01B Procesplan Eenzaamheid Stede Broec definitief

Procesplan Aanpak van eenzaamheid

Gemeente Stede Broec 2019-2020

Inhoudsopgave H1. Aanleiding ................................................................................................................................................. 3 H2. Wat is eenzaamheid................................................................................................................................ 4 H3. Uitvoeringsplan Eenzaamheid ............................................................................................................... 5 Literatuurlijst ................................................................................................................................................ 8 Bijlage 1: Landelijke aanpak eenzaamheid: ‘één tegen eenzaamheid’.............................................. 9

2

H1. Aanleiding In de gemeente Stede Broec voelen bijna 2000 senioren (65 jaar en ouder) zich eenzaam (1). Zij ervaren een gemis aan een hechte, emotionele band met anderen. Of hebben minder contact met andere mensen dan gewenst. Eenzaamheid gaat gepaard met kenmerken als negatieve gevoelens van leegte, verdriet, angst en zinloosheid en met lichamelijke of psychische klachten (2). Dit heeft gevolgen voor hun deelname aan het maatschappelijk leven én hun gezondheid (3). Daarom zet de gemeente Stede Broec in op de bestrijding van eenzaamheid. Eenzaamheid in relatie tot de Wmo en de Wpg In de Wmo is vastgelegd dat de gemeente zorg moet dragen voor de maatschappelijke ondersteuning van onder andere inwoners met psychosociale problemen, waaronder eenzaamheid. Het doel hiervan is dat mensen zoveel mogelijk zelfredzaam zijn en kunnen meedoen in de samenleving. Zelfredzaamheid en participatie komen bij eenzamen onder druk te staan: Eenzame mensen ervaren vaker dan andere inwoners weinig controle over het eigen leven en hebben de neiging zich terug te trekken uit het sociale verkeer (3). De gemeente is verder onder de Wet publieke gezondheid (Wpg) verantwoordelijk voor het nemen van ‘gezondheidsbeschermende en gezondheidsbevorderende maatregelen’ voor ouderen. De nadruk ligt hierbij op preventie.

Als het gaat om eenzaamheid houden deze taken inhoudelijk nauw verband met de verantwoordelijkheden onder de Wmo. Eenzaamheid is hierom een van de speerpunten in de Nota lokaal Gezondheidsbeleid 2020-2023. Het college uitvoeringsprogramma 2018-2022 In het college uitvoeringsprogramma 2018-2022 (4) is de ambitie geformuleerd om eenzaamheid tegen te gaan. Bij deze ambitie staat de volgende doelstelling: In samenwerking met Stichting Welzijn Stede Broec wordt een strategie uitgewerkt om eenzaamheid in de gemeente Stede Broec te beperken. De uitwerking van deze strategie wordt beschreven in een uitvoeringsplan. Het opstellen van een uitvoeringsplan eenzaamheid In het opstellen van het uitvoeringsplan eenzaamheid worden de stappen uit de handreiking Lokale aanpak van eenzaamheid (5) doorlopen. Deze handreiking is opgesteld door Coalitie Erbij. Dit was een samenwerkingsverband van maatschappelijke organisaties dat zich de afgelopen 10 jaar heeft ingezet op het gebied van eenzaamheid. Leeswijzer In hoofdstuk 2 staat beschreven dat eenzaamheid een divers en complex probleem is. Het probleem kan hierdoor niet met één oplossing worden aangepakt. Om het probleem aan te pakken is samenwerking nodig. Hoofdstuk 3 beschrijft de stappen om te komen tot samenwerking en een gedragen uitvoeringsplan in de bestrijding van eenzaamheid.

3

H2. Wat is eenzaamheid Wat eenzaamheid is komt in dit hoofdstuk aan bod: Definities, risicofactoren, oorzaken en gevolgen (5). Het lezen van het onderstaande maakt duidelijk dat eenzaamheid een divers en complex probleem is, dat niet met één oplossing kan worden aangepakt. Definitie Een veelgebruikte definitie van eenzaamheid is: “Eenzaamheid is het subjectief ervaren van een onplezierig of ontoelaatbaar gemis aan (kwaliteit van) bepaalde sociale relaties”. Het kan dus gaan om het aantal contacten en/of de kwaliteit van de contacten. Dit leidt tot twee soorten eenzaamheid: - Sociale eenzaamheid: hierbij gaat het vooral om het ontbreken van contacten met mensen waarmee men bepaalde gemeenschappelijke kenmerken deelt, zoals vrienden, kennissen of collega’s; - Emotionele eenzaamheid: dit treedt op als iemand een hechte, intieme band mist met één andere persoon, meestal de levenspartner. Daarnaast zijn er in de praktijk ook andere begrippen. Denk aan sociaal isolement. Dit is geen gevoel, maar het (vrijwel) ontbreken van sociale relaties. Waardoor voelen mensen zich eenzaam? Er zijn veel oorzaken van eenzaamheid. Sociale relaties kunnen verloren gaan door veranderingen in de persoonlijke omstandigheden zoals overlijden van een dierbare, ziekte, echtscheiding, verlies van werk en inkomen en verhuizingen.

