12. Evaluatie 1 jaar omgekeerd inzamelen.pdf

Evaluatie na 1 jaar Door:

Carien Free

Datum:

10 december 2019

www.gemeente-steenbergen.nl

Inhoudsopgave

1.

2.

3.

4.

5.

6.

7. 8.

Inleiding …………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….3 1.1. Omgekeerd inzamelen geen doel maar een middel ………………………………………………………….3 1.2. Aanleiding ……………………………………………………………………………………………………………………………………………….3 1.3. Aan de slag …………………………………………………………………………………………………………………………………………….4 1.4. Onderwerpen uitgelicht …………………………………………………………………………………………………………………….4 Communicatie ………………………………………………………………………………………………………………………………………………………..6 2.1. Communicatieplan en uitvoering ………………………………………………………………………………………………….6 2.2. Afvalcoaches ………………………………………………………………………………………………………………………………………….7 2.3. Meldingen ……………………………………………………………………………………………………………………………………………….7 Handhaving ……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………..9 3.1. Taken en samenwerking …………………………………………………………………………………………………………………9 3.2. Bijplaatsingen ……………………………………………………………………………………………………………………………………….9 3.3. Afval scheiden ……………………………………………………………………………………………………………………………………….9 3.4. Minicontainers te lang in de openbare ruimte ……………………………………………………………………….9 3.5. Bedrijfsafval via verkeerde kanalen …………………………………………………………………………………………10 3.6. Resultaat ………………………………………………………………………………………………………………………………………………10 Afvalscheidingsresultaten ……………………………………………………………………………………………………………………………..11 4.1. Resultaten omgekeerd inzamelen ……………………………………………………………………………………………11 4.2.

Sorteeranalyses …………………………………………………………………………………………………………………………………14 4.3. Regionale afvalbenchmark …………………………………………………………………………………………………………..17 4.4. Resultaten ingezameld plastic verpakkingsafval en drankenkartons (PD) Regio West-Brabant ………………………………………………………………………………………………………………………..18 Aanschaf voorzieningen …………………………………………………………………………………………………………………………………20 5.1. Ondergrondse containers en toegangscontrolesysteem ………………………………………………20 5.2. Minicontainers en chips ………………………………………………………………………………………………………………….21 5.3. Containermanagementsysteem ………………………………………………………………………………………………..21 Financiën ………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………23 6.1. Investering- en projectkosten ………………………………………………………………………………………………………23 6.2. Omgekeerd inzamelen in relatie tot kostenverhoging 2019 ………………………………………..23 Samenvatting conclusies en aanbevelingen ………………………………………………………………………………………..25 Bijlagen…………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….26

Evaluatie na 1 jaar

2

1. Inleiding In deze evaluatienota kijken we terug op het invoeren van een nieuwe manier van afvalinzameling: het omgekeerd inzamelen. Na een intensieve voorbereiding- en implementatieperiode van ruim anderhalf jaar is op 1 april 2018 gemeentebreed gestart. Er is inmiddels ruim een jaar ervaring opgedaan waardoor we een goed beeld hebben van de effecten van omgekeerd inzamelen. In deze evaluatie worden de resultaten kenbaar gemaakt. In vogelvlucht gaan we terug naar de implementatie van het project en we nemen u mee naar de factoren die een grote rol hebben gespeeld in het proces.

1.1.Omgekeerd inzamelen geen doel maar een middel Bij omgekeerd inzamelen wordt afvalscheiding gestimuleerd door middel van serviceprikkel voor inwoners. Het wordt de inwoners gemakkelijker gemaakt om de recyclebare stromen (grondstoffen) te scheiden: plastic verpakkingsafval/drankenkartons (PD), groente-, fruit- en tuinafval (GFT) en oud papier en karton (OPK) worden zoveel mogelijk aan huis opgehaald. Voor de ongewenste restafvalstroom moeten inwoners meer moeite doen en het zelf wegbrengen naar een ondergrondse verzamelcontainer. In het buitengebied wordt het restafval nog wel aan huis ingezameld (1x 4 weken). Deze inwoners kunnen ook het restafval wegbrengen naar een ondergrondse container naar keuze. Inwoners betalen niet per keer dat ze het restafval wegbrengen. Er is dus in dit traject enkel sprake van een serviceprikkel en niet van een prijsprikkel.

1.2. Aanleiding Op 21 april 2016 heeft de gemeenteraad het beleidsplan Van Afval Naar Grondstof 2016-2020 vastgesteld. Het beleidsplan heeft als doel om hergebruik en recycling van grondstoffen de komende jaren zoveel mogelijk te bevorderen, Dit in het belang van het streven naar een circulaire economie. De doelstelling van het VANG programma van de Rijksoverheid, te weten 100 kg restafval per inwoner in 2020, werd dan ook in dit beleidsplan als ambitie vastgesteld. Het belangrijkste onderdeel van het beleidsplan was de keuze voor de gemeentebrede invoering van ‘Omgekeerd Inzamelen’ zonder tarief op restafval. Inwoners in onze gemeente produceerden veel meer restafval in vergelijking tot andere soortgelijke gemeenten. In 2015 was dit nog 249 kg/inwoner. Dit restafval bestond grotendeels uit recyclebare stromen, dus grondstoffen voor nieuwe producten. De noodzaak om hier verandering in te brengen was hoog, zeker nu de doelstellingen steeds verder geoptimaliseerd moesten worden. Milieuparkjes Een van de keuzes in het beleidsplan was ook om alle bovengrondse milieuparkjes te vervangen door centraal gelegen ondergrondse milieuparken. Omdat ondergrondse restafvalcontainers aangeschaft en geplaatst moesten worden is in het kader van efficiency ook deze actie in dit project meegenomen. Uitgangspunten beleidsplan VANG Inwoners konden meepraten over het beleidsplan.

Er kwam een aantal specifieke uitgangspunten uit voort. Hiermee is bij de implementatie zoveel mogelijk rekening gehouden:  Goede communicatie/voorlichting  Service voor inwoners  Kwaliteit inzamelvoorzieningen  Mobiliteit ouderen; rekening houden met de loopafstand

Evaluatie na 1 jaar

3

   

Hygiëne en gezondheid; afval niet te lang bewaren, geen milieustraat thuis Illegale dumpingen en bijplaatsingen Handhaving; strenger controleren Teveel GFT in restafval; met name extra aandacht voor groente en fruit (keukenafval) zoveel



mogelijk scheiden, ook in hoogbouw Milieustraat; Goede toegangscontrole, zoveel mogelijk ‘illegaal afval’ via verkeerde kanalen voorkomen, betere afvalscheiding.

