersport is populair en veel recreatieve activiteiten concentreren zich langs de oevers. De Vliet wordt bovendien gewaardeerd door haar natuurlijke karakter. De oevers naast het Fort bieden een uitgelezen kans tot het ontwikkelen van een openbare plek aan het water. Met name in de nabijheid van het Fort en zijn recreatieve routes is dit een grote kans voor het verbinden van het Fort met andere onderdelen van de WestBrabantse Waterlinie.

2. De Henricus polder

De Henricuspolder is een zeer karakteristiek agrarisch landschap met weidse zichten en open akkers. De akkers worden omringd door hoger gelegen dijken die zijn ingeplant. Bewoning, bedrijfs- en nevenactiviteiten zijn gekoppeld aan de dijk en veelal verzameld in ingeplante huiskavels, waardoor de openheid van het landschap behouden blijft. De ligging van het Fort op de overgang van verschillende landschappen wordt hierdoor benadrukt o.a. ter illustratie van de ontstaansgeschiedenis van Steenbergen (aan Zee) en haar agrarische economie.

1. 2.

3. De Vlietzone De Vlietpolder is agrarisch grondgebied, gelegen buiten de regionale waterkering. In deze zone zijn verschillende recreatieve voorzieningen aanwezig en er wordt gewerkt aan nieuw recreatief aanbod. Het ontwikkelingsperspectief toont een robuust en klimaatadaptief landschap dat verbonden is met de Vliet en de gorzen. Daarmee brengt het een hoog gewaardeerde beleving dicht bij de stad èn bij het Fort. De ligging van het Fort op de overgang van verschillende landschappen wordt hierdoor benadrukt o.a. ter illustratie van de ontstaansgeschiedenis van Steenbergen (aan zee) en haar natuurlijke en recreatieve waarden.

4. De Zuiderlijke entree

Fort Henricus heeft een poortfunctie in de overgang tussen de stad en het buitengebied. De verbinding tussen de Vesting en het Fort en verder naar de Heen is een essentiële schakel in de ontwikkeling van het Fort tot recreatief knooppunt. De aankomst bij het Fort is momenteel niet fraai en de verbintenis tussen het Fort en de Vesting is niet sterk. Vanwege zichtbaarheid en de nabijheid van de stad en de Vliet is met name de Zuidzijde een zeer geschikte locatie voor het ontwikkelen van een ‘gezicht’ voor het Fort, een plek voor de gemeenschap, ontmoeting, informatie over de historie en vertrekpunt van activiteiten.

route programma; plek voor verblijf en activiteit

12 I

I 13

Op het Fort Onderbouwing

1. De gracht De gracht heeft hoge ecologische waarden, zowel ter plaatse als in verbinding met aansluitende ecologische zones. De gracht is tevens een belangrijk cultuurhistorisch onderdeel van het Fort en daarmee van belang voor de beleving van het verleden. Door omstandigheden is het bij de reconstructie niet gelukt de gehele gracht te reconstrueren; er mist nog een stuk.

2. 3. 1.

Ten behoeve van de uitwerking van het Fort is een zonering gemaakt. De zones zijn gebaseerd op het resultaat van het ontwikkelingsperspectief en gesprekken met Natuurmonumenten. Per éénheid kunnen onderscheidende kwaliteiten en kenmerken worden benoemd die als praktische basis dienen voor de verdere uitwerking.

2. De wallen en bastions De waarde van de grondwallen zit onder andere in de cultuurhistorie en beleving van het Fort. Ze zijn reeds gereconstrueerd en daardoor zeer interessant. De wallen hebben ook een grote waarde voor de beleving van het omliggende landschap in de vorm van routes over de wallen en bastions met bijbehorend uitzicht. Om de wallen betreedbaar te maken moeten trappen worden aangelegd om afkalving van de (historisch waardevolle) taluds te voorkomen. Het Fort is tijdens de reconstructie bewust aangelegd met de entree op het noorden (de originele entree). In het zuiden is een doorgang voor calamiteiten voorzien. Het vormgeven van deze calamiteiten doorgang tot een volwaardige tweede entree biedt veel kansen, met name in combinatie met het ontwikkelen van het gehele Zuiderlijke entreegebied. 3. De terre De terre omvat de grote open vlakte binnen de wallen. Het heeft een potentie als verbijfsplek waar het verleden zichtbaar en beleefbaar gemaakt kan worden. Met name de tijdslaag waarin verschillende bebouwing op het fort aanwezig was spreekt tot de verbeelding. Permanente bebouwing op het Fort behoort niet tot de mogelijkheden; driedimensionale constructies niet-zijnde permanente gebouwen zijn wel mogelijk. De grasmat van het terrein is momenteel slecht betreedbaar in natte omstandigheden. 4.

