Bijlage 1 - ON BP Poeleweg IJhorst - Toelichting bijlage 7 - Archeologisch onderzoek.pdf
Tekst van het document
RAAP-RAPPORT 4719
Plangebied Poeleweg Gemeente Staphorst Archeologisch vooronderzoek: proefsleuvenonderzoek
Colofon Titel: Plangebied Poeleweg te IJhorst, gemeente Staphorst; archeologisch vooronderzoek: proefsleuvenonderzoek Versie: 24-09-2020 Auteur: drs. H.B.G. Scholte Lubberink Projectcode: STJV Bestandsnaam: RAAPrap_4719_STJV_20200924 Autorisatie: drs. H.F.A. Haarhuis
ISSN: 0925-6229
RAAP Leeuwenveldseweg 5b
Telefoon: 0294-491 500
1382 LV Weesp
E-mail: raap@raap.nl
Postbus 5069
Website: www.raap.nl
1380 GB Weesp © RAAP Archeologisch Adviesbureau B.V., 2020 RAAP Archeologisch Adviesbureau B.V. aanvaardt geen aansprakelijkheid voor eventuele schade voortvloeiend uit het gebruik van de resultaten van dit onderzoek of de toepassing van de adviezen. Er is geen verklaring ontvangen van het bevoegd gezag omtrent goed - of afkeuring van het rapport.
Plangebied Poeleweg te IJhorst, gemeente Staphorst; a rcheologisch vooronderzoek: proefsleuvenonderzoek
Samenvatting In opdracht van DLH Ontwikkeling heeft RAAP van 16 tot en met 18 september een archeologisch proefsleuvenonderzoek uitgevoerd in het kader van het project ‘Poeleweg’ in de gemeente Staphorst (figuur 1). Dit onderzoek is noodzakelijk in verband met de voorgenomen werkzaamheden die een bedreiging kunnen vormen voor eventueel in de ondergrond aanwezige archeologische resten. Het doel van het proefsleuvenonderzoek was het vaststellen van de archeologische waarde van het terrein. In het verlengde daarvan is in kaart gebracht wat de consequenties zijn van de onderzoeksresultaten voor de verdere planvorming in het plangebied. Is er sprake van behoudenswaardig resten, en, zo ja, kunnen deze behouden blijven of dienen deze te worden opgegraven? Tijdens het onderzoek zijn verspreid over het plangebied 16 proefsleuven aangelegd met een totaal 2
oppervlak van 1600 m . Dit komt neer op een dekkingsgraad van 10% van het totale plangebied. Het onderzoek heeft een klein aantal grondsporen opgeleverd uit de tijd voorafgaand aan de ontginning van het terrein in de zeventiende of achttiende eeuw. Het gaat mogelijk om resten van hooimijten, spiekers of andersoortige constructies buiten de context van een nederzetting. Met de sporen geassocieerd dateerbaar vondstmateriaal ontbreekt. Andere sporen (ontginningsgreppels, spitsporen en paalsporen) houden verband met de ontginning van het terrein in de zeventiende en achttiende eeuw door of in opdracht van bewoners/eigenaren van boerderijen in de oude kern van IJho rst. Op basis van de KNA-waarderingssystematiek is geen sprake van een behoudenswaa rdige vindplaats. Eventuele structuren (bijgebouwen of andere structuren) buiten de context van een nederzetting zijn in de wijde regio rond IJhorst niet bijzonder zeldzaam. Echter rond IJhorst en langs de Reest op zich wel. Onbekend in welke perioden er precies sprake is van menselijke activiteiten langs de Reest en wat de aard daarvan is. Onderzoek van eventuele structuren ouder dan de late middeleeuwen kan inzicht verschaffen in die activiteiten. Vanwege het eenvoudige karakter van dergelijke structuren en het ontbreken van geassocieerd vondstmateriaal zal de kenniswinst van een eventuele opgraving echter vrij beperkt zijn.