1.3. Aan de slag In het najaar 2016 is met een projectteam gestart met de voorbereidingen voor de implementatie van omgekeerd inzamelen. Het project is in samenwerking met De Jonge Milieu Advies uitgevoerd.  Er zijn Europese aanbestedingen doorlopen en ten uitvoering gebracht voor - de aanschaf en plaatsing van ondergrondse containers, - de aanschaf van containermanagementsysteem, vulgraadsensoren en toegangscontrolesysteem, - de aanschaf en het uitzetten van minicontainers inclusief chips (gelijk meegenomen in dit project, oude minicontainers waren afgeschreven) - nieuwe inzameldienst (overeenkomst met vorige inzamelaar liep af)  Er is een plaatsingsplan ondergrondse containers vastgesteld en de daarbij behorende juridische procedure doorlopen.  Milieuparkjes werden getransformeerd van bovengronds naar ondergronds.  Er werd een communicatiecampagne bedacht en uitgevoerd. Afvalcoaches werden geïntroduceerd om inwoners te helpen.  Het eerste half jaar is extra ingezet op handhaving.

1.4.Onderwerpen uitgelicht De resultaten van de uitrol van het omgekeerd inzamelen worden per onderwerp geëvalueerd. De onderwerpen zijn als volgt: Communicatie  Communicatieplan  Afvalcoaches  Meldingen Handhaving  Samenwerking  Bijplaatsingen  Afval scheiden  Resultaten Afvalscheidingsresultaten  Resultaten omgekeerd inzamelen  Sorteeranalyses De Afvalspiegel  Regionale benchmark  Resultaten ingezameld PD regio West-Brabant

Evaluatie na 1 jaar

4

Aanschaf voorzieningen  Ondergrondse containers en toegangscontrolesysteem Locatieplan, richtlijnen Gebruik ondergrondse containers Trommelinhoud Storingen/volle containers  Minicontainers en chips Innemen en uitzetten Formaat minicontainers  Containermanagementsysteem, passen en vulgraadsensoren Financiën  Investerings- en projectkosten  Omgekeerd Inzamelen in relatie tot kostenverhoging 2019 Conclusies en aanbevelingen samengevat

Evaluatie na 1 jaar

5

2. Communicatie Voor het succes van een nieuw inzamelsysteem is communicatie met de inwoners en betrokken partijen heel belangrijk. Mensen reageren namelijk in het algemeen met weerstand op veranderingen, en zeker op veranderingen die direct ingrijpen op de dagelijkse gang van zaken thuis. Een nieuw inzamelsysteem valt of staat dus met goede communicatie. Daarom is een uitgebreid communicatieplan opgesteld waarin is aangegeven op welke momenten en via welke kanalen de inwoners en andere stakeholders worden geïnformeerd. Dit communicatieplan is destijds met u gedeeld.

2.1. Communicatieplan en uitvoering Er zijn diverse inloopbijeenkomsten georganiseerd voor alle leeftijdscategorieën, meerdere folders en brieven verstuurd en er is informatie verstrekt via persberichten, de website en sociale media. Daarnaast was het klantencontactcentrum en de leverancier van de minicontainers (via een speciaal servicenummer) bereikbaar voor het beantwoorden van vragen. Ook de dorpsraden en stadsraad zijn betrokken in het proces en hun inbreng was waardevol. De indruk bestond dat inwoners na al de communicatiemomenten goed op de hoogte moesten zijn van de veranderingen. De praktijk leerde echter dat de informatie niet altijd werd gelezen of was aangekomen. Op het moment dat er thuis echt iets veranderde werden inwoners er pas vaak bewust van. Niet alleen de transitie naar het omgekeerd inzamelen had veel impact. De omwisseling van de minicontainers aan huis en een nieuw inzamelcontract met een inzamelaar met weinig gebiedskennis zorgden steeds voor nieuwe uitdagingen. In feite kun je zeggen dat de hele afvalinzameling even op zijn kop stond. Een voordeel hiervan is dat, na deze zeer intensieve periode, gemeentebreed gestart kon worden met omgekeerd inzamelen en dat de voorzieningen, zoals de ondergrondse containers, de minicontainers aan huis en milieuparkjes, grotendeels op orde waren.

Ook de nieuwe inzamelaar startte op 1 april, gelijk met de start van omgekeerd inzamelen. Een intensief communicatietraject was noodzakelijk om dit in goede banen te leiden. De laatste periode is er veelal op adhoc basis in breed verband gecommuniceerd. Denk hierbij aan nieuwsberichten via diverse mediakanalen, website, stickers over afval scheiden en om te voorkomen dat te grote zakken werden gebruikt. Het is echter van belang om de bewustwording bij onze inwoners te blijven onderhouden en waar nodig te verbeteren. Dit is mede bepalend om de doelstellingen te behalen.

Conclusie en aanbeveling Communicatie is en blijft belangrijk voor de bewustwording van onze inwoners. Omdat communicatie over afval in relatie tot de doelstelling van 100 kg restafval per inwoner noodzakelijk is wordt er op korte termijn een nieuw communicatieplan (versie 2) gemaakt. Hierbij valt te denken aan intensievere communicatie en maatwerk voor onze inwoners Dit plan fungeert als leidraad om de continuïteit in communicatie over afval te waarborgen. Het nieuwe communicatieplan wordt ter kennisname met u gedeeld.

Evaluatie na 1 jaar

6

2.2. Afvalcoaches We waren verheugd met de twee aanmeldingen voor afvalcoaches. Deze afvalcoaches hebben zich op vrijwillige basis ingezet bij de implementatie van omgekeerd inzamelen. Met name bij vragen over het scheiden van afval en het gebruik van de ondergrondse container hebben zij onze inwoners geholpen. Alhoewel niet extreem veel vraag is geweest naar hun inzet hebben zij op diverse manieren inwoners, veelal ouderen, kunnen helpen. Indien gewenst kunnen onze inwoners nog steeds een beroep doen op deze afvalcoaches. Hun inzet wordt zeer gewaardeerd. Educatieprogramma bij scholen Een van deze afvalcoaches heeft een burgerinitiatief ingediend. Dit initiatief houdt in; een educatieprogramma over afval scheiden bij scholen in onze gemeente. Dit initiatief sluit mooi aan bij het bewustwording over afval scheiden bij de jeugd. Jong geleerd is immers oud gedaan. We komen hiermee separaat bij u terug.