De oorzaak kan ook gelegen zijn in het verminderen van de rol en betekenis van traditionele sociale verbanden zoals kerk- en buurtgemeenschappen. Daarnaast kunnen persoonlijke eigenschappen leiden tot gevoelens van eenzaamheid. Zoals een gering gevoel van eigenwaarde, verlegenheid, angst voor afwijzing of intimiteit en onzekerheid over uiterlijk. Een geheel andere oorzaak van eenzaamheid ligt in onrealistisch hoge verwachtingen van sociale relaties. Gevolgen van eenzaamheid De gevolgen van eenzaamheid kunnen groot zijn. Eenzaamheid brengt gezondheidsrisico’s met zich mee, kan leiden tot minder meedoen in de samenleving en verhoogt de kans op vroegtijdig overlijden. Mensen die zich erg eenzaam voelen, zijn minder gelukkig en hebben vaker een negatief mens- en/of zelfbeeld dan mensen die geen last van eenzaamheid hebben. Eenzaamheid kan een oorzaak zijn van ongezond gedrag, bijvoorbeeld gebruik van verslavende middelen. Er is sprake van een groter risico op suïcide, hartproblemen, depressie, dementie en nog meer chronische aandoeningen.

4

H3. Uitvoeringsplan Eenzaamheid In het voorgaande hoofdstuk is beschreven dat eenzaamheid is een divers en complex probleem is. Hierdoor zal één standaardantwoord niet voldoet, maar dienen persoonlijke, individuele oplossingen te worden aangeboden. Daarvoor is lokale samenwerking nodig. De handreiking Lokale aanpak van eenzaamheid biedt een stappenplan om de lokale samenwerking op te zetten. In dit hoofdstuk is beschreven wat de stappen zijn hoe de gemeente hier invulling aan geeft of gaat geven. Stap 1: Initiatief nemen Een partij zal het initiatief moeten nemen tot lokale samenwerking op het gebied van eenzaamheid. Door het vaststellen van het college uitvoeringsprogramma is er door de gemeenteraad het initiatief genomen om eenzaamheid te bestrijden. Aanvullend hierop pleegt stichting Welzijn Stede Broec extra inzet op het onderwerp eenzaamheid. Tot slot zijn er vele partijen en individuen die zich (dagelijks) inzetten om eenzaamheid tegen te gaan. De landelijke overheid zet ook in op eenzaamheid. Met het programma ‘één tegen eenzaamheid’ wil de overheid eenzaamheid onder ouderen eerder signaleren en doorbreken. Dit programma heef als doel om een trendbreuk van eenzaamheid onder ouderen te bewerkstelligen: minder eenzaamheid onder 75plussers. In de praktijk betekent dit dat de overheid inzet op het vormen van lokale coalitie.

Zo’n coalitie kan bijvoorbeeld bestaan uit maatschappelijke organisaties, gemeenten en bedrijven. In bijlage 1 staat beschreven wat de landelijke aanpak één tegen eenzaamheid inhoud. Stap 2: Feiten en cijfers verzamelen In deze stap zijn de feiten en cijfers verzameld om een eenzaamheidsprofiel te maken. Aan de hand van het profiel kunnen keuzes worden gemaakt voor de uitvoering. Landelijke cijfers In de handreiking Lokale aanpak van eenzaamheid (5) staat dat meer dan een miljoen volwassen Nederlanders voelen zich sterk eenzaam. Onder mannen en vrouwen komt sterke eenzaamheid ongeveer evenveel voor (8%). 75-plussers zijn qua leeftijdsgroep het meest sterk eenzaam (meer dan 10%). Vanaf deze leeftijd neemt de eenzaamheid alleen maar toe. Hoge eenzaamheidscijfers komen naar voren onder weduwen en weduwnaars (16%), gescheiden mensen (20%), laagopgeleiden (17%) en niet-westerse allochtonen (20%). Na de leeftijd van ongeveer 75 jaar kunnen mensen te maken krijgen met een opeenstapeling van verschillende gebeurtenissen die eenzaamheid in de hand werken. Denk aan het overlijden van de partner of andere leeftijdsgenoten, beperkte mobiliteit of minder goed fysiek, cognitief en sensorisch functioneren (6). Lokale cijfers De GGD doet onderzoek naar de gezondheidssituatie van ouderen (≥ 65 jaar) in Stede Broec (1).