Ontginningssporen uit de nieuwe tijd, die in grote getale zijn aangetroffen, zijn niet zeldzaam binnen de archeoregio. Hun informatie waarde is gering. Ze behoeven derhalve geen vervolgonderzoek. Het selectieadvies luidt: vrijgeven. Er is op basis van de resultaten van het proefsleuvenonderzoek en de daarop volgende waardering conform de KNA-waarderingssystematiek geen vervolgonderzoek in de vorm van een opgraving noodzakelijk. Wel is het wenselijk om een
14
C-ouderdomsbepaling te laten
verrichten aan houtskool uit de vulling van één van de ‘oude’ paalsporen om inzicht te krijgen in de ouderdom van de vermoedelijk eerste menselijke activiteiten in het plangebied.
RAAP-rapport 4719 / versie 24-09-2020
[3]
Plangebied Poeleweg te IJhorst, gemeente Staphorst; a rcheologisch vooronderzoek: proefsleuvenonderzoek
Inhoud Samenvatting ...................................................................................................................................... 3 Inhoud................................................................................................................................................. 4 1 Inleiding ........................................................................................................................................... 5 1.1 Administratieve gegevens ..................................................................................................................... 6 1.2 Voorgaand onderzoek .......................................................................................................................... 7 1.3 Doelstellingen en onderzoeksvragen ..................................................................................................... 9
2 Methoden ....................................................................................................................................... 10 2.1 Algemeen ...........................................................................................................................................10 2.2 Werkputten .........................................................................................................................................10 2.3 Documentatie en registratie .................................................................................................................11 2.4 Behandeling van sporen ......................................................................................................................12 2.5 Behandeling van vondsten ...................................................................................................................12 2.6 Behandeling van profielen ...................................................................................................................12 2.7 Bemonstering .....................................................................................................................................12 2.8 Uitwerking ..........................................................................................................................................13 2.9 Afwijking en aanpassing van de
onderzoeksstrategie ............................................................................13
3 Resultaten ...................................................................................................................................... 14 3.1 Landschap en stratigrafie ....................................................................................................................14 3.2 Sporen en structuren ...........................................................................................................................18 3.3 Vondsten ............................................................................................................................................20 3.4 Monsters ............................................................................................................................................20 3.5 Interpretatie van de vindplaats .............................................................................................................20 3.6 Waardestelling ....................................................................................................................................21 3.7 Beantwoording van de onderzoeksvragen ............................................................................................22
4 Conclusie ....................................................................................................................................... 26 5 Selectieadvies ................................................................................................................................ 27 Literatuur .......................................................................................................................................... 28 Overzicht van figuren, tabellen, bijlagen en appendices ..................................................................... 29
RAAP-rapport 4719 / versie 24-09-2020
[4]
Plangebied Poeleweg te IJhorst, gemeente Staphorst; a rcheologisch vooronderzoek: proefsleuvenonderzoek
1 Inleiding In opdracht van DLH Ontwikkeling heeft RAAP van 16 tot en met 18 september een archeologisch proefsleuvenonderzoek uitgevoerd in het kader van het project ‘Poeleweg’ in de gemeente Staphorst (figuur 1). Dit onderzoek is noodzakelijk in verband met de voorgenomen werkzaamheden die een bedreiging kunnen vormen voor eventueel in de ondergrond aanwezige archeologische resten.
Figuur 1. De ligging van het plangebied. Inzet: ligging in Nederland (ster).
Het plangebied is momenteel nog in gebruik als grasland. In de nieuwe situatie zijn er twaalf rijtjeshuizen, twaalf vrijstaande woningen en twaalf twee -onder-een-kap woningen in het plangebied gepland. De exacte invulling van de plannen is in dit stadium nog niet bekend, maar duidelijk is wel dat
RAAP-rapport 4719 / versie 24-09-2020
[5]
Plangebied Poeleweg te IJhorst, gemeente Staphorst; a rcheologisch vooronderzoek: proefsleuvenonderzoek
deze ingreep leidt tot verstoring van de bodem, waarbij eventueel aanwezige archeologische resten verstoord kunnen raken. In het vigerende bestemmingsplan heeft het plangebied een agrarische bestemming en een dubbelbestemming archeologie. Omdat de geplande ontwikkeling de vrijstellingsgrens van 2500 m
2
overschrijdt, heeft de gemeente Staphorst in het kader van een aanvraag voor een bestemmingsplanwijziging een waardestellend archeologisch onderzoek verplicht gesteld. De werkzaamheden zijn uitgevoerd onder certificaat BRL4000, conform artikel 5.4 van de erfgoedwet. Onderzoeksdocumentatie en vondstmateriaal zullen worden overgedragen aan het depot voor bodemvondsten van de provincie Overijssel. Voorafgaand aan het onderzoek is, conform de KNA een 1
Programma van Eisen (PvE) opgesteld. Dit PvE diende als uitgangspunt voor het onderzoek. Het onderzoek is uitgevoerd volgens de normen van de archeologische beroepsgroep. De Kwaliteitsnorm Nederlandse Archeologie (KNA, versie 4.1), beheerd door de Stichting Infrastructuur Kwaliteitsborging Bodembeheer (SIKB; www.sikb.nl), geldt in de praktijk als norm. RAAP is gecertificeerd voor de protocollen 4001 Programma van eisen, 4002 Bure auonderzoek, 4003 Inventariserend veldonderzoek (landbodems), onderdelen proefsleuven en overig, alsmede 4004 Opgraven (landbodems). Zie bijlage 1 voor de dateringen van de in dit rapport genoemde archeologische perioden.