2.3. Meldingen In een dergelijk omvangrijk traject komen veel meldingen binnen. We kunnen de meldingen in drie categorieën verdelen:

a. Social media: Via facebook, twitter en whatsapp Deze social mediakanalen boden een snelle interactie met onze inwoners. Zodra wij berichten posten bij acties of ‘mijlpalen’ werd hier vaak op gereageerd. In onderstaande grafiek is duidelijk aan het aantal meldingen te zien wanneer is gestart met omgekeerd inzamelen. In de maanden maart en april 2018 is er veel gepost. In december 2018 is er een stickeractie geweest.

160 140 120 100 80 60

2017+2018

40

2018+2019

20 maart

februari

januari

december

november

oktober

september

augustus

juli

juni

mei

april

0

2.3.a. Overzicht meldingen via social media

Evaluatie na 1 jaar

7

b. Telefonische meldingen Gedurende het traject is er intensief en extreem veel telefonisch contact door ons klantencontactcentrum geweest met inwoners. Om dit in goede banen te leiden werd het aantal uren van de personele bezetting tijdelijk opgehoogd. Er zijn geen specifieke gegevens bekend over het aantal telefonische meldingen.

c. Via melddesk (meldingenregistratiesysteem) De meldingen van de categorieën ‘ledigen minicontainers (mc)’ en ‘ledigen verzamelcontainers’ (vc) zijn in onderstaande grafiek in beeld gebracht. Uit de grafiek is te herleiden wanneer het omgekeerd inzamelen is gestart.  Het hoog aantal meldingen over het ledigen van de minicontainers is verklaarbaar vanwege de start van de nieuwe inzamelaar en het ontbreken van de gebiedskennis.  Het hoog aantal meldingen over het ledigen en te volle ondergrondse containers (verzamelcontainers) is verklaarbaar: De vulgraadsensoren waren de eerste maanden nog niet ingebouwd. Daarnaast leefde vaak de gedachte dat de container vol was, maar in werkelijkheid bleek deze verstopt te zijn. Er werden namelijk regelmatig te grote zakken gebruikt. 140 120 100 80

Ledigen mc 2017+2018

60

Ledigen mc 2018+2019

40

Ledigen vc 2017+2018 Ledigen vc 2018+2019

20

maart

februari

januari

december

november

oktober

september

augustus

juli

juni

mei

april

0

2.3.c. Overzicht meldingen ledigen minicontainers en verzamelcontainers

Evaluatie na 1 jaar

8

3. Handhaving 3.1. Taken en samenwerking Direct bij de start van omgekeerd inzamelen zijn twee afvalboa’s, ingehuurd voor een periode van een half jaar (1 april tot 1 oktober 2018), beiden 18 uur per week. Hun taken lagen bij de volgende onderwerpen:  Toezien op bijplaatsingen  Bewust verkeerd scheidingsgedrag  Minicontainers te lang in de openbare ruimte  Bedrijfsafval via verkeerde kanalen. Deze boa’s werkten nauw samen met de inzamelaar, onze buitendienst, de regionale boapool, de wijkagent en eventueel de afvalcoaches. Door de korte lijnen kon er snel geschakeld worden en was er een goede terugkoppeling van hun werkzaamheden. Zij hadden met name in de beginfase een sturende en informerende rol richting de inwoners.

3.2. Bijplaatsingen Een van de belangrijkste taken was het toezien op bijplaatsingen bij de ondergrondse containers. Een probleem dat in veel gemeenten speelt en de uitdaging was om dit te voorkomen. Het toezicht vanaf de start van het omgekeerd inzamelen en de intensieve samenwerking met onze buitendienst zorgde ervoor dat de bijplaatsingen tot een minimum beperkt bleven. Naast het toezicht door deze boa’s was er sprake van een hoog serviceniveau vanuit onze buitendienst. Dit leidde er toe dat inwoners bij volle of verstopte containers snel ter plaatse werden geholpen. Dit hielp enorm bij het schoon houden van de buitenruimte. Door het bieden van deze dienstverlening waren inwoners eerder geneigd om de storing te melden en geen zakken achter te laten. Deze service wordt nog steeds door onze buitendienst geleverd.

3.3.Afval scheiden De boa’s hadden als opdracht om toe te zien op het scheidingsgedrag van onze inwoners, oftewel worden de grondstoffen op de juiste manier gescheiden en komt er geen restaval in terecht. Enerzijds was er soms sprake van bewust verkeerd scheidingsgedrag, waarbij bijvoorbeeld restafval in de container voor plastic verpakkingsafval en drankenkartons (PD) werd gedeponeerd. Anderzijds was er ook sprake van onbewust verkeerd scheidingsgedrag, met name bij het PD. Doordat grotendeels iedereen containers aan huis had voor de grondstoffen was er ook beter zicht op het aanbiedgedrag. De inzamelaar had (en heeft) als opdracht om de inhoud van de containers visueel te checken. Wanneer bleek dat er verkeerd afval in zat werd de container niet geleegd. De betreffende adressen werden aan de afvalboa’s doorgegeven en zij brachten een bezoek aan de bewoner(s). Hierdoor werd snel inzichtelijk of het afval bewust of onbewust niet goed gescheiden was en kon de gepaste actie worden ondernomen.

3.4.Minicontainers te lang in de openbare ruimte Deze actie had geen prioriteit maar na enkele maanden werd hier wel naar gekeken. Met name naar containers die na het ledigen te lang in de openbare ruimte blijven staan. Dit was namelijk regelmatig een doorn in het oog voor buurtgenoten.

Evaluatie na 1 jaar

9

3.5. Bedrijfsafval via verkeerde kanalen Het komt voor dat kleine bedrijven het afval via de gemeentelijke containers afvoeren. Zij zijn dan in overtreding. Werd dit geconstateerd dan gingen de boa’s met deze bedrijven in gesprek.