De Contrescarp Op de dijk rondom de gracht, de contrescarp, is de verbindende infrastructuur gelegen, waardoor het een belangrijke rol speelt in de verbinding van het Fort met haar omgeving. De contrescarp heeft rondom diverse profielen en hoogtepeilen. Kenmerkend is het onderscheid tussen a) de zuid-westelijke helft, met autorijbaan en grenzend aan de Henricuspolder en b) de noord-oostelijke helft, met wandelpad en grenzend aan de Vliet en Vlietpolder. De contrescarp is een belangrijk cultuurhistorisch onderdeel van het Fort.

14 I

I 15

Uitwerking

Afmaken van de gracht en contrescarp, opruimen van de omgeving van de loods

Mooi vormgegeven entree die de beleving van het fort versterkt

Bestaande loods verbouwd tot waardig hoofdgebouw met publieke functie(s) Zicht op en ruimtelijke relatie met het fort. Deel openbaar toegankelijk met info over het fort e.d.

Karakteristiek open polderlandschap met akkers Contact met de Vliet, openbare plek aan het water Natuurlijke oevers als onderdeel van doorgaande ecologische zones

‘Rondje fort’ over de aarden wallen met uitzicht over het diverse landschap en de terre

16 I

Aanlegplaats voor boten

I 17

Uitwerking Streven naar verwijderen mestbassin en opheffen bouwblok

Natuurlijk en recreatief aantrekkelijk landschap beleefbaar (vanaf uitzichtpunt o.a.) en toegankelijk maken

Versterken van de beleving van de contrescarp als cultuurhistorisch onderdeel van het Fort. Strakke uitstraling van grondwallen en bastions; beheer afgestemd op het beleefbaar houden van de vormen

Natuurlijke uitstraling van de gracht en oevers; beheer afgestemd op de ecologische doelen

Openheid en agrarisch karakter van de polder beleefbaar maken en houden; ontwikkeling nevenactiviteiten alleen op huiskavels Tastbaar maken van de historie in de vorm van drie-dimensionale constructies (niet zijnde permanente gebouwen) als decor voor verhaal, verbeelding en verblijf

Verbeteren van de grasmat t.b.v. kleinschalige activiteiten (zie idee Fortkalender) Uitzoeken wat er nodig is om de Zuiderlijke entree als volwaardige tweede entree te gebruiken

Huidige loods omgebouwd tot volwaardig hoofdgebouw met publieke functie(s)

Strategisch geplaatste trappen faciliteren een rondgang over de wallen en bastions Afmaken van de omgrachting Herinrichten van de buitenruimte, o.a. verwijderen kleine loods en woning

Locaties voor parkeren Locatie voor de verbinding tussen land en water in de vorm van een plek aan het water met aanlegsteiger(s). De vormgeving van de steiger is passend bij de eisen van de ecologische oevers.

Een ‘vestingroute’ die het Fort met de vesting verbindt. Hiermee wordt het verhaal van het vestingverleden verteld en wordt de verbintenis van de stad met het Fort als landschappelijke tegenhanger versterkt.

Versterken van (recreatieve) verbindingen met de stad Steenbergen en met de Heen, wandelroutes langs de Vliet en door de Vlietpolder èn vaarroutes.

