RVS Erfgoednota en uitvoeringsprogramma Stede Broec 2023

Voorstel aan de gemeenteraad

Zaaknummer:

Erfgoednota en uitvoeringsprogramma ‘Behoud, ontwikkeling en beleving van land en dorpen’ Stede Broec 2023 40876

Commissie: Raadsvoorstel:

19 juni 2023 6 juli 2023

Portefeuillehouder: Programma:

M.G.T. Visser Ruimte

Karakter:

Besluitvormend

Bijlagen:

o Raadsbesluit erfgoednota en uitvoeringsprogramma Stede Broec 2023 o Bijlage 1. Erfgoednota ‘Behoud, ontwikkeling en beleving van land en dorpen, Stede Broec 2023 o Bijlage 2. Uitvoeringsprogramma ‘Behoud, ontwikkeling en beleving van land en dorpen’, Stede Broec 2023

Onderwerp:

Voorgesteld besluit: 1. de erfgoednota ‘Behoud, ontwikkeling en beleving van land en dorpen’, Stede Broec 2023 vast te stellen; 2. variant Erfgoed als kans uit het uitvoeringsprogramma ‘Behoud, ontwikkeling en beleving van land en dorpen’, Stede Broec 2023 uit te laten voeren; 3. De financiële consequenties van variant Erfgoed als kans op te nemen in de kadernota 2024 / voorjaarsnota 2023. Inleiding In 2016 is de Erfgoedwet ingevoerd. Insteek van deze wet is om te komen tot geïntegreerd erfgoedbeleid waar onder andere monumentenzorg en archeologie onder vallen. De verantwoordelijkheid voor de uitvoering van deze wet ligt bij de gemeente en heeft daarbij ook relatie met de Omgevingswet. Op 25 maart 2021 is door de raad de motie aangenomen om zo spoedig mogelijk te komen tot een nota monumenten- en erfgoedbeleid met daarin opgenomen de participatie van de historische vereniging Oud Stede Broec. Begin 2022 is gestart met de ontwikkeling van een breed beschreven en breed gedragen erfgoednota door middel van een participatietraject. Dit traject is uitgevoerd door de externe partij MOOI Noord-Holland. Met behulp van de verzamelde informatie is vervolgens de erfgoednota opgesteld en bijbehorend een uitvoeringsprogramma.

In de erfgoednota wordt een overzicht gegeven van de diverse soorten erfgoed die als waardevol worden ervaren door de gemeenschap en welke geclassificeerd worden onder: 1. Landschappelijke structuren 2. Gebouwd erfgoed 3. Archeologie 4. Groen erfgoed 5. Immaterieel erfgoed 6. Roerend en varend erfgoed In de erfgoednota wordt beschreven welke verantwoordelijkheid de gemeente Stede Broec draagt ten aanzien van het aanwezige erfgoed en welke kansen er zijn om gebruik te maken van het erfgoed. Gezien het aanwezige draagvlak en de ontwikkelingen op gebied van wet- en regelgeving worden de volgende hoofdambities gepresenteerd in de erfgoednota: o Basistaken Monumenten en Archeologie o Beleefbaar maken van erfgoed

Deze twee hoofdambities zijn praktisch uitvoerbaar gemaakt door 18 actiepunten te benoemen. Eerste prioriteit Tweede prioriteit Derde prioriteit BASISTAKEN MONUMENTEN EN ARCHEOLOGIE 1 2 3

Landschap en erfgoed in de Omgevingsvisie Voorbereiding omgevingsplan en actualisering Erfgoedverordening 2011 Archeologie in ruimtelijk beleid

4 5 6 7 8 9

Begeleiding van initiatieven Uitvoeren Kerkenvisie Aanwijzen gemeentelijk beschermd stadsgezicht Aanwijzen nieuwe gemeentelijke monumenten Subsidieregeling gemeentelijke monumenten Waardevolle bomenlijst