3.6.Resultaat Het feit dat er direct vanaf de start met omgekeerd inzamelen boa’s zijn betrokken heeft eraan bijgedragen dat er weinig bijplaatsingen waren. Ook waren de inwoners met bewust verkeerd scheidingsgedrag gewaarschuwd en inwoners die niet goed wisten wat ze fout hadden gedaan kregen voorlichting. De laatste maand dat deze afvalboa’s ingehuurd waren hielden zij zich veelal bezig met randzaken. Het nut- en de noodzaak om de werkzaamheden door te laten lopen was er niet meer. De overeenkomst kon worden beëindigd. De laatste tijd blijkt dat de vervuiling van de grondstoffen, met name in het PD weer toe neemt. Het blijft dus een aandachtspunt. Hier komen we in paragraaf ‘Sorteeranalyses’ uitgebreid op terug.

Conclusie en aanbeveling Handhaving heeft bij het eerste half jaar omgekeerd inzamelen een grote meerwaarde gehad voor de bewustwording van onze inwoners over afval scheiden en het schoonhouden van de buitenruimte. Het is aan te bevelen om met enig regelmaat afvalboa’s in te blijven zetten, afhankelijk van de kwaliteit van het ingezameld afval en het aantal bijplaatsingen.

Evaluatie na 1 jaar

10

4. Afvalscheidingsresultaten

4.1.Resultaten omgekeerd inzamelen De resultaten van de eerste 3 kwartalen omgekeerd inzamelen zijn reeds met u gedeeld. Hieronder vindt u de inzamelresultaten over één jaar omgekeerd inzamelen over de periode april 2018 tot en met maart 2019. Deze resultaten worden vergeleken met het jaar ervoor, van april 2017 tot en met maart 2018. Een uitgebreid overzicht vindt u in bijlage 1. Hieronder de resultaten per afvalstroom.

a. Restafval Doelstelling is 100 kg restafval per inwoner in 2020. Restafval bestaat uit fijn restafval dat in de wijken via de ondergrondse containers wordt ingezameld en in het buitengebied via de minicontainers aan huis grof restafval dat op de milieustraat wordt ingezameld. Het omgekeerd inzamelen heeft in het eerste jaar een groot effect gehad op het aandeel fijn restafval. Een afname van 4335,8 ton naar 2452,5 ton, een daling van 173 kg naar 98 kg per inwoner. Een geweldig resultaat! De hoeveelheid grof restafval is echter maar gedaald van 53 kg naar 52 kg per inwoner. Op zich goed verklaarbaar omdat op de milieustraat nog geen concrete acties zijn ondernomen. De hoeveelheid grof restafval is overigens erg hoog ten opzichte van andere gemeenten. 200 180 160 140 120 voor OI

100

na 1 jaar OI

80 60 40 20 0 Fijn restafval (in wijken en mc)

Grof restafval (milieustraat)

4.1.a. Aantal kg fijn- en grof restafval per inwoner

b. Plastic verpakkingsafval en drankenkartons (PD) Het succes van omgekeerd inzamelen is ook hier goed te zien. Er is een grote toename van de hoeveelheid ingezameld plastic verpakkingsafval en drankenkartons; van 270 ton naar 690 ton, per inwoner betekent dit een toename van maar liefst 10,8 kg naar 27,5 kg!

Evaluatie na 1 jaar

11

Bij het omgekeerd inzamelen wordt het PD zoveel mogelijk aan huis ingezameld. Hiervoor hebben de laagbouwwoningen een container aan huis gekregen en bij de hoogbouw zijn zoveel mogelijk ondergrondse containers in de buurt geplaatst. Dat de serviceprikkel werkt blijkt uit dit mooi resultaat.

c. Groente- Fruit en Tuinafval (GFT) De hoeveelheid GFT is toegenomen. Inwoners zijn ook het GFT beter gaan scheiden. Van 2847,5 ton naar 3288 ton. Een toename van 114 kg naar 131 kg/inwoner. Wellicht heeft de buxusrups hier ook nog een aandeel in gehad. Haagjes kunnen ook via de minicontainers afgevoerd zijn. Verder is de T(uin)-fractie erg afhankelijk van weersinvloeden. De hoogbouwaansluitingen kunnen het GFT niet apart aanbieden. We spreken dan hier meer over keukenafval, groente en fruit (GF). Hiervoor wordt een haalbaarheidsonderzoek GF(T) bij hoogbouw opgestart. We gaan hier in 2020 verder mee aan de slag.

d. Oud papier en karton (OPK) Dit aandeel is nagenoeg hetzelfde gebleven: 1437 ton naar 1450 ton. Een toename van 57,3 kg naar 57,8 kg/inwoner. Uit sorteeranalyses bleek al jaren dat sinds de komst van de oud papiercontainer aan huis het aandeel oud papier in het restafval nog zeer klein is.

e. Glas Er is iets meer glas ingezameld, wit en bont: van 494 ton naar 504,5 ton. Een toename van 19,7 kg naar 20,1 kg/inwoner. In onderstaande grafieken zijn de resultaten van onderdelen b. t/m e. in beeld gebracht. Het betreft het aantal kg per inwoner per jaar. De eerste kolom betreft het jaar voor het omgekeerd inzamelen (voor OI), de tweede kolom is na het eerste jaar omgekeerd Inzamelen (1 jaar OI)

30

135

25

130

20

125

15 10

voor OI

120

voor OI

1 jaar OI

115

1 jaar OI

110 5

105

0

100 PD

4.1.b. Aantal kg Plastic verpakkingsafval/ Drankenkartons per inwoner

GFT 4.1.c.

Aantal kg Groente- Fruit- en Tuinafval per inwoner

Evaluatie na 1 jaar

12

57,9 57,8 57,7 57,6

20,2

57,5

Voor OI

57,4

20

1 jaar OI

57,3

Voor OI

19,8

57,2

1 jaar OI

19,6

57,1 57

19,4 OPK

4.1.d. Aantal kg Oud papier en karton per inwoner

Glas 4.1.e. Aantal kg wit en bont Glas per inwoner

Conclusie en aanbeveling Het omgekeerd inzamelen werkt, het heeft een groot effect gehad op diverse afvalstromen. Het aandeel fijn restafval is enorm verminderd naar 98 kg/inwoner en de hoeveelheid plastic verpakkingsafval en drankenkartons is flink toegenomen naar 27,5 kg/inwoner. Het grof restafval dat via de milieustraat wordt ingezameld is nagenoeg gelijk gebleven (52 kg/inwoner). Om de doelstelling van 100 kg restafval per inwoner in 2020 te benaderen zullen er ook maatregelen op de milieustraat genomen moeten worden. Momenteel loopt een onderzoek naar de Milieustraat. Het advies is om op voorhand de toegangscontrole te optimaliseren via een pasjessysteem (quickwin). Dit in combinatie met een legitimatiebewijs zodat hier frequent ook om gevraagd kan worden. Verder is toezicht op een juist scheidingsgedrag van belang. Dit betekent dat de personele bezetting ook bij piektijden op orde moet zijn. Optimalisatie van de scheidingsmogelijkheden wordt meegenomen in het onderzoek.