18 I

I 19

Verbeelding van het verleden op de terre Inspiratie

Historische kaart 1753

Tree Church, Nieuw-Zeeland

contouren uitzetten met bollen of maaibeheer

sfeerbeeld op de terre

inrichtingselementen laten d.m.v. beeld en geluid de histrie herleven, Belevingsroute Floriade

< uit Plakboek Fort Henricus

20 I

n.b. de referentiebeelden en schetsen zijn een verbeelding van de uitgangspunten zoals vastgelegd in het ontwikkelingsperspectief en besproken met Natuurmonumenten, Waterschap Brabantse Delta en de Gemeente Steenbergen. De voormalige bebouwing op het Fort wordt gevisualizeerd door middel van driedimensionale structuren. Voor het ontwerp dient de historie van de plek nog eens nauwkeurig bestudeerd te worden i.s.m. bijvoorbeeld de Heemkundekring, dient één en ander bestudeerd te worden in relatie met andere inrichtingsobjecten in dit deel van de Zuider Waterlinie en dient vervolgoverleg plaats te vinden met o.a. Natuurmonumenten.

I 21

Wallen, bastions en entree Fort de Roovere

Inspiratie

Strakke grondwallen onder beheer, rietkraag rondom in de gracht

Fort Everdingen Rondgang over de bastions met uitzicht over de natuurlijke omgrachting. Begrenzing met schapenhek.

Grebbelinie

Fort Vechten

Coupure in de dijk langs de A12

Coupure in de wal als entree

Fort Werk aan het Spoel Fort als buitenmuseum met sculpturale grondwerken en trappen. Aangrenzend een restaurant / horeca.

sfeerbeeld van de wallen en entree

22 I

I 23

Aanlegplaats aan de Vliet Inspiratie

beeld: Waterschap Brabantse Delta

sfeerbeeld aan de Vliet

24 I

I 25

De Loods Inspiratie

sfeerbeeld van de Zuiderlijke entree

26 I

I 27

Fortkalender Inspiratie

Om de gehele gemeenschap de mogelijkheid te geven onderdeel uit te maken van de ontwikkelingen op het Fort kan een activiteitenkalender worden opgesteld. Zowel incidentele als vaste terugkerende activiteiten kunnen plaats vinden binnen het decor van het Fort.

PARK

ACTIVITEITENKALENDER

2017

wat

waar

Bosch Winter Paradijs

Stadspark

FEBRUARI 9 februari 10 februari

Wilgen knotten Ontvangst Prins Carnaval

Diezemonding Stadspark

MAART 20 maart 30 maart

Hardloopwedstrijd langs het kanaal Schetsschuit excursie

Sportpark Cultuurpark

APRIL 1 april 19 april 24 april

Wielenloop Dag van de architectuur Vuurwerkfestival

Start sportpark Woonpark Stadspark

MEI 1 mei 13 t/m 17 mei 26 mei

Nederlands speciaalbier festival Jazz in Duketown De kanaalloop

Landschapspark Stadspark Bedrijvenpark

JUNI 1 juni 9 juni 12 juni 16 t/m 19 juni

Scoutingdag - o.a. vlotten bouwen Kanaalregatta Tennistoernooi Bosch parade

Ertveld Sportpark Stadspark Stadspark

JULI 8 juli 15 juli 21 t/m 28 juli

Luchtballonvaren Bossche zwemwedstrijd Beachvolleybal toernooi

Sportpark Waterpark Cultuurpark

AUGUSTUS 17 augustus 24 augustus 26 t/m 30 augustus

Vliegerevenement Dag van de Baars Festival Boulevard

Sportpark Waterpark Gehele kanaal

SEPTEMBER 7 september 13 t/m 15 september 21 september

Bourgondisch ‘s-Hertogenbosch Open monumentendag Dag van de stadslandbouw

Stadspark Gehele kanaal Stadspark

OKTOBER 12 oktober 31 oktober

Boschelais primeur Halloweennacht

Stadspark Waterpark

NOVEMBER 4 november 20 november

Boerengolf Intocht Sinterklaas

Landschapspark Stadspark

DECEMBER 10 december 19 t/m 24 december

Decemberfestival Midwinterevenement

Cultuurpark Waterpark

ELKE MAAND 1ste zondag v/d mnd 2de zondag v/d mnd

Muziek bij de Citadel Hardloopwedstrijd

STADSPARK PAVILJOEN Seizoensgebonden wisselende menukaart, dagvers Verkoop biologische en dagverse producten