Uit de monitor van 2016 blijkt dat het percentage inwoners van Stede Broec met een gevoel van eenzaamheid niet sterk afwijkt van Noord-Holland Noord. In de onderstaande tabel is de ervaren eenzaamheid onder senioren van 65 jaar en ouder opgenomen. Ook zijn de cijfers over het ervaren van sociale eenzaamheid en emotionele eenzaamheid opgenomen in de tabel. Ervaren eenzaamheid onder senioren (≥ 65 Stede Broec in procenten jaar) Matig eenzaam 40,9 % Matig tot (zeer) ernstig eenzaam 47,1 % (Zeer) ernstig eenzaam 6,1 % Emotioneel eenzaam 27,1 % Sociaal eenzaam 47,8 %

Noord-Holland Noord in procenten 37,7 % 46,7 % 9,0 % 29,1 % 49,2 %

Cijfers op wijkniveau Door het RIVM wordt inzicht gegeven in de eenzaamheidscijfers per buurt (7). De cijfers per buurt variëren van 38% tot 45% inwoners (19 jaar en ouder) die zich eenzaam voelen. Het percentage inwoners dat zich ernstig eenzaam voelt ligt tussen de 6% en 10% per buurt. De bijgevoegde afbeelding geven een overzicht van de ervaren eenzaamheid per buurt. Deze afbeelding zijn interactief. Op https://www.rivm.nl/media/smap/eenzaamheid.html?gemeente=Stede%20Broec zijn de interactieve kaarten te vinden.

5

Gezien de bovenstaande informatie is het van belang om in eerste instantie de focus van de uitvoering te leggen op de groep 75-plussers die eenzaamheid ervaren. In het bereiken van de doelgroep is er extra aandacht voor weduwen en weduwnaars, gescheiden mensen, laagopgeleiden en niet-westerse allochtonen. Tevens dient onderscheid gemaakt te worden tussen emotionele en sociale eenzaamheid. Het aantal inwoners dat sociale eenzaamheid ervaart is met 48% een stuk hoger dan het aantal inwoners dat emotionele eenzaamheid ervaart (27%). Tot slot zijn er verschillen in het ervaren van (ernstig)eenzaamheid tussen buurten. Echter, de verschillen zijn te klein om op een specifieke buurt te richten. Stap 3: Beginnen met organiseren De organisaties die zich inzetten voor het verminderen van eenzaamheid staan centraal in de aanpak. Om gezamenlijk eenzaamheid aan te pakken, is het noodzakelijk om deze samenwerking te organiseren tussen deze organisaties. Het doel is dat de organisaties elkaar weten te vinden, met elkaar uitvoeren en hiervan leren. De organisaties zullen hierdoor effectiever worden in het uitvoeren van hun activiteiten. Tot slot is het doel dat de organisaties zich gedeeld eigenaar voelen in de aanpak van eenzaamheid. Om deze doelen te bereiken heeft de gemeente Stede Broec aan Stichting Welzijn Stede Broec de opdracht gegeven om een uitvoeringsplan op te stellen.

Stap 4: Plan maken Het plan wordt nadrukkelijk in samenwerking gemaakt met organisaties die actief zijn binnen de gemeente Stede Broec rondom het thema eenzaamheid. Voor het opstellen van een plan van aanpak zullen de volgende stappen ondernomen worden: 1. Opstellen werkgroep Om het bestaande netwerk in beeld te brengen en de bijeenkomsten voor te bereiden wordt een werkgroep opgericht. De werkgroep bestaat uit de coördinator (Stichting Welzijn Stede Broec), medewerker van de gemeente (opdrachtgever) en minimaal 2 deelnemende leden (bijv. een maatschappelijke partij of zorgpartij). 2. Netwerk in beeld Alle voorzieningen (partijen/activiteiten) die voor eenzaamheid kunnen worden ingezet binnen en in de omgeving van de gemeente Stede Broec worden in kaart gebracht. Resultaat: Overzicht van voorzieningen. 3. Netwerk bijeenkomsten Er worden drie bijeenkomsten georganiseerd: I. De eerst is een startbijeenkomst. Voor deze bijeenkomst worden alle partijen van stap 1 bij elkaar gebracht. In deze bijeenkomst zullen de organisaties gevraagd worden mee te werken aan het opzetten van een gezamenlijk uitvoeringsplan. Daarnaast is het doel van deze bijeenkomst om kennis te maken met elkaar en om het huidige aanbod van de aanwezige partijen te bespreken. Een subdoel is het in kaart brengen van de huidige samenwerkingsrelaties op het thema eenzaamheid.