Evaluatie na 1 jaar

13

4.2.Sorteeranalyses De Afvalspiegel a. Sorteeranalyses fijn restafval Om te weten uit welke componenten het aangeboden fijn restafval bestaat worden sorteeranalyses uitgevoerd door De Afvalspiegel. Door deze analyses weten we wat er nog te halen valt. De laatste metingen waren van 2016. In 2017 is er geen meting uitgevoerd omdat het beleid niet was veranderd. In november 2018 en maart 2019 zijn in alle kernen weer sorteeranalyses uitgevoerd. Deze twee metingen geven een indicatie van de afvalsituatie tijdens het omgekeerd inzamelen. Daarbij moet wel vermeld worden dat seizoensinvloeden en toevalligheden het beeld enigszins kunnen vertekenen.

Samenstelling fijn restafval in kg per inwoner Het resultaat van het gemiddelde van de twee sorteeranalyses in 2018 en 2019 is gekoppeld aan de hoeveelheid fijn restafval dat in 2018 in onze gemeente is ingezameld. In 2018 is pas per 1 april gestart met omgekeerd inzamelen. Dit betekent dat er in één kwartaal nog het oude beleid werd gehanteerd, resultaat ± 120 kg fijn restafval per inwoner. Alhoewel de hoeveelheid fijn restafval al flink is afgenomen blijkt uit de sorteeranalyse dat er nog steeds een groot deel herbruikbare grondstoffen in zit. Dus de potentie om de hoeveelheid fijn restafval verder te verminderen is er nog. Slechts 25 kg als ‘echt restafval’ kan worden bestempeld. Dit is hygiënisch papier (excl. luiers), tapijten en matten, leer, rubber, stofzuigerzakken en ondefinieerbaar afval. De categorie ‘overig herbruikbaar afval’ bestaat uit overig kunststof (niet zijnde verpakkingen), luiers, metalen, puin, hout, elektrische apparaten en klein chemisch afval. Zolang er nog geen verwerkers zijn die luiers op een optimale manier kunnen recyclen hoort deze afvalstroom ons inziens nog bij het restafval en niet bij het herbruikbaar afval.

4.2.a. Samenstelling fijn restafval

Evaluatie na 1 jaar

14

GFT afval Uit de sorteeranalyses blijkt dat het fijn restafval nog grotendeels uit GFT-afval bestaat. Het betreft hier met name het GF deel (groente- en fruit- afval, oftewel keukenafval). Dat is overigens een landelijke tendens en blijft een groot aandachtspunt. Dit betekent dat de inwoners het keukenafval ook voor een deel naar de ondergrondse restafvalcontainers brengen in plaats van af te voeren via de GFT container aan huis, Bewoners van hoogbouw kunnen het GFT niet apart kwijt en deponeren dit sowieso in het ondergrondse restafvalcontainer.

Plastic verpakkingsafval en Drankenkartons (PD) Het percentage PD in het fijn restafval is dankzij het omgekeerd inzamelen enorm geslonken. In de meting van 2016 was dit op basis van volume nog 44,3% en is nu gedaald naar 14,8%. Dit is verklaarbaar door de PD inzameling aan huis.

Kwaliteit grondstoffen Het is van belang dat de kwaliteit van de ingezamelde grondstoffen zo zuiver mogelijk is. Hoe beter de kwaliteit hoe minder kans op afkeur en hoe hoger het recyclingpercentage. Bij afkeur worden de grondstoffen verbrand. Daarnaast lopen we bijvoorbeeld bij het PD de vergoeding vanuit het afvalfonds verpakkingen mis.

b. Respons op de gescheiden inzameling In de volgende grafiek is de respons op de inzameling van respectievelijk GFT-afval, papier en karton, PD, verpakkingsglas en textiel weergegeven. Dat wil zeggen; hoeveel van elke afvalstroom wordt apart ingezameld (inzamelcijfers 2018) ten opzichte van de totale aanwezige hoeveelheid die vrijkomt (ingezamelde hoeveelheid 2018 en aanwezig in het fijn restafval op basis van sorteeranalyses in 2018/2019).

Evaluatie na 1 jaar

15

4.2.b. Respons op de gescheiden inzameling

Uit vergelijking met soortgelijke gemeenten blijkt dat onze gemeente een normale responsscore realiseert voor verpakkingsglas. De responsscore voor papier en karton, GFT, PD en textiel is hoog. Dit betekent dat in vergelijking met andere gemeente in onze gemeente meer afvalstromen gescheiden worden ingezameld of dat er in andere gemeenten meer herbruikbare afvalstromen in het restafval belanden.

c. Sorteeranalyses plastic verpakkingsafval en drankenkartons Om te onderzoeken uit welke componenten het PD bestaat hebben we in 2019 een sorteeranalyse van deze fractie uit laten voeren. Er heeft één meting in alle kernen plaatsgevonden. Het resultaat van deze sorteeranalyse is gekoppeld aan de hoeveelheid PD dat in 2018 per inwoner werd ingezameld. Hiervan is 8,6 kg vervuiling. De meeste vervuiling bestaat uit ‘overige vervuiling’. Tot op heden is er nog geen sprake geweest van afkeur omdat er een klein deel vervuiling in mag zitten. We moeten echter wel waakzaam zijn dat het PD zo zuiver mogelijk ingezameld wordt. Onze inzamelaar heeft aangegeven dat de vervuiling van het PD de laatste tijd toeneemt. Zij ledigt de containers met vervuiling niet.