1.1 Administratieve gegevens Plangebied
Poeleweg
Opdrachtgever
DLH Ontwikkeling
Contactpersoon opdrachtgever
B. Vennink (B+O Architectuur en Stedenbouw)
Bevoegde overheid
gemeente Staphorst
Contactpersoon bevoegde overheid
A. Vissinga (regio-archeoloog)
Plaats
IJhorst
Gemeente
Staphorst
Provincie
Overijssel
Coördinaten
215.834/519.404
Toponiem
Poeleweg
Periode veldwerk
periode veldwerk: 16 t/m 18 september 2020
Projectleider
drs. H.B.G. Scholte Lubberink
Projectmedewerkers
J.W.D. Tuinstra MA, W. Hoek (stagiaire SAXION)
Onderzoeksmeldingsnummer
4848915100
Bewaarplaats documentatie en eventuele vondsten
RAAP Oost en op termijn ARCHIS, E-Depot en het provinciaal Depot (in geval van vondsten)
Tabel 1. Administratieve gegevens.
1
W estra 2020.
RAAP-rapport 4719 / versie 24-09-2020
[6]
Plangebied Poeleweg te IJhorst, gemeente Staphorst; a rcheologisch vooronderzoek: proefsleuvenonderzoek
1.2 Voorgaand onderzoek Soort onderzoek
Uitvoerder
Uitvoeringsperiode
Rapportage
bureau- en inventariserend veldonderzoek(verkennende fase)
Laagland Archeologie
mei 2020
Brouwer 2020
Tabel 2. Overzicht van voorgaande voor het plangebied relevante onderzoeken .
Figuur 2. Het plangebied geprojecteerd op het Actueel Hoogtebestand Nederland (AHN3).
Het plangebied is onderdeel van de archeoregio Drents zandgebied. Het landschap van het Drentse zandgebied werd grotendeels gevormd in de ijstijd toen dit deel van Nederland met een dikke ijskap was bedekt. Door de druk van het ijs werden zand, stenen en klei vermalen tot keileem. Toen het ijs
RAAP-rapport 4719 / versie 24-09-2020
[7]
Plangebied Poeleweg te IJhorst, gemeente Staphorst; a rcheologisch vooronderzoek: proefsleuvenonderzoek
was verdwenen, werd de keileem door de wind bedekt met dekzand. Het gebied wordt doorsneden door een grillig patroon van beken.
2
Het plangebied ligt op een es ongeveer 500 m ten zuiden van het dal van het riviertje de Reest . De hoogteligging van het gebied varieert van circa 4,9 tot 3,9 m +NAP (figuur 2). Het is gelegen op een hooggelegen oost-west georiënteerde rug die op de geomorfologische kaart van Nederland (GKN) is aangeduid als dekzandrug (GKN-code 3B53). Dekzanden zijn door de wind aangevoerde sedimenten die in de laatste fasen van de laatste ijstijd (Weichselien) zijn a fgezet. Ze worden tot de geologische 3
formatie van Boxtel (laagpakket van Wierden) gerekend. Aan de noordzijde wordt het plangebied begrensd door een vlakte van ten dele verspoelde dekzanden (GKN -code 2M53), aan de zuidzijde door een ontgonnen veenvlakte (GKN-code 2M81). Op de bodemkaart van Nederland (BKN) is het plangebied aangeduid als een hoge zwarte enkeerdgrond (BKN-code zEZ21), ontstaan door de langdurige toepassing van plaggenbemesting. Het wordt omgeven door een gebied met veldpodzolen gevormd in zwak lemig tot lemig fijn zand al dan niet met een dun cultuurdek (BKN-codes Hn21 en cHn23).