Resultaat: Huidig aanbod op het gebied van eenzaamheid beschrijven.

6

II.

III.

In de tweede bijeenkomst staat het opzetten van een lokaalnetwerk rondom eenzaamheid centraal. Waar kunnen het huidige aanbod en de samenwerking versterkt worden? Zijn er hiaten in het aanbod en hoe zijn deze in te vullen? Welke doel streven we gezamenlijk na? Resultaat: Het gewenste aanbod in Stede Broec beschrijven. In de slot bijeenkomst wordt het uitvoeringsplan, dat uit de eerdere bijeenkomsten is voortgekomen, met elkaar besproken en worden afspraken gemaakt over de toekomst. Resultaat: Het uitvoeringsplan wordt gedragen door de samenwerkingspartijen.

Stap 5: Plan uitvoeren Het is van belang om de vorderingen van de uitvoering bij te houden. Op basis van deze input kan het plan tussentijds worden bijgesteld. In de handreiking “Lokale aanpak van eenzaamheid” staat dat uitvoering van stappen 4 en 5 minstens twee jaar moeten duren om eenzaamheid goed aan te pakken. Het uitvoeringsplan bestrijkt hierom een periode van tenminste 2 jaar. Het uitvoeringsplan wordt gemonitord en geëvalueerd door het in kaart brengen van de resultaten en effecten. Dit levert kennis op voor de doorontwikkeling van het plan. Hiermee wordt tevens gezorgd dat er permanente aandacht blijft voor het onderwerp eenzaamheid en blijven de betrokken gemotiveerd. Stap 6: Zorgen voor permanente aandacht Het aantal ouderen dat eenzaamheid ervaart zal de komende jaren alleen maar stijgen. Hierdoor is het belangrijk om vanuit de samenwerking geleidelijk te werken aan permanente aandacht voor het onderwerp eenzaamheid. Opties hierin zijn:  De manier waarop de samenwerking is vormgegeven kan blijvende aandacht mogelijk maken.  Voor langdurige aandacht voor eenzaamheid is een beleidsmatige verankering in het gemeentelijk beleid zeer bevorderlijk.  De kans op permanente aandacht voor eenzaamheid neemt toe als alle betrokkenen gemotiveerd blijven.

Gezamenlijk met de werkgroep eenzaamheid wordt bepaald op welke manier er permanente aandacht kan worden gegeven aan het onderwerp eenzaamheid. Planning Voor het opstellen van een gedragen uitvoeringsplan is een planning opgesteld. In de planning wordt per stap kort beschreven welke actie er op welk moment wordt uitgevoerd. Stappen 1. Netwerk in beeld

2. Startbijeenkomst aanbod in beeld 3. Huidig aanbod in beeld 4. Bijeenkomst gewenst aanbod 5. Gewenst aanbod in beeld 6. Slot

7. Uitvoeringsplan

Actie Er wordt een overzicht van alle voorzieningen/partijen gemaakt die zich bezig houden met het thema eenzaamheid De partijen worden uitgenodigd om het huidig aanbod op het gebied van eenzaamheid beschrijven Verwerken van de input uit de startbijeenkomst Doel van samenwerking vaststellen en de hiaten beschrijven in het huidige aanbod Verwerken van de input uit de bijeenkomst gewenst aanbod Uitvoeringsplan wordt met elkaar besproken en afspraken worden gemaakt Verwerken van de input uit de slot bijeenkomst en het opstellen van het uitvoeringsplan

Datum 31-01-2020

28-02-2020

31-03-2020 30-04-2020

31-05-2020 30-06-2020

30-06-2020

7

Literatuurlijst 1. Gezondheidsmonitor GGD Ouderen https://gezondnhn.nl/jive 2. Een tegen eenzaamheid https://www.eentegeneenzaamheid.nl/over-eenzaamheid/over-eenzaamheid/ 3. Plan van aanpak eenzaamheid Amsterdam https://www.amsterdam.nl/sociaaldomein/zorgprofessionals/aanpak-eenzaamheid/ 4. College uitvoeringsprogramma 2018-2022 https://www.stedebroec.nl/file/5964/download 5. Handreiking Lokale aanpak van eenzaamheid https://www.eentegeneenzaamheid.nl/wp-content/uploads/2018/09/handreiking-lokale-aanpakeenzaamheid.pdf 6. Eenzaam.nl. Feiten en cijfers rond eenzaamheid https://www.eenzaam.nl/over-eenzaamheid/feiten-en-cijfers-rond-eenzaamheid 7. RIVM. Eenzaamheidscijfers per buurt in Stede Broec https://www.rivm.nl/media/smap/eenzaamheid.html?gemeente=Stede%20Broec