Evaluatie na 1 jaar

16

4.2.c. Samenstelling PD

d. Metalen (blik) Volgens de Afvalspiegel blijkt dat er potentieel nog ongeveer 3,7 kg per inwoner/jaar aan blik bij het restafval en in het plastic verpakkingsafval zit. Er ligt een toezegging aan de raad om te onderzoeken of het rendabel is om blik apart in te zamelen. Qua milieudoelstelling is het in principe niet nodig omdat het blik (zowel ferro als non-ferro) goed uit het restafval wordt gehaald. Als service heeft het voor onze inwoners een meerwaarde. Ook financieel wordt het nu interessanter. Tot op heden krijgen gemeenten geen vergoeding vanuit het afvalfonds verpakkingen voor het ingezameld blik. Vanaf 1 januari 2020 is dit wel het geval. Veel gemeenten zamelen het metaal (blik) al samen in met het plastic verpakkingsafval en drankenkartons (PMD). Vanwege de mogelijke extra vervuiling van deze stroom lag in oorsprong een afspraak met de omliggende gemeenten, die dezelfde overslaglocatie hebben, om geen blik bij dit plastic te doen. De afspraak kan inmiddels worden losgelaten. Omdat het plastic verpakkingsafval en drankenkartons in onze gemeente (grotendeels) via containers aan huis wordt ingezameld ligt het voor de hand om voortaan blik hiermee te combineren. We moeten er wel op blijven toezien dat de afvalstroom zo schoon en zuiver mogelijk wordt aangeboden. Communicatie is hierin een belangrijke factor.

In 2020 start er een landelijke communicatiecampagne die gericht is op de inzameling van PMD. De aanbeveling om blik met het PD in te gaan zamelen sluit hier mooi bij aan. Wij komen hier separaat bij u op terug.

4.3.Regionale afvalbenchmark Om de twee jaar wordt er door de Afvalspiegel binnen de regio West-Brabant een afvalbenchmark gehouden, 13 gemeenten hebben aan de benchmark deelgenomen. In deze benchmark is uitgegaan van de inzamelcijfers van 2018. Onze gemeente blinkt samen met de gemeente Tholen nadelig uit voor wat betreft de hoeveelheid grof huishoudelijk restafval

Evaluatie na 1 jaar

17

(milieustraat). Verder is duidelijk dat we met name voor het PD en het fijn restafval een flinke vooruitgang hebben geboekt. Met het apart inzamelen van de verschillende grof huishoudelijk afvalstromen (haal- en brengsysteem) zijn de volgende resultaten behaald, zie onderstaande overzicht. Grof huishoudelijk afval wordt weergegeven als gha. De gemeenten worden getoond in volgorde van toenemende ingezamelde hoeveelheid grof restafval (onder de streep). Dit is het grof restafval aangeboden op de milieustraat inclusief, indien van toepassing, aan huis opgehaald. De hoeveelheid grof restafval varieert van 12 tot 54 kg/inwoner. De apart ingezamelde hoeveelheid grof huishoudelijk afval (alles behalve grof restafval, dus bijvoorbeeld puin, hout, tuinafval etc.) varieert van 70 tot 278 kg/inwoner. Het percentage is het deel dat echt voor hergebruik wordt aangeboden op de milieustraat. Verschillende acceptatiecriteria leiden tot grote verschillen in hoeveelheden die gemeenten apart inzamelen. De (D) die achter de gemeentenaam staat betekent dat het een Diftar gemeente is. Diftar betekent dat er wordt afgerekend per aanbod restafval en/of dat er een maximum aanlevermogelijkheid is verbonden aan bepaalde afvalstromen.

4.4. Grof restafval ten opzichte van alle apart ingezameld grof huishoudelijk afval

De aanbevelingen ten aanzien van het grof restafval zijn opgenomen in paragraaf 4.1.

4.4.Resultaten ingezameld Plastic verpakkingsafval en Drankenkartons in de regio West-Brabant Onderstaand overzicht laat zien dat onze gemeente voor wat betreft de inzameling van het plastic verpakkingsafval en drankenkartons (PD) een flinke inhaalslag heeft gemaakt, ook ten opzichte van de regiogemeenten. In dit staatje zijn we zelfs nu de koploper!

Evaluatie na 1 jaar

18

Dit overzicht is afkomstig van Midwaste. Midwaste is een organisatie die er voor zorgt dat het PD na de inzameling (post-collection) op een juiste manier wordt opgeslagen, getransporteerd naar de sorteerder, gesorteerd, verwerkt en vermarkt. Aanbestedingen hiervoor zijn georganiseerd in diverse percelen. Gemeente Steenbergen neemt deel in het perceel Saver+, oftewel de Markiezaatsgemeenten

4.4.Resultaat ingezameld plastic verpakkingsafval en drankenkartons, regio West-Brabant

.

Conclusie en aanbeveling De hoeveelheid plastic verpakkingsafval en drankenkartons is flink gestegen. Een geweldig resultaat. We moeten wel blijven toezien op de kwaliteit van deze grondstofstroom. Alhoewel de hoeveelheid fijn restafval drastisch is gedaald bestaat dit afval nog uit vele grondstoffen die onnodig worden verbrand. Aandachtspunten naast het voornoemde grof restafval is het aandeel GFT in het fijn restafval. Voor de GF(T) inzameling gaan we starten met een haalbaarheidsonderzoek GFT bij hoogbouw. Er ligt nog steeds een uitdaging voor ons om deze waardevolle grondstoffen zoveel mogelijk uit het restafval te halen om zo dicht mogelijk bij de doelstelling van 100 kg restafval per inwoner te komen. In het kader van ‘kleine beetjes helpen’ kunnen we de inzameling van blik bij het plastic verpakkingsafval en drankenkartons uitrollen in 2020. Hiermee komen we separaat bij u terug.

Evaluatie na 1 jaar

19

5. Aanschaf voorzieningen Voor de implementatie van het omgekeerd inzamelen zijn de nodige voorzieningen aangeschaft: Ondergrondse containers voor restafval met het bijjbehorend toegangscontrolesysteem, De ondergrondse containers voor de milieuparkjes zijn gelijktijdig meegenomen. Er is een nieuw containermanagementsysteem aangeschaft met pasjes en een met volmeldingsysteem. De minicontainers aan huis voor restafval en GFT (incl. chips) waren 12 jaar oud en vertoonde mankementen. Deze zijn ook vervangen, hierbij kon gelijk de switch worden gemaakt van de restafvalcontainers naar PD containers.