Figuur 3.Het plangebied geprojecteerd op de kadastrale minuut van 1832 (bron: HISGIS.nl).
Tijdens het vooronderzoek is geconstateerd dat er in het plangebied sprake is van een 50 tot 70 cm dik zwak humeus plaggendek opgebouwd uit zwak siltig, zeer fijn zand, op dekzand. De bovenzijde van het
2 3
https://www.cultureelerfgoed.nl/onderwerpen/bronnen-en-kaarten/overzicht/archeoregios. https://www.dinoloket.nl/stratigrafische-nomenclator/formatie-van-boxtel.
RAAP-rapport 4719 / versie 24-09-2020
[8]
Plangebied Poeleweg te IJhorst, gemeente Staphorst; a rcheologisch vooronderzoek: proefsleuvenonderzoek
plaggendek bestaat uit een grijze of grijsbruine bouwvoor van ongeveer 20 cm dik met daaronder een 20 tot 30 cm dikke bruin- of grijsbruin gekleurde laag. De basis van het plaggendek bestaat regelmatig uit een 20 tot 30 cm dikke (licht)grijsbruine laag, waarvan de kleur is te herleiden tot het loodzand (E horizont) van een podzol. Daaronder was in de meeste boringen een B- of BC-horizont aanwezig. De Bhorizont was overwegend 5 tot 15 cm dik, de BC-horizont gemiddeld 10 tot 15 cm. In enkele gevallen was boven de B-horizont nog een lichtgrijze E-horizont aanwezig. De top van het intacte dekzand stijgt van circa 3,34 m +NAP naar circa 4,26 m +NAP in het noorden. De top van de C-horizont ligt gemiddeld op een diepte van zo’n 70 tot 100 cm -mv. Archeologische vondsten kunnen met name vanaf de top van het intacte dekzand verwacht worden, het archeologisch sporenvlak zal zich naar alle waarschijnlijkheid het beste aftekenen in de top van de C-horizont.
4
Het plangebied, dat al op de vroegste historische kaarten als akkerland is aangegeven, was in 1832 eigendom van de hervormde gemeente van IJhorst (figuur 3). Het zal zijn gebruikt door de bewoner van het pastorie-erf bij de oorspronkelijk uit de late middeleeuwen stammende hervormde kerk in de oude kern van IJhorst aan de Reest ten noorden van het plangebied. De meer westelijk op de es gelegen percelen waren eigendom van Jan Teele en van Berend Slot en mede -eigenaren die eveneens boerderijen bewoonden of in eigendom hadden in de oude kern van IJhorst. De middels langgerekte noord-zuid georiënteerde percelen verkavelde es moet op grond hiervan gezien worde n als een gemeenschappelijke ontginning van de eigenaren/bewoners van de rond de oude kerk gelegen historische erven.
1.3 Doelstellingen en onderzoeksvragen Een proefsleuvenonderzoek wordt uitgevoerd om vast te stellen of zich binnen de begrenzing van het plangebied (figuur 1) eventueel behoudenswaardige archeologische resten bevinden. Het doel is inzicht te verkrijgen in de precieze aard, omvang, diepteligging en datering van de ze resten, en te bepalen of het gaat om behoudenswaardige vindplaatsen. In het Programma van Eisen zijn hiervoor 5
onderzoeksvragen geformuleerd (zie § 3.7). Bovendien dient duidelijk gemaakt te worden wat de consequenties zijn van de onderzoeksresultaten voor de verdere planvorming in het plangebied.
4 5
Brouwer 2020. W estra 2020.