8

Bijlage 1: Landelijke aanpak eenzaamheid: ‘één tegen eenzaamheid’ De overheid heeft met partijen (waaronder gemeenten, verzekeraars, zorgverleners en andere maatschappelijke partners) een pact gesloten voor de ouderenzorg. Met het pact voor de ouderenzorg komt de overheid samen met de partijen in actie om eenzaamheid te signaleren en te doorbreken, goede zorg en ondersteuning thuis te organiseren en de kwaliteit van verpleeghuiszorg te verbeteren. Het pact kent drie doelen: 1. Eenzaamheid signaleren en doorbreken 2. Zorgen dat mensen met goede zorg en ondersteuning langer thuis kunnen wonen 3. De kwaliteit van de verpleeghuiszorg verbeteren. Vanuit het doel om eenzaamheid te signaleren en door breken is het programma één tegen eenzaamheid’ opgezet. Met het programma ‘één tegen eenzaamheid’ wil de overheid eenzaamheid onder ouderen eerder signaleren en doorbreken. Zij zet in op het vormen van lokale coalities. Maatschappelijke organisaties, gemeenten, bedrijven en ondernemers worden gestimuleerd om deze coalities te vormen. De aanpak binnen lokale coalities kan per gemeente verschillen. De coalities nemen het initiatief, maar uiteindelijk is het heel de samenleving die iets kan doen om eenzaamheid onder ouderen te verminderen. Het programma ‘één tegen eenzaamheid’ bevat de volgende actiepunten: 1.

Signaleren en bespreekbaar maken van eenzaamheid Om eenzaamheid eerder te signaleren en bespreekbaar te maken voert het ministerie van VWS samen met de vele partners de volgende acties uit:  Een campagne om eenzaamheid bespreekbaar te maken en de samenleving te activeren om van betekenis te zijn.  Het begrip en bewustzijn over eenzaamheid in de samenleving vergroten.  Mogelijk maken dat dat iedere 75-plusser jaarlijks een bezoek aan huis krijgt.  De inrichting van meldpunten of digitale signaleringsnetwerken voor eenzaamheid bevorderen. Een voorbeeld van een digitaal signaleringsnetwerk is een seintje als iemand zijn of haar post niet meer opent.  Risicogebieden in kaart brengen. Zo zijn mensen met een verhoogd risico op eenzaamheid sneller en gemakkelijker te benaderen.  24 uur per dag telefonisch en per chat een luisterend oor voor mensen die dat nodig hebben.  Bevorderen dat per gemeente een sociale kaart komt die de activiteiten in beeld brengen.  Een instrument ontwikkelen om de diagnose eenzaamheid te stellen. En daarmee de weg naar de juiste effectieve aanpak te vinden. 2. Doorbreken en duurzaam aanpakken van eenzaamheid Het ministerie van VWS streeft met landelijk en lokale coalities naar minder ouderen die zich eenzaam voelen. Bijvoorbeeld met de volgende acties:  Gemeenten en lokale coalities ondersteunen met een pakket van mogelijke maatregelen.

Hieruit kunnen zij een aanpak van eenzaamheid samenstellen die aansluit bij de lokale behoeften en omstandigheden.  VWS ontwikkelt trainingen en richtlijnen voor professionals.  VWS zet in op positief en vitaal ouder worden door de verbinding te leggen met het programma ‘Alles is gezondheid…’. VWS organiseert activiteiten, zoals een cursus actief blijven na je pensionering.  Eenzaamheid voorkomen door de fysieke infrastructuur daarop in te richten. Denk aan woonvormen, buurtwinkels en veiligheid op straat.  Een breder en gevarieerder aanbod van vernieuwende oplossingen voor eenzame mensen. Bijvoorbeeld beeldbellen, sociale robots, VR-brillen, platforms voor hulpvragen en aanbod en nieuwe vormen van dagbesteding. Deze oplossingen kunnen helpen eenzaamheid te voorkomen en te bestrijden.

9