5.1.Ondergrondse containers en toegangscontrolesysteem a. Locatieplan, richtlijnen Om de locaties van de ondergrondse restafvalcontainers te bepalen zijn door het college richtlijnen vastgesteld. Een van de belangrijkste richtlijnen was (en is) de maximale streefloopafstand van 250 meter. Aan de vaststelling van de (concept) plaatsingsplannen was een juridische procedure gekoppeld.

b. Hoeveelheid containers en ingebouwde elektronica In onze gemeente stonden reeds 22 ondergrondse restafvalcontainers voor hoogbouw. Er zijn 87 nieuwe restafvalcontainers aangeschaft en geplaatst. Deze containers zijn allen voorzien van een toegangscontrolesysteem en een vulgraadsensor. De vulgraadsensoren meten hoe vol de container is. Dit is inzichtelijk in het containermanagementsysteem. Zo kan de inzamelaar zien wanneer de containers geleegd moeten worden. Het toegangscontrolesysteem zorgt ervoor dat de restafvalcontainers geopend kunnen worden met een toegangspasje. Elk huishouden heeft één toegangspasje, deze is adresgebonden. In het kader van de AVG mogen we het aanbiedgedrag per huishouden (per pasje) niet monitoren als er geen rechtmatig doel onder ligt. Dat mag wel als er bijvoorbeeld een betalingsysteem aan gekoppeld is. Vandaar dat het toegangspasje nu enkel dient om de container te openen, voor de rest blijven er geen gegevens achter. Verder zijn er nog 32 ondergrondse containers voor diverse afvalfracties aangeschaft. Dit ten behoeve van de transformatie naar ondergrondse milieuparkjes om de grondstoffen zo dicht mogelijk bij de hoogbouw in te kunnen zamelen. De milieuparkjes zijn bijna op orde, op één na. Het milieuparkje aan de Noorddonk in Steenbergen bestaat nog uit bovengrondse containers. Hier liggen namelijk erg veel kabels en leidingen.

In 2020 zal in samenspraak met de omwonenden worden bekeken of hier nog mogelijkheden liggen. Er wordt momenteel gewerkt aan de voorbereidingen.

c. Gebruik ondergrondse restafvalcontainers Inwoners hebben met het pasje toegang tot twee ondergrondse restafvalcontainers. Inwoners met een restafvalcontainer aan huis hebben toegang tot één ondergrondse container naar keuze.

Evaluatie na 1 jaar

20

d. Trommelinhoud Voor de restafvalcontainers is bewust gekozen voor een inworptrommel van 40 liter. Op deze wijze proberen we zoveel mogelijk te voorkomen dat er grof afval bij het fijn restafval terecht komt. Want hoe groter de inworptrommel hoe groter de kans bestaat dat dit gebeurt. Het is de bedoeling dat onze inwoners het grof afval naar de milieustraat brengen, daar kan het gescheiden aangeboden worden. Een ander argument is dat we rekening houden met onze oudere inwoners. Zij hebben nu niet het gevoel met grote zakken te moeten lopen. De andere ondergrondse containers voor textiel, PD en OPK hebben een inworptrommel van 60 liter. 3 Alle ondergrondse containers hebben een totale inhoud van 5 m .

e. Storingen/ volle containers Volle containers Door de vulgraadsensoren in de ondergrondse restafvalcontainers kan de inzamelaar via het containermanagementsysteem zien wanneer de containers geleegd moeten worden. Deze vulgraadsensoren zijn enkele maanden na de start van omgekeerd inzamelen ingebouwd. In het begin werd er geledigd op basis van kleppentelling, Dit systeem gaf een slechtere indicatie van de vulgraad dan de sensoren. Storingen Inwoners proberen nog regelmatig te grote zakken of artikelen in de ondergrondse restafvalcontainers te deponeren, met als gevolg dat de trommel vast slaat en/of schade ontstaat. Met communicatie blijven we hier aandacht aan besteden.

5.2.Minicontainers en chips a. Innemen en uitzetten van de minicontainers en aanbrengen chips Dit is door de leverancier van de minicontainers uitgevoerd alsmede de communicatie hieromtrent.

b. Formaat minicontainers De restafvalcontainers zijn omgeruild voor 240 liter (grote) containers voor plastic en drankenkartons (PD). Er is bewust gekozen voor een groot formaat containers om de volgende redenen:  In een kleinere container is de kans erg groot dat het PD aangedrukt wordt, met als gevolg dat het plastic bij het ledigen er niet uitvalt. Dit is ook de ervaring van de inzamelaar, deze raadt een kleiner formaat ten zeerste af.  Het PD weegt nagenoeg niets, daardoor vallen kleinere containers voor PD sneller om, vooral bij hevige wind. Er zijn nog een aantal goede tweedehands restafvalcontainers bewaard voor inwoners in het buitengebied. Bij het vervangen van de GFT containers ontvingen onze inwoners het formaat dat reeds op het adres stond; klein (140 liter) of groot (240 liter).

5.3.Containermanagementsysteem Voor het beheer van de ondergrondse containers en de minicontainers is een containermanagementsysteem (CMS) aangeschaft. Hosting van het systeem ligt bij de leverancier. Beheer van de gegevens en de minicontainers (wisselingen) ligt bij de gemeente.

Evaluatie na 1 jaar

21

In dit CMS is bijvoorbeeld inzichtelijk waar de ondergrondse containers zich bevinden hoe vol de ondergrondse restafvalcontainers zijn wanneer deze ondergrondse restafvalcontainers zijn geleegd of de containers op storing staan welk toegangspasje bij een bepaalde adres hoort aan welke ondergrondse container dit pasje is gekoppeld welke pasnummers zijn geblokkeerd welke minicontainers er bij een bepaald adres horen welk chipnummer de minicontainers hebben, enz.

Conclusie en aanbevelingen De voorzieningen zijn nagenoeg op orde, op een milieupark na. Bij nieuwbouw of inbreidingsplannen worden de voorzieningen op orde gebracht zodat ook voor deze inwoners dezelfde service geboden kan worden als elders in de gemeente.

Evaluatie na 1 jaar

22

6. Financiën 6.1.Investerings- en projectkosten Voor de uitvoering van het omgekeerd inzamelen en het beleidsplan VANG 2016-2020 is een investeringskrediet van totaal € 1.497.459,-- opgenomen. Voor de dekking van de milieuparkjes € 290.000,--. Daarbij is voor communicatie en handhaving een structureel bedrag van € 40.000,-opgenomen in de begroting. De investeringskredieten zijn voldoende voor de implementatie van het omgekeerd inzamelen, de milieuparkjes en het vervangen van de minicontainers. Er dienen nog een aantal zaken te worden uitgevoerd zoals milieuparkje Noorddonk, haalbaarheidsonderzoek GFT bij hoogbouw en het toegangscontrolesysteem milieustraat. Ook de investeringen die voor de afvalinzameling noodzakelijk zijn bij inbreiding- en nieuwbouwplannen kunnen voorlopig nog binnen dit krediet worden gedekt. In de diagram bij punt 6.2. is aangegeven welk effect deze investeringen hebben op de kostenverhoging in het jaar 2019.