RAAP-rapport 4719 / versie 24-09-2020
[9]
Plangebied Poeleweg te IJhorst, gemeente Staphorst; a rcheologisch vooronderzoek: proefsleuvenonderzoek
2 Methoden 2.1 Algemeen Zoals uit het vooronderzoek is gebleken, is de kans groot dat binnen het plangebied archeologische resten aanwezig zijn. Omdat met behulp van booronderzoek geen inzicht kan worden verkregen in de precieze aard en herkomst van de vondsten is verder booronderzoek weinig zinvol. Om inzicht te krijgen in de aard van de vindplaats en om vast te stellen of er daadwerkelijk archeologische sporen binnen het plangebied aanwezig zijn, is proefsleuvenonderzoek een meer geschikte methode.
Figuur 4. De situatie in het plangebied voorafgaand aan het proefsleuvenonderzoek, gezien vanuit het zuiden. Werkput
Afmetingen
Aantal vlakken
Oppervlakte 1 e vlak
Totaal oppervlakte
1 t/m 16
25 bij 4 m
1
100 m 2
1600 m 2
Tabel 3. Overzicht van werkputten en vlakken.
2.2 Werkputten Een overzicht van de ligging van de werkputten is afgebeeld in figuur 5. In tabel 3 zijn de afmetingen van de werkputten samengevat. Ze zijn conform het PvE aangelegd en in een doorlopende reeks, in volgorde van aanleg, genummerd en worden aangeduid me t de afkorting WP (bijv. WP 3).
RAAP-rapport 4719 / versie 24-09-2020
[10]
Plangebied Poeleweg te IJhorst, gemeente Staphorst; a rcheologisch vooronderzoek: proefsleuvenonderzoek
Figuur 5. Overzicht van de proefsleuven en de locatie van de gedocumenteerde profielen .
2.3 Documentatie en registratie In alle werkputten is één vlak aangelegd. Het eerste vlak is in de top van de C -horizont van een door een plaggendek afgedekte podzol aangelegd. De sporen zijn digitaal ingemeten met een RTK-GPS met een conform KNA-eis OS02 maximale afwijking van 3 cm in zowel het horizontale als verticale vlak. Ook de hoogte van de aangelegde vlakken ten opzichte van NAP is bepaald met een GPS. De ruwe GPS -bestanden zijn dagelijks uitgelezen, gecontroleerd en gecorrigeerd. De sporen zijn in een doorlopende reeks over de hele opgraving genummerd en worden aangeduid met een S (bijv. S12). Spoor- en vondstgegevens zijn in het veld ingevoerd in de Odile database.
RAAP-rapport 4719 / versie 24-09-2020
[11]
Plangebied Poeleweg te IJhorst, gemeente Staphorst; a rcheologisch vooronderzoek: proefsleuvenonderzoek
In het algemeen geldt dat sporen en vondsten zijn gedocumenteerd conform specificaties OS04 en OS05 van de BRL4000.
2.4 Behandeling van sporen Om sporen te traceren en sporenclusters zo goed mogelijk te kunnen begrenzen, is het vlak waar nodig tijdens de aanleg handmatig opgeschaafd. Met het oog op het doel van het onderzoek (zoveel mogelijk gegevens verzamelen, maar zo min mogelijk archeologische resten beschadigen), zijn sporen slechts spaarzaam gecoupeerd. Bij het couperen is ervoor gekozen om die sporen te onderzoeken waarbij twijfel bestond over de antropogene aard van het spoor. Indien mogelijk viel de coupelijn hierbij samen met de profielwand, zodat de stratigrafische positie van het spoor kon w orden vastgelegd. Tijdens het verdiepen is zoveel mogelijk geprobeerd om het stratigrafische ingravingsniveau van de sporen vast te leggen. Hiervoor is gebruik gemaakt van de laagbeschrijvingen in de verschillende werkputten. Van sporen met een diepte van meer dan 9 cm is een coupetekening (schaal 1:20) en veelal tevens een foto gemaakt; van minder diepe sporen is alleen de diepte en vorm in doorsnede vastgelegd in de database. De sporen zijn in een doorlopende reeks genummerd en worden in dit rapport aangeduid met een één- tot viercijferig nummer, voorafgegaan door een S (bijv. S2).
2.5 Behandeling van vondsten Bij de vlakaanleg en bij het couperen van sporen zijn vondsten per spoorvulling verzameld. Vondsten die niet aan antropogene sporen konden worden gekop peld, zijn als puntvondst ingemeten. Voor het verzamelen van metaalvondsten is tijdens het aanleggen van de vlakken gebruik gemaakt van een metaaldetector. De vondsten zijn in een doorlopende reeks genummerd; ze worden in dit rapport aangeduid met een V (bijv. V2).