28 I

I 29

Fort Henricus

Activiteitenkalender - ter inspiratie

2021

Januari 1-3 januari

Juli 2-4 juli

Ontdek alles over de winterse ongemakken van de soldaten die gestationeerd waren op het fort

Winterfort

8-10 januari

23-25 juli

Februari

Augustus

5-7 februari

6-8 augustus Bewonder het heelal onder begeleiding van een amateurastronoom met telescoop

..... augustus

..... februari

27-29 augustus Speciaalbier event

Maart

September

13 maart

Roeiregatta

Roeicompetitie in de haven van Steenbergen, start bij Fort Henricus

..... maart 26-28 maart April 2-4 april 25 april

Vestingsteden route

..... april Mei 14-16 mei ..... mei 28-30 mei

Bivakkamp

Juni 11-13 juni

Fortpicknick

O O

Aanschouw oude auto’s, koetsen en schepen vanuit het fort en vier de aftelling naar het jubileumjaar

30 I

E E

..... september

B R

Kampeer in het fort en ga een avontuurlijk weekend tegemoet. Opgeven bij de scouting!

Nuttig op het fort een mand met lokale lekkernijen, bereid door locale ondernemers. Let op reserveren verplicht!

11-12 september Open Monumentendag 24-26 september

D L

Proef uit het assortiment van de vele locale bieren die de omgeving rijk is

Beleef een historische veldslag door middel van acteurs en een virtual reality bril

Oktober

1-3 oktober

22-24 oktober

Bietentocht

Aanschouw de traditionele intocht van de bietenschuiten vanuit het fort

..... oktober

Halloween

Griezel mee met de horrortocht op het fort, waarin je in iedere hoek een nieuw spookverhaal ervaart. Durf jij?

Sinterklaas intocht

Aankomst van de Sint en zijn pieten bij de steiger naast het fort

20-25 december Kerstmarkt

Wandel in sfeer langs de kraampjes onder het genot van warme choco en glühwein

November 5-7 november ..... november 13 november

December ..... december 10-12 december

..... juni 24 juni

Geniet van sfeervolle muziek onder het genot van een drankje

..... juli

..... januari

12-13 februari Sterrennacht

Jazzevent

Midzomerfeest

Vier het midzomerfeest met kampvuur en zelfgebakken taarten wedstrijd

I 31

Fort Henricus

Activiteitenkalender - ter inspiratie

2022

Januari 1-2 januari

Juli 2-4 juli

Een frisse neus halen en struinen door de vlietzone, vertrek vanaf het fort

Nieuwjaars wandeling

7-9 januari

..... juli

..... januari

23-25 juli

Februari

Augustus

4-6 februari

5-7 augustus

12-13 februari

Speel boerengolf op het fort en in het nabijgelegen polderlandschap

Boerengolf

Jazzevent

..... augustus

..... februari

26-28 augustus Speciaalbier event

Maart

September

13 maart

Roeiregatta

Roeicompetitie in de haven van Steenbergen, start bij Fort Henricus

..... maart 25-27 maart April 1-3 april 25 april

Vestingsteden route

..... april Mei 15 mei ..... mei 27-29 mei

Gorzenloop

O O

Aanschouw oude auto’s, koetsen en schepen vanuit het fort

Start van de 10km lange hardloopwedstrijd door het gorzenlandschap vanuit het fort

E E

..... september

B R

10-11 september Open Monumentendag 23-25 september

21-23 oktober

Aanschouw de traditionele intocht van de bietenschuiten vanuit het fort

Sinterklaas intocht

Aankomst van de Sint en zijn pieten bij de steiger naast het fort

Afsluiting Jubileumjaar

Afsluiting van het jubileumjaar met fotowedstijd

November 5-7 november ..... november 12 november

..... december

..... juni

9-11 december

32 I

Bietentocht

..... oktober

3-5 juni

Vier het midzomerfeest met kampvuur en versnaperingen

Beleef een historische veldslag door middel van acteurs en een virtual reality bril