6.2.Omgekeerd inzamelen in relatie tot kostenverhoging in 2019 Landelijke trends. De laatste jaren is er een ommekeer ontstaan in afvalland. Naast de hogere inzamelkosten wordt ook het verwerken van grondstoffen steeds duurder. Daarnaast dalen de vergoedingen vanuit het afvalfonds verpakkingen. Dit is in de perspectiefnota 2020 weergegeven. In onze gemeente zijn recent meerdere grote aanbestedingen uitgevoerd, het effect van hiervan hebben we reeds ondervonden. Deze staan overigens grotendeels los van het omgekeerd inzamelen. Daarnaast bieden wij een hoog serviceniveau ten aanzien van de milieustraat. In het onderzoek lokale lasten is uitgebreid ingegaan op de afvalstoffenheffing in vergelijking tot soortgelijke gemeenten. Momenteel ondervinden ook vele andere gemeenten bij nieuwe aanbestedingen de nadelige effecten van tegenvallende aanbestedingsresultaten. In het digitaal platform ‘Afval online’ is in november jongstleden een interessant artikel hierover geplaatst. Dit artikel is ter kennisname voor u toegevoegd, zie bijlage 2.

Opnieuw inrichten afvalstoffenheffing Na het overgangsjaar 2018 moest de afvalstoffenheffing opnieuw ingericht worden. De tarieven konden immers niet meer worden gebaseerd op de containerinhoud. Inwoners die goed scheidden hadden een kleine restafvalcontainer en betaalden dan ook minder. Met omgekeerd inzamelen is niet gekozen voor een prijsprikkel. Men betaalt dus niet per keer dat het restafval wordt weggebracht. Dat maakte het lastig om de afvalstoffenheffing op huishoudniveau in te richten. In eerste instantie was het de bedoeling dat het aanbiedgedrag van onze inwoners in 2019 zou worden gemonitord. We wilden meten hoe vaak onze inwoners gemiddeld het restafval naar een ondergrondse container zouden brengen. Deze informatie zouden we dan kunnen gebruiken om de afvalstoffenheffing in 2020 in te richten. Echter er kwam een kink in de kabel door de wet AVG. Deze verbood ons om dergelijke gegevens te genereren omdat het doel niet rechtmatig was. Na uitgebreid onderzoek is gekozen voor een afvalstoffenheffing op basis van een- en meerpersoonshuishouden. Deze vorm was nadelig voor de meerpersoonshuishoudens die het afval al goed scheidden en een kleine restafvalcontainer hadden, zij moesten ineens veel meer afvalstoffenheffing betalen. Eenpersoonshuishoudens die eerder meer betaalden doordat ze grotere containers hadden betalen nu minder.

Het is overigens reëel om aan te nemen dat door het omgekeerd inzamelen ook deze eenpersoonshuishoudens het afval nu veel beter scheiden.

Evaluatie na 1 jaar

23

Afvalstoffen(verbrandings)belasting Vanuit de rijksoverheid wordt het verbranden van (grof) restafval steeds hoger belast. Een reden te meer om sterk in te blijven zetten op minder restafval.

Minder verwerkingskosten restafval Er is in één jaar omgekeerd inzamelen 1883,3 ton minder fijn restafval aangeleverd ten opzichte van dezelfde periode voor het OI. Dit betekent een bedrag van € 152.014,33 minder verwerkingskosten. Verder is er 42 ton minder grof restafval aangeleverd, een bedrag van € 7.099,23 minder. Dus samen afgerond € 159.000,--minder verwerkingskosten voor grof en fijn restafval.

Kostenverhoging afvalinzameling en verwerking De kosten voor het inzamelen en verwerken van het afval stijgen door de aantrekkende economie. In 2019 was de kostenverhoging € 36,60 per huishouden. In onderstaand overzicht is te zien welk deel komt door omgekeerd inzamelen (zie kapitaallasten). 20

15

Aantal Euro's

10

5 Kostenverhoging 2019 0

-5

-10

6.2. Componenten kostenverhoging 2019

Conclusie en aanbeveling Een klein deel van het omgekeerd inzamelen heeft effect gehad op de verhoging van de afvalstoffenheffing. De andere verhogingen komen door tegenvallende aanbestedingsresultaten vanwege de aantrekkende economie. Het is van belang onze inwoners goed te blijven inlichten waarom de afvalstoffenheffing stijgt. Door in te blijven zetten op een betere afvalscheiding betalen we minder meerkosten.

Evaluatie na 1 jaar

24

7. Conclusies en aanbevelingen samengevat Momenteel staat de teller van de hoeveelheid restafval na 1 jaar omgekeerd inzamelen totaal op 150 kg per inwoner. Komend van 249 kg in 2015 is dit een geweldig resultaat. Ook de hoeveelheid plastic verpakkingsafval en drankenkartons is enorm toegenomen, van 10,8 kg naar 27,5 kg per inwoner. Aandachtspunt is hoeveelheid grof restafval op de milieustraat. Om de verdieping te maken richting de 100 kg restafval wordt in 2020 het volgende aanbevolen:  Intensievere communicatie: Een nieuw communicatieplan (versie 2) wordt gemaakt en dient als leidraad om de continuïteit van communicatie over afval te waarborgen.  Blikinzameling bij het plastic verpakkingsafval en drankenkartons.  Haalbaarheidsonderzoek GF (keukenafval) bij hoogbouw.  Inzetten op minder grof restafval op milieustraat: Verbetering toegangscontrolesysteem middels pasjessysteem. Voldoende personeelscapaciteit bij piektijden voor toezicht op scheidingsgedrag.  Toezicht op kwaliteit van de ingezamelde grondstoffen aan huis en in de wijken.  Voorkomen van bijplaatsingen bij containers en overlast van afval in de buitenruimte.  Open en transparant met inwoners communiceren over de resultaten en kosten afvalstoffenheffing.

Evaluatie na 1 jaar

25

8. Bijlagen 1. Overzicht inzamelresultaten 2. Artikel AfvalOnline

Evaluatie na 1 jaar

26