BELEEFBAAR MAKEN VAN ERFGOED 10 11 12 13 14

Educatie Gemeentelijke website Subsidieregeling activiteiten Uitvoeringsrichtlijn monumenten en beeldbepalende gebouwen Open Monumentendag

15

Gemeentelijke kunstcollectie

16 17 18

Erfgoedkaart Gebiedsbiografie Post 65

In het uitvoeringsprogramma zijn vervolgens 3 varianten onderzocht. Het gaat om de varianten 1) Erfgoed op orde, 2) Erfgoed als kans, en 3) Erfgoed als aanjager. Per variant is benoemd welke actiepunten onderdeel vormen van deze variant en hoe wordt omgegaan met de overige actiepunten. Op basis van de wettelijke verantwoordelijkheid, actuele ontwikkelingen, financiën en ambtelijke inzet sluit de variant Erfgoed als kans het meest aan bij de ambitie van de gemeente Stede Broec en het draagvlak bij diverse betrokken partijen. De vraag is aan u als raad of u akkoord kunt gaan met de inhoud van de erfgoednota en om in te stemmen met de variant Erfgoed als kans uit het uitvoeringsprogramma. Beoogd effect Door de actiepunten uit de erfgoednota te realiseren worden de volgende effecten verwacht: Uitvoering geven aan de wettelijke verantwoordelijkheid van de gemeente Op dit moment zijn bewoners en professionals actief om monumenten te behouden, om aandacht te vragen voor historische gebeurtenissen in onze geschiedenis en om lokale verhalen verteld te krijgen. Om dit goed te kunnen doen zijn er doelen, regels en richtlijnen waardoor duidelijk is wie verantwoordelijk is voor wat en wanneer de uitgevoerde zorg voldoet aan kwalitatieve maatstaven. De verschillende wettelijke en beleidsmatige kaders bieden daarbij duidelijkheid en dienen daarom te zijn vastgesteld.

In dit proces is de inzet van verschillende ambtelijke specialisaties essentieel. Pro-actief en integraal omgaan met erfgoed De landschappelijke kwaliteiten binnen de gemeente bieden goede uitgangspunten voor nieuwe ontwikkelingen. Door al in een vroeg stadium betrokken te zijn bij deze ontwikkelingen blijven erfgoedwaarden beter geborgd en zelfs tot inspiratie dienen. Dit sluit ook aan bij de Omgevingswet die uitgaat van een integrale

2/7

benadering. Om dit te realiseren is inzet nodig, iemand die initiatief kan nemen tot overleg of aan kan sluiten bij bestaande omgevingstafels om het erfgoedperspectief in te brengen. De lokale verhalen laten zorgen voor verbinding in de gemeente De cultuurhistorische elementen en de lokale verhalen zijn betekenisvol voor bewoners en bedrijven binnen de gemeente. Bovendien hebben zij een aantrekkingskracht op bezoekers. Kennis van het lokale erfgoed is van meerwaarde. Het draagt bij aan het vergroten van het woongenot, stimuleert de lokale economie, maakt de gemeente aantrekkelijk voor een bezoek en draagt bij de lokale identiteit en verbondenheid. Vandaar dat in de erfgoednota de link wordt gelegd met educatie en jeugd. Het aanwezige erfgoed kan op diverse manieren meer gepresenteerd en beleefbaar gemaakt worden zodat jong en oud betrokken raken bij hun eigen leefomgeving. Beleidsvrijheid/-ruimte (wettelijk kader) Voor de omgang met de 6 soorten erfgoed gelden verschillende wettelijke regels en beleidskaders. In de bijlage van de erfgoednota staan deze kaders benoemd en beschreven.