1-2 oktober

December

Midzomerfeest

D L

Proef uit het assortiment van de vele locale bieren die de omgeving rijk is

Oktober

Juni

24 juni

Geniet van sfeervolle muziek onder het genot van een drankje

20 december

I 33

Bijlagen

34 I

I 35

Ontwikkelingsperspectief

buitengebied De Heen - Steenbergen Sinds de omlegging van de A4 met de bijbehorende ‘omkering’ van de entree van Steenbergen zijn de ruimtelijke ontwikkelingen aan de noordwestzijde van Steenbergen in een stroomversnelling geraakt. Dat resulteert in positieve energie en daadkracht. Gelijktijdig rijzen er vragen over het maken van de juiste keuzes, hoe verschillende projecten zich tot elkaar verhouden, of ingrepen bij kunnen dragen aan een groter geheel. Ook spelen, zoals in het hele land, vraagstukken ten aanzien van klimaatadaptatie, natuurontwikkeling en recreatie. Bovendien groeit in Steenbergen de interesse voor het cultuurhistorisch verleden van de stad, waar onder meer het recent gereconstrueerde fort Henricus deel van uitmaakt. Het buitengebied van Steenbergen ligt vol met kleine schatten, van historische relicten tot haventjes, natuur, vergezichten en charmante vakantiehuisjes. Ook zijn er tal van ondernemers en bewoners met creatieve ideeën. Bovendien spelen er tal van nieuwe ontwikkelingen, zoals de vernieuwde afslag, een grote interesse om het Fort op te waarderen, een hotelontwikkeling en te realiseren delen van de ehs. Deze kunnen allen een bijdrage leveren aan de ruimtelijke kwaliteit van het gebied, met name als we de opgaven integraal benaderen.

Het buitengebied wordt vandaag de dag steeds meer gewaardeerd als plek om integraal vorm te geven thema’s als klimaatadaptatie, natuurontwikkeling en krimp van agrarische bedrijven o.a.

Aan de ene kant zijn er knelpunten. Hoe gaan we om met de afnemende biodiversiteit? Waar lossen we onze waterberging op? Hoe realiseren we een ecologische verbindingszone? Wat doen we met afbouwende agrarische bedrijven? Wat kunnen we met het fort? Aan de andere kant zijn er volop kansen. De interesse voor recreatie (leisure) in het buitengebied groeit. Mensen trekken erop uit om de ontspannen, te genieten van de natuur en te bewegen. Beleving speelt hierin een grote rol, vandaar de toenemende belangstelling voor streekproducten, natuureducatie en cultuurhistorie. Het is de kunst deze vraagstukken als vanzelfsprekend op te lossen door het buitengebied vanuit een groter schaalniveau en integraal te benaderen. Bijvoorbeeld door een ecologische verbindingszone in te zetten als onderdeel van een groter klimaatrobuust landschap met hoge natuur- en recreatiewaarden. In dit landschap faciliteert een netwerk van routes en knooppunten het recreatief gebruik. Ondernemers kunnen hierop aanhaken met nieuwe initiatieven of het uitbouwen van hun huidige bedrijf. Binnen het netwerk zijn er hoogtepunten zoals het Fort, die de kwaliteiten hebben om te worden ontwikkeld tot een echte hotspot. Zulke ontwikkelingen hebben gemeen dat ze een kwaliteitsimpuls zijn voor het buitengebied en bovenal onderdeel zijn van één verbonden natuurlijk landschap dat uitgaat van haar eigen kwaliteiten.

< Verbeelding van het buitengebied zoals geschetst in het ontwikkelingsperspectief Buitengebied De Heen - Steenbergen

36 I

I 37

Het ontwikkelingsperspectief brengt allereerst de kansen die in het gebied liggen, het kleine schaalniveau, in kaart. Dat is gebeurd aan de hand van een historische en ruimtelijke analyse, door het landschap te ervaren, mensen te spreken, en de beleidsstukken en resultaten van eerdere trajecten te bestuderen. Door vervolgens uit te zoomen en alle kansen, zowel fysiek als programmatisch met elkaar te verbinden zien we dat velen niet los van elkaar gezien kunnen en mogen worden. Daar ligt dan ook het belangrijkste uitgangspunt; er zijn tal van ontwikkelingen denkbaar die een bijdrage leveren aan de ontwikkeling en de beleving van het landschap en de kwaliteiten versterken. Om handen en voeten te geven aan deze benadering worden de kwaliteiten die onderscheidend zijn voor het noordwestelijk buitengebied benoemd, onderbouw en geïllustreerd. Het doel is mensen te inspireren en te stimuleren een bijdrage te leveren aan een uniek en dynamisch landschap.