2.6 Behandeling van profielen De natuurlijke gelaagdheid en de verschillende archeologische niveaus zijn in kaart gebracht door middel van profielkolommen (verspreid over het onderzoeksgebied), die zijn opgeschaafd, gefotografeerd, getekend en beschreven vanaf het maaiveld (figuur 5). Om de landschappelijke ontwikkeling en de bodemopbouw goed te begrijpen, is er naar gestreefd om tijdens het veldwerk de stratigrafische eenheden (lag en) in de verschillende putten direct aan elkaar te koppelen. De lagen zijn hierbij in een stratigrafische reeks genummerd . Om lagen aan te duiden, zal in de tekst alleen naar het laagnummer verwezen worden.
2.7 Bemonstering Tijdens het onderzoek zijn geen sporen aangetroffen die zich leenden voor monstername voor paleobotanisch onderzoek.
RAAP-rapport 4719 / versie 24-09-2020
[12]
Plangebied Poeleweg te IJhorst, gemeente Staphorst; a rcheologisch vooronderzoek: proefsleuvenonderzoek
2.8 Uitwerking Documentatie van het onderzoek is na afloop van het onderzoek gecontroleerd. Na afloop van het veldwerk is een laatste controle uitgevoerd en zijn de vondsten ge wassen en gesplitst per materiaalcategorie. Gezien de resultaten van het onderzoek was het niet noodzakelijk om een uitgebreid evaluatierapport op te stellen. Na afloop van de basisuitwerking van de veldgegevens is gestart met het opstellen van de rapportage. Gedetailleerde spoor- en vondstinformatie is te raadplegen in het e-depot.
2.9 Afwijking en aanpassing van de onderzoeksstrategie Niet van toepassing.
RAAP-rapport 4719 / versie 24-09-2020
[13]
Plangebied Poeleweg te IJhorst, gemeente Staphorst; a rcheologisch vooronderzoek: proefsleuvenonderzoek
3 Resultaten 3.1 Landschap en stratigrafie Een vindplaats kan niet los worden gezien van het landschap waari n hij is gelegen. Voor een correcte interpretatie is het dan ook van belang om de landschappelijke context inzichtelijk te maken. In het onderstaande wordt kort ingegaan op de geologische, geomorfologische en bodemkundige aspecten van het plangebied en directe omgeving.
3.1.1 Geologie en geomorfologie Het plangebied ligt op een dekzandrug met een plaggendek circa 500 m ten zuiden van het riviertje de Reest. De maaiveldhoogte ter hoogte van de proefsleuven varieerde van 3,84 m (profielkolom 29) tot 4,8 m +NAP (profielkolom 3). De hoogte van het natuurlijke maaiveld, d.w.z. de top van het natuurlijke bodemprofiel, van 3,15 (profielkolom 18) tot 4,31 m +NAP (profielkolom 6). Geconstateerd is dat op plaatsen waar zich ondiepe depressies in de licht glooiende ondergron d bevinden het plaggendek relatief dik is. Op de hoger gelegen delen is het plaggendek doorgaans dunner. De ondergrond kent derhalve een meer glooiend reliëf dan aan het huidige maaiveld zichtbaar is.
3.1.2 Bodemopbouw van de vindplaats Aan de hand van de profielen in de proefsleuven kan de bodemopbouw als volgt worden beschreven . Laagnr.
Vondsten/indicatoren
1010 1020
Bijbehorende sporen
Veronderstelde laagdatering
Interpretatie
pijpenkop (V4), baksteen (niet verzameld)
nieuwe tijd laat
bouwvoor
aardewerk (V2 en 3), baksteen (niet verzameld)
nieuwe tijd midden
plaggendek
nieuwe tijd midden
plaggendek
nieuwe tijd midden
menglaag
1021 1039
S1 t/m 32, 35 t/m 45, 48, 49, 55, 57 t/m 60, 62, 67 72 t/m 86 en 88 t/m 91
1030
E-horizont
1031
Bh-horizont
1032
Bs-horizont
1033 1034
BC-horizont houtskool (V1 en 5)
S33, 34, 46, 47, 50 t/m 54, 56, 61, 63 t/m 66, 68 t/m 71 en 87
C-horizont
Tabel 4. Samenvattend overzicht van de laagopeenvolging.