Landelijke, provinciale en regionale kaders Erfgoedwet Omgevingswet Rijksmonumenten en provinciale monumenten Archiefwet Inventaris Immaterieel Erfgoed Nederland Erfgoed Telt Verdrag van Faro Omgevingsvisie NH2050 Leidraad Landschap en Cultuurhistorie Duurzaamheidsopgave Pact van West-Friesland Lokale kaders Erfgoedverordening Stede Broec Archeologische beleidskaart Stede Broec Gemeentelijke monumentenlijst Welstandsnota Stede Broec Bouwstenen voor de omgevingsvisie van Stede Broec: meegaan met de tijd, vasthouden wat van waarde is Toekomstvisie Stede Broec Omgevingsprogramma Bomen Stede Broec Kerkenvisie Stede Broec Tabel 1: overzicht wettelijke regels en beleidskaders Stede Broec Argumenten Uitvoering geven aan de eerder genoemde 18 actiepunten zorgt dat we op een zorgzame manier omgaan met ons erfgoed. De vraag is met welke snelheid deze 18 actiepunten gerealiseerd kunnen worden en of direct budget beschikbaar gaat zijn. Dit is uitgewerkt in het uitvoeringsprogramma. In dit programma zijn 3 varianten onderzocht. Na analyse van deze varianten is de variant Erfgoed als kans het programma dat het beste aansluit bij de situatie en ambitie in Stede Broec. Uitvoeringsprogramma Erfgoed als kans In dit programma wordt voldaan aan de diverse wettelijke verplichtingen en ontwikkelingen.

Daarbij ontstaat er ruimte om als gemeente pro-actief te zijn ten aanzien van het behouden van erfgoed en het beleefbaar maken van het erfgoed. Concreet gaat het om het jaarlijks aanwijzen als gemeentelijke monumenten, beginnen met de procedure om De Kolk als beschermd dorpsgezicht aan te wijzen en structureel inzetten op erfgoededucatie waardoor ook de jongere generaties kennis krijgen over hun lokale culturele erfgoed. Door dit programma uit te voeren worden de volgende resultaten behaald: - inbedden van erfgoed in ruimtelijk beleid; - erfgoed in de omgevingsvisie en het omgevingsplan; - behoud van GR archeologie;

3/7

-

monumentenzorg door middel van subsidie, informatie en begeleiding op verzoek; programma’s op gebied van erfgoededucatie; mogelijk aanwijzen van een gemeentelijk beschermd dorpsgezicht; mogelijk aanwijzen van gemeentelijk monumenten; borgen van de uitkomsten van de Kerkenvisie; aandacht en kennisdeling over monumentaal groen; Pro-actief begeleiden van initiatieven. Het gaat dan om initiatiefnemers die bijvoorbeeld hun monumentale woning willen verduurzamen en vragen hebben over subsidiemogelijkheden. 2023

Structureel Incidenteel TOTAAL

97.500 22.000 119.500

2024 97.500 22.000 119.500

2025

2026 97.500 ntb 97.500

2027 97.500 ntb 97.500

ntb ntb ntb

Het gaat om budget waarvan € 69.500 structureel in de huidige begroting is opgenomen. Een uitbreiding van het budget maakt het mogelijk om erfgoed op een goede manier te kunnen borgen binnen de toekomstige wettelijke kaders, kunnen meenemen in ruimtelijke ontwikkelingen en om op lokaal niveau het erfgoed te waarderen en te beschermen. Het gaat om te beginnen om € 28.000 structureel en € 44.000 incidenteel verspreid over 2 jaar. Als er meerdere gemeentelijke monumenten worden aangewezen, betekent dit dat de bestaande subsidieregeling Onderhoud Monumenten op een bepaald moment niet meer toereikend is. De subsidieregeling dient in verhouding te staan met het aantal monumenten en zou na iedere 2 aanwijzingen met € 1.000 verhoogd. De afgelopen 2 jaar is het budget van de subsidieregeling niet volledig gebruikt en daarom is verhoging van de subsidieregeling voorlopig niet nodig. In januari 2026 vindt een evaluatie plaats. Dan wordt ook de benodigde ambtelijke capaciteit geëvalueerd. Naar aanleiding van de evaluatie kan het budget van de subsidieregeling mogelijk worden bijgesteld. In deze variant wordt over de actiepunten betreffende projecten met een lage prioriteit op een later moment door de raad besluiten of deze uitgevoerd kunnen worden en of er budget beschikbaar gesteld kan worden. Dit gebeurt door middel van een apart raadsvoorstel.