II V

III

Allereerst worden de deelgebieden aangrenzend aan Fort Henricus en het deelgebied Fort Henricus zelf uitgelicht zoals omschreven in het ontwikkelingsperspectief. Vervolgens wordt de visie op het Fort uiteengezet en geïllustreerd.

VI I / Vlietzone

landschap van beleving en dynamiek

II / Fort Henricus landschapspoort

III / Afslag Steenbergen stadspoort

IV / Henricuspolder landschap van akkers en dijken

V / Vestingpark heden en verleden

VI / Lineair park ontmoeting tussen stad en land

38 I

I 39

Deelgebied II / Fort Henricus Onderbouwing Zuiderwaterlinie

Regionale keringen

De Zuiderwaterlinie is de oudste, langste én meest gebruikte van alle Nederlandse waterlinies. Een unieke ketting van 11 Brabantse vestingsteden en hun ommeland, verbonden door het typisch Nederlandse verhaal van verdedigen met het water.

De huidige regionale kering is gelegen op de overgang tussen Vlietpolder en Henricuspolder. De Vlietpolder is dus ‘buitendijks’ gelegen, wat de fysieke en landschappelijke verbinding met de Vliet mogelijk en zelfs vanzelfsprekend maakt. De kering loopt via de oost- en noordzijde om het Fort heen. 5-8-2020

Leggers Brabantse Delta

Regionale waterkeringen langs regionale rivieren Profiellijn kunstwerk FMA_Profielpunten_50m FMA_Profiellijnen_2A3_L200

Historische kaart 1753

FMA_Profiellijnen_3A3_L200 FMA_Profiellijnen_4A3_L200 Bijzondere waterkerende constructies

Op een bepaald moment in de geschiedenis was het fort bebouwd. Er bestond een bedrijvige gemeenschap met maar liefst 450 soldaten en hun familie. Er was zelfs een kerk voor huwelijken en dopen.

Duikers in PWK Hectometrering Oppervlaktewatergemaal in PWK Sluis in PWK Zoneringen

BWK_vakgrens BWK zonering (2012)

CWK_Vakgrens_waterkering CWK zonering (2012)

Verbinden

RWK_Vakgrens_waterkering 500 m

RWK zonering (2012)

In de huidige situatie is de ruimtelijke verbondenheid tussen de stad, het Fort Henricus en de Vliet verstoord.

https://brabantsedelta.webgispublisher.nl/Viewer.aspx?map=Leggers_Brabantsedelta&bookmark=9fdf3851-e2a4-4305-ae38-9895f9ca4b2c&maponly=true

1/2

Structuurvisie Het Fort Henricus en de Steenbergse Haven zijn belangrijke cultuurhistorische relicten voor de stad Steenbergen.

40 I

I 41

Deelgebied II / Fort Henricus Inspiratie Beleefbaar maken van de cultuurhistorie Historische onderdelen van het Fort, zoals de scherpe wallen en plattegronden van vroegere bebouwing, spreken tot de verbeelding. Door middel van subtiele inrichtingselementen kunnen deze worden verbeeld en beleefbaar worden gemaakt. < verbeelding plattegrond voormalige Romeinse Villa Sint Jansberg (Natuurmonumenten) < trapjes maken de wallen bereikbaar en voorkomen afkalving van het grondwerk, Fort Werk aan het Spoel Programmeren van de route naar het Fort De weg naar het Fort is ook een belangrijk cultuurhistorisch element en dè verbinding tussen Vesting en Fort < route met inrichtingselementen vertelt een verhaal, verbindingsassen Delfse Hout (Buro Lubbers) < cultuurhistorische belevingsroute met verhalende inrichtingselementen en geluidsinstallaties, de Floriade (Buro Lubbers i.s.m. Kinkorn) Benadrukken van de landschappelijke ligging < de natuurlijke gracht van Fort Henricus is tevens illustratief voor de landschappelijke ligging van het Fort en de verbondenheid met ecologische groenstructuren < natuurlijke sfeer buitenzijde fort en rondgang over de wallen, Fort Everdingen