In het gehele plangebied is sprake van een vrijwel identieke laagopbouw. Vanaf het maaiveld is allereerst sprake van een 38 tot 75 cm dik cultuur - of plaggendek opgebouwd uit zwak humeus zeer fijn zwak siltig zand, waarvan de bovenste 20 cm uit een moderne donkergrijze bouwvoor bestaat (S 1010). Onder de bouwvoor is sprake van een grijsbruin plaggendek (S1020/1021) da t op een haarpodzol rust.
RAAP-rapport 4719 / versie 24-09-2020
[14]
Plangebied Poeleweg te IJhorst, gemeente Staphorst; a rcheologisch vooronderzoek: proefsleuvenonderzoek
De A- en de top van de E-horizont (S1030) van deze podzol zijn door agrarische bodembewerking opgenomen in de basis van het plaggendek, wat een verkl aring is voor de (plaatselijk waargenomen) grijze kleur daarvan.
Figuur 6. Plaggendek (S1010 en 1020) op een vrijwel complete haarpodzol (van boven naar beneden E-, B-, BCen C-horizont; S1030 t/m 1034) ) ter hoogte van profielkolom 7.
RAAP-rapport 4719 / versie 24-09-2020
[15]
Plangebied Poeleweg te IJhorst, gemeente Staphorst; a rcheologisch vooronderzoek: proefsleuvenonderzoek
Figuur 7. Bruingrijs plaggendek (S1010/1020) op een menglaag (S1039) in de gevlekte vulling van een ontginningsgreppel rustend op de BC- (S1033) en C-horizont (S1034) van een haarpodzol ter hoogte van profielkolom 9.
RAAP-rapport 4719 / versie 24-09-2020
[16]
Plangebied Poeleweg te IJhorst, gemeente Staphorst; a rcheologisch vooronderzoek: proefsleuvenonderzoek
Tijdens de ontginning zijn in grote delen van het plangebied zogenaamde ontginningsgreppels gegraven. Het doel daarvan was het ‘breken’ van de verkitte B -horizont van de haarpodzol ter verbetering van de doorwortelbaarheid van de bodem (grondverbetering). In de greppels is de podzol tot in de BC-horizont vergraven, waarna het materiaal werd teruggestort in en op de met ‘podzolmateriaal’ gevulde greppels. Op deze wijze is boven de greppels een zogenaamde menglaag ontstaan waarin nog duidelijk brokken van het oorspronkelijke bodemprofiel zichtbaar zijn.
Figuur 8. Allesporenkaart proefsleuvenonderzoek.
RAAP-rapport 4719 / versie 24-09-2020
[17]
Plangebied Poeleweg te IJhorst, gemeente Staphorst; a rcheologisch vooronderzoek: proefsleuvenonderzoek
Direct na de ontginning is de bodem in het plangebied opgehoogd als gevolg van de toepassing van plaggenbemesting waardoor de menglaag en de podzol al snel buiten het bereik van de ploeg kwamen. De aanwezigheid van een vrijwel complete podzol, en het ontbreken van een fossiele akkerlaag, onder een plaggendek duidt in Overijssel vrijwel altijd op een nieuwetijdse ontginning.
3.2 Sporen en structuren Tijdens het proefsleuvenonderzoek is een klein aantal paalsporen en spitsporen gedocumenteerd naast een groot aantal ontginningsgreppels (figuur 8). Van de elf paalsporen zijn er vier op basis van hun lichtgrijze tot bruingrijze kleur en de zichtbare bodemvorming in de vulling mogelijk ouder dan de nieuwetijdse ontginning (S46, 47, 63 en 65; figuur 9). Ze zijn alle vier gecoupeerd om een goed beeld te krijgen van de aard van deze sporen. Ze zijn in doorsnede komvormig, hun diepte varieert van 12 tot 23 cm onder het opgravingsvlak. De betreffende sporen vormen twee noordoost -zuidwest georiënteerde paren in de naast elkaar gelegen werkputten 6 en 7 ( figuur 10).De afstand tussen de paalsporen binnen deze paren bedraagt respectievelijk 3,2 en 3,7 m. Het is mogelijk dat ze onderdeel zijn van gebouwstructuren, bijvoorbeeld hooimijten of spiekers, of andersoo rtige constructies buiten de context van een nederzetting. De vullingen van de sporen hebben buiten fragmenten houtskool (S4 6 en 47) geen vondsten opgeleverd. Hun ouderdom is vooralsnog onduidelijk.