Dit staat aangegeven in de tabel met nader te bepalen (ntb). Een voordeel van deze variant van het uitvoeringsprogramma is dat er bij aanvang voldoende ambtelijke capaciteit is voor de uitvoering van deze variant. Naar verwachting dienen op enig moment de uren toezichthouder uitgebreid te worden vanwege het hogere aantal monumenten. Dit wordt in 2026 geëvalueerd. Een ander voordeel is dat deze variant recht doet aan enthousiasme dat er is bij diverse betrokken partners. De inzet en betrokkenheid vanuit bewoners om bij te dragen aan het beschermen en beleefbaar maken van erfgoed is hoog. Hierdoor ontstaat een passend aanbod van erfgoedactiviteiten dat gedragen wordt door de grote gemeenschap. Dit maakt dat jong en oud in aanraking komen met hun erfgoed. Een nadeel van deze variant is dat voor de incidentele projecten met een lage prioriteit apart budget moet worden gevraagd aan de raad. Om deze besluitvorming voor te bereiden is ambtelijke capaciteit nodig. Kanttekeningen/alternatieven De raad wordt voorgesteld om in te stemmen met het uitvoeringsprogramma Erfgoed als kans. In het uitvoeringsprogramma zijn verschillende alternatieven onderzocht. Het gaat om een minimale, een maximale en de huidige variant. Alternatief 1: Erfgoed op orde Met dit alternatief wordt voldaan aan de wettelijke verplichtingen.

Nieuwe landelijke ontwikkelingen dienen ingebed te worden in lokale uitvoering van beleid. Binnen deze variant worden de volgende resultaten behaald: - inbedden van erfgoed in ruimtelijk beleid

4/7

-

erfgoed in de omgevingsvisie en het omgevingsplan behoud van GR archeologie monumentenzorg door middel van subsidie, informatie en begeleiding op verzoek programma’s op gebied van erfgoededucatie 2023

Structureel Incidenteel TOTAAL

2024 73.500 22.000 95.500

2025 73.500 20.000 93.500

2026 73.500 ntb 73.500

2027 73.500 ntb 73.500

73.500 ntb 73.500

Het gaat om budget waarvan € 69.500 structureel in de huidige begroting is opgenomen. Een uitbreiding van het budget maakt het mogelijk om erfgoed op een goede manier te kunnen borgen binnen de toekomstige wettelijke kaders. Het gaat om € 4.000 structureel en € 42.000 incidenteel verspreid over 2 jaar. Een nadeel van dit alternatief is dat er geen nieuwe monumenten worden aangewezen. Het geeft dus geen gehoor aan de wensen en behoefte die tijdens het participatietraject naar voren zijn gekomen. Daarnaast is in deze variant beperkt oog voor erfgoededucatie en is er beperkt ruimte voor initiatieven vanuit de samenleving. Mochten bewoners het initiatief willen nemen om erfgoed meer beleefbaar te maken, dan kan dit binnen de bestaande kaders van de huidige subsidieregeling Activiteiten. Binnen deze variant loopt de besluitvorming over de realisatie van de overige actiepunten via de raad. Dit heeft gevolg voor de inzet van de ambtelijke capaciteit. Alternatief 2: Erfgoed als aanjager Met dit alternatief wordt voldaan aan de diverse wettelijke verplichtingen. Daarnaast handelt de gemeente pro-actief ten aanzien van het behouden van erfgoed en het beleefbaar maken van het erfgoed. Tot slot is er ruimte om actuele ontwikkelingen en vraagstukken op korte termijn beleidsmatig in te bedden.