Centrale plek voor ontvangst en cultuur Een ‘gezicht’ voor het Fort, een plek voor de gemeenschap, ontmoeting, informatie over de historie, vertrekpunt van activiteiten. < Fortbrouwerij en terras Duits & Lauret, Fort Everdingen < Een gemeenschapsplek, Greens in the park

42 I

I 43

Deelgebied I / Vlietzone Onderbouwing Historische kaart 1735 (Rijksarchief Noord-Brabant) Toont hoe de gorzen en slikken de oever van de Vliet bedekten en reikten tot het fort; de Oude Vlietpolderdijk vormde samen met de omwalling van het fort de zeedijk

Regionale keringen

5-8-2020

Regionale waterkeringen langs regionale rivieren Profiellijn kunstwerk FMA_Profielpunten_50m FMA_Profiellijnen_2A3_L200 FMA_Profiellijnen_3A3_L200 FMA_Profiellijnen_4A3_L200 Bijzondere waterkerende constructies

Oude Vlietpolderdijk Waar de weg zich bij veel dijken in de Henricuspolder ‘op’ de dijk bevindt met uitzicht over de lager gelegen landschap, bevindt de weg zich hier ‘naast’ de dijk en ‘in’ het landschap; een heel andere beleving waarbij de passant contact heeft met het landschap en geörienteerd is op de Vliet

Duikers in PWK Hectometrering Oppervlaktewatergemaal in PWK Sluis in PWK Zoneringen

BWK_vakgrens BWK zonering (2012)

CWK_Vakgrens_waterkering CWK zonering (2012)

RWK_Vakgrens_waterkering 500 m

RWK zonering (2012)

Zuiderwaterlinie

https://brabantsedelta.webgispublisher.nl/Viewer.aspx?map=Leggers_Brabantsedelta&bookmark=9fdf3851-e2a4-4305-ae38-9895f9ca4b2c&maponly=true

1/2

Structuurvisie Vlietzone vs open zeekleipolder, cultuurhistorische relicten

44 I

I 45

Deelgebied I / Vlietzone Inspiratie Contact met de natuur De belevingswaarde van de vlietzone is hoog. Water, seizoenen, planten, dieren, ruigte; de perfecte plek voor bijvoorbeeld struinpaden en natuurlijk spelen

Fieldlab

Tiengemeten

Een buitenlaboratorium voor experimentele en innovatieve landbouw kan gerealiseerd worden temidden van de natuur. Biodiversiteit, klimaatadaptatie en natuurontwikkeling kunnen worden gecombineerd met struinpaden en andere recreatieve faciliteiten. Het thema agro, food en innovatie kan zichtbaar en beleefbaar worden gemaakt in het buitengebied. De promotie van streekproducten en culinaire activiteiten sluiten hier goed bij aan.

Een voormalig agrarisch eiland omgedoopt tot natuurlijk zoetwatergetijdengebied. De voormalige akkerstructuur is nog goed zichtbaar. Op het eiland vind je landschappelijke relicten, natuurontwikkeling, een zoetwatergetijdengebied, een museum, herberg en camping, natuurspeeltuin en wandelroutes.

Natuurontwikkeling Met het naar binnen trekken van het natte en ruige landschap van de gorzen en slikken ontstaat een klimaatadaptief, dynamisch en biodivers landschap. Het is een landschap dat tegen een stootje kan en goed combineert met recreatieve functies.