Het verschil met het voorgestelde programma is dat het aanwijzen van gemeentelijke monumenten gebeurt in een veel hoger tempo. Daarnaast zijn de drie actiepunten met de derde prioriteit meegenomen in de planning en deze worden binnen een periode van vijf jaar uitgevoerd. Beide aspecten zorgen ervoor dat er tijdelijke een hogere belasting is wat betreft ambtelijke inzet. Dit wordt opgelost met de inzet van externe capaciteit. In deze variant worden de volgende resultaten behaald, naast de resultaten die ook in de variant Erfgoed als kans worden behaald: - Erfgoedkaart - Gebiedsbiografie - Inventarisatie en waardering van het aanwezige Post ’65 erfgoed 2023 Structureel Incidenteel Beleid TOTAAL

92.500 22.000 114.500

2024 132.500 32.000 86.000 250.500

2025 147.500 20.000

2026 147.500 20.000

2027 147.500 20.000

167.500

167.500

167.500

Een uitbreiding van het budget maakt het mogelijk om erfgoed op een goede manier te kunnen borgen binnen de toekomstige wettelijke kaders en in de actuele ruimtelijke ontwikkelingen. Daarnaast is er financiële ruimte om op lokaal niveau het erfgoed te waarderen en te beschermen. Het gaat om maximaal € 147.500 structureel en in totaal € 200.000 incidenteel, welke wordt verspreid over 5 jaar. Een voordeel van dit alternatief is dat binnen een aantal jaar een stevig kader staat ten aanzien van beheer en behoud van erfgoed. Een nadeel van dit alternatief is de tijdelijke inzet van (externe) ambtelijke capaciteit op gebied van beleid om uitvoering te geven aan de projecten. Gezien de arbeidsmarkt is de vraag of het realistisch is dat deze inzet gevonden wordt. Een ander nadeel is de financiële gevolgen op de korte termijn.

5/7

Alternatief 3: Huidige situatie behouden Het kan zijn dat de raad niet met een meerderheid in wil stemmen met de erfgoednota en het uitvoeringsprogramma Erfgoed als kans en dat de huidige omgang met de verschillende soorten erfgoed onveranderd blijft. Deze omgang kenmerkt zich door een reactieve omgang met het erfgoed met als mogelijk gevolg dat erfgoed onbedoeld verdwijnt. Dit komt omdat er dan geen uitvoeringsrichtlijn wordt opgesteld over wat wel en niet mag bij een monument en er geen herziening plaats vindt van de huidige erfgoedverordening voor de invoering van de omgevingswet. Daarnaast is er beperkte ruimte om gehoor te geven aan initiatieven van lokale (erfgoed)partners. Draagvlak Voor het opstellen van het beleidsstuk is een participatietraject uitgevoerd door de externe partij MOOI NoordHolland. Dit participatietraject heeft bestaan uit verschillende activiteiten waardoor partners, betrokkenen en belanghebbenden hun inbreng hebben kunnen geven. 1. April 2022: Doormiddel van een brainstormwerksessie zijn diverse betrokken partijen bevraagd. Het gaat om vertegenwoordigers van de volgende partijen: historische verenigingen, recreatieschap, Archeologie Westfriesland, Oranjeverenigingen, sociaal werk Stede Broec, Westfriese bibliotheken. 2. September 2022: Via het online participatieplatform Stede Broec zijn bewoners bevraagd; 3.

Oktober 2022: Reactiemogelijkheid op de conceptversie door de uitgenodigde partijen voor de brainstormswerksessie; 4. November 2022: Organiseren van een klankbordgroep bestaande uit een vertegenwoordiger uit het onderwijs, een vertegenwoordiger als cultureel ondernemer en een vertegenwoordiger namens adolescenten met bouwkundige achtergrond; 5. November 2022: Een raadsinformatiebijeenkomst. Tevens is in 2019 begonnen met het opstellen van een Kerkenvisie Stede Broec. Dit is een apart onderzoekstraject geweest naar de toekomstverwachting van religieuze gebouwen in Stede Broec waarbij de verschillende eigenaren en kerkbesturen actief bevraagd zijn. De uitkomsten van dit onderzoek zijn meegenomen in deze erfgoednota. Dit participatietraject heeft er voor gezorgd dat in de erfgoednota een zo volledig mogelijk beeld wordt geschetst van het erfgoed binnen de gemeente. Daarnaast zijn gedurende het participatietraject de verschillende actiepunten bepaald. Ook is door diverse partijen aangegeven hoe zij zich in willen zetten bij de uitvoering van de verschillende actiepunten. Gezien het draagvlak bij de diverse (erfgoed)partners sluit het uitvoeringsprogramma Erfgoed als kans het beste aan bij de lokale situatie. Deze variant levert het gewenste eindresultaat op.

Het gaat om het jaarlijks aanwijzen van gemeentelijke monumenten, beginnen met de procedure om De Kolk als beschermd dorpsgezicht en structureel inzetten op erfgoededucatie waardoor ook de jongere generaties kennis krijgen over hun lokale culturele erfgoed. Planning, evaluatie en verantwoording Na de behandeling en vaststelling van de erfgoednota en het uitvoeringsprogramma Erfgoed als kans, zal de uitvoering opgestart worden. Als hoogste prioriteit geldt het aanpassen van de erfgoedverordening. Ook worden 2 mogelijke monumenten onderzocht op hun monumentale waarden en wordt begonnen met het aanwijzen van beschermd dorpsgezicht. De raad zal worden geïnformeerd over de voortgang van de uitvoering. In januari 2026 vindt een financiële- en capaciteitsevaluatie plaats en zal gekeken worden of bijstelling van de financiën en ambtelijke capaciteit noodzakelijk is. Concreet gaat het om de evaluatie van in ieder geval de bestaande subsidieregeling Onderhoud Monumenten in relatie tot het aantal monumenten en het aantal uren inzet van de toezichthouder. Financiën Het huidige budget is te beperkt om adequaat te kunnen blijven voldoen aan de wettelijke en beleidsmatige verplichtingen zoals beschreven in de landelijk, provinciale, regionale en lokale kaders.

De raad wordt gevraagd om in te stemmen met het beschikbaar stellen van budget ten behoeve van de uitvoering volgens variant Erfgoed als kans. Structureel

Verschil huidig

Incidenteel

Reeds gedekt

Nieuw budget

6/7

Huidige situatie Erfgoed als basis Erfgoed als kans Erfgoed als aanjager

69.500 73.500 97.500 147.500

4.000 28.000 78.000

42.000 44.000 200.000

69.500 69.500 69.500 69.500

46.000 72.000 278.000

Zoals bovenstaande tabel laat zien wordt bij deze variant van het uitvoeringsprogramma het structurele budget met € 28.000 opgehoogd ten opzichte van het huidige budget. Daarnaast zijn de incidentele uitgaven € 44.000 voor het inbedden van erfgoed in beleid. Een aantal punten ter toelichting: 1. In deze berekening wordt uitgegaan van een huidig budget van € 69.500. Dit budget is ondergebracht bij de afdelingen ruimte en samenleving. Daarnaast zijn er budgetten waaruit ook niet erfgoedgerelateerde zaken worden bekostigd. Denk bijvoorbeeld aan de zorg voor monumentaal groen of het budget ten behoeve van het project Omgevingswet. Dit maakt het lastig om budgetten te benoemen die expliciet bestemd zijn voor erfgoed. 2. Door de geleidelijke toename van het aantal gemeentelijke monumenten zal ook geleidelijk de taakuitvoering van de toezichthouder toenemen. 3. Voor de uitvoering van actiepunten met prioriteit 3 zal in deze variant apart aan de raad om budget gevraagd worden. Door deze actiepunten met prioriteit 3 achter elkaar in de tijd te plannen is geen extra ambtelijke capaciteit nodig.

Bovenkarspel, 30 mei 2023 Burgemeester en wethouders van Stede Broec De secretaris,

De burgemeester,

Mevr. A. Huisman

Dhr. R.A.P. Wortelboer

7/7