46 I

Verblijfsrecreatie

de Markerwadden

Het verruigde natuurlijke landschap langs de Vliet is geschikt voor kleinschalige verblijfsrecreatie die gericht is op het ervaren van natuur rust en ruimte. Voorzieningen hebben een tijdelijk of op zijn minst duurzaam / ecologisch karakter en dragen bij aan de beleving van het gebied

Een opgespoten gebied in het Markermeer met slikken en ondiepe plassen. Er is minimale getijdewerking door wind. Er is een kleine innovatieve nederzettingen voor onderzoekers en recreanten aanwezig. Natuurontwikkeling staat boven alles, resulterend in een bijzonder vogelspotgebied.

I 47

Deelgebied IV / Henricuspolder Onderbouwing Historische dijkstructuren voor 1620 Al voor de 16e eeuw was dit een ingedijkt poldergebied, waarin dijken uit het landschap opsteken.

Openheid en weidse uitzichten De openheid en grote velden met landbouwgewassen kenmerken het landschap.

Beplante dijken en huiskavels De Schansdijk is een stevig aangeplante dijk. Aan deze dijk zitten rechthoekige huiskavels vase, waar binnen een beplante zoom alle gebouwen, voortuigen, e.d. zijn geconcentreerd. Deze structuur is typerend voor deze zeekleipolder. De beplanting langs de dijke speelt een belangrijke rol in de ecologische verbindingen.

Structuurvisie De open zeekleipolder blijft voornamelijk bestemd voor agricultuur. De dijken worden aangezet en vormen het raamwerk.De dijken vormen tevens een een kralensnoer van ecologische verbindingen.

48 I

I 49

Deelgebied IV / Henricuspolder Inspiratie Nevenactiviteiten Het organiseren van nevenactiviteiten op het agrarisch bedrijf draagt bij aan de beleving en promotie van het agrarisch landschap en kan een economische motor zijn voor de boer. Zeker als de aansluiting op het recreatief netwerk goed is. Activiteiten hebben gemeen dat ze bijdragen aan de beleving en de karakteristieken van het gebied. Denk hierbij aan culitaire activiteiten gerelateerd aan streekproducten, kamperen bij de boer, educatieve activiteiten waarbij kinderen kennis nemen van het functioneren van een boeren bedrijf o.a. Streekproducten De promotie en het aanbieden van streekproducten (verkoop, culinaire activiteiten, etc) dragen bij aan de beleving van het agrarisch karakter van de regio. Aanhaken bij recreatieve activiteiten en routes is bovendien een grote kans waarbij recreatie en lokale economie elkaar versterken.

Dynamische dijken De dijken in het gebied zijn sterke ruimtelijke structuren. Door hun verhoogde ligging en stevige beplanting zijn het karakteristieke tegenhangers van de openheid van de velden. Bovendien hebben ze een belangrijke rol als ecologische verbinding en zijn het historische relicten. Elke dijk heeft zijn eigen karakter met betrekking tot bebouwing, type beplanting en zichtlijnen. Deze dynamiek is een uitgangspunt voor nieuwe ontwikkelingen.

Agrarisch karakter en openheid Het agrarisch gebruik en de openheid van de polder zijn zeer karakteristiek voor de Henricuspolder. De huiskavel is bij uitstek geschikt voor de ontwikkeling en inpassing van nevenactiviteiten. Zo kan de openheid en het karakter van de polder bewaard blijven.

50 I

I 51

Principe-profielen

De ligging van het Fort op de overgang van verschillende landschappen en routes

C. Terre

Wal

Gracht

Contrescarp

Henricus polder

Terre

Wal

Gracht

Contrescarp

Vlietzone

Vliet

52 I

Terre

Wal

Gracht

Contrescarp

Terre

Wal

Gracht

Contrescarp

Zuiderlijke entree

I 53

Colofon maart 2021

Buro Lubbers

Gemeente Steenbergen

Reutsedijk 15

Buiten de Veste 1

5264 PC Vught

4652 GA Steenbergen

Peter Lubbers

Sven Langenberg

Sabine van Ruijven

Laura van de Goor

Stefan Dermaux

Henk-Jan Keur Harold Mailoa

54 I

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij iBabs is leidend. Bron: https://raad.gemeente-steenbergen.nl/api/v1/meetings/1471/documents/15426