Figuur 9. Paalspoor S65 met een lichtgrijze vulling en een iets donkerder kern. De bodemvorming in de vorm van grillige, donkerbruine fibers van een haarpodzol lopen door in de vulling van het spoor.
De overige paalsporen (S50, 51, 54 66, 68 69 en 87) houden op basis van hun grijze vul ling, die vaak overeenkomsten vertoont met de E-horizont van de haarpodzol, verband met activiteiten tijdens of na
RAAP-rapport 4719 / versie 24-09-2020
[18]
Plangebied Poeleweg te IJhorst, gemeente Staphorst; a rcheologisch vooronderzoek: proefsleuvenonderzoek
de ontginning van het terrein in de nieuwe tijd. Naast deze paalsporen zijn vier spitsporen met een overeenkomstige vulling en datering gedocumenteerd (S33, 34, 53 en 71).
Figuur 10. Uitsnede allesporenkaart met spoornummers ter hoogte van de werkputten 6 en 7 (voor de legenda zie figuur 8).
Het overgrote deel van de gedocumenteerde sporen wordt gevormd door ontginningsgreppels uit de nieuwe tijd. Hun vulling bestaat uit gemengd materiaal van een haarpodzol waarbinnen het lichtgrijze zand van de E-horizont domineert. Er is sprake van twee stelsels van greppels, waarbij in het westen van het plangebied sprake is van een systeem van oost-west georiënteerde greppels en in het oosten een systeem van min of meer noord-zuid georiënteerde greppels. In het westelijke deel van het perceel zijn vrijwel vlakdekkend, stroken van parallelle greppels gegraven. Hierdoor had het opgrav ingsvlak op veel plaatsen het karakter van een ‘zebrapad’. De diepte van deze greppels was doorgaans vrij gering en bedroeg enkele decimeters. Hierdoor zijn slechts de iets dieper ingegraven greppels in het vlak
RAAP-rapport 4719 / versie 24-09-2020
[19]
Plangebied Poeleweg te IJhorst, gemeente Staphorst; a rcheologisch vooronderzoek: proefsleuvenonderzoek
gedocumenteerd. In het oosten is de afstand tussen de greppels en de diepte daarvan (circa 40 cm) groter. Er lijkt daar sprake van twee elkaar in de tijd opvolgende greppelsystemen. Bij het oudste greppelsysteem bestaat de greppelvulling uit bodemmateriaal van een gebroken podzol (menglaag), de vulling van greppels van het oversnijdende, jongste systeem bestaat uit sterk gehomogeniseerd, zwak humeus bodemmateriaal. Hierbij gaat het vermoedelijk om materiaal uit een regelmatig geploegde , humusarme en vrij schrale bouwvoor van kort na de ontginning. De reden voor het verschil in oriëntatie tussen de greppelsystemen in het westen en het oosten van het plangebied is onbekend. Een verklaring kan zijn dat het westelijke deel eerder is ontgonnen dan het oostelijke deel en door een andere ontginner of een and ere ploeg van ontginners. Tenslotte is een klein aantal sporen van een natuurlijke origine gedocumenteerd.
3.3 Vondsten Er zijn tijdens het onderzoek drie vondsten gedaan, allen in het plaggendek. Het gaat om een pijpenkop (V4) uit de bouwvoor (S1010). Een zogenaamde kromkop uit de achttiende of negentiende eeuw. En twee fragmenten laat steengoed uit vermoedelijk de late zeventiende en/of achttiende eeuw uit het plaggendek (V2 en 3; S1020). Uit twee paalsporen (S46 en 47) zijn brokken houtskool verzameld (V1 en 5). Verder zijn tijdens de aanleg van de werkputten in het plaggendek diverse ijzeren spijkers en brokken baksteen waargenomen. Deze zijn niet verzameld.
3.4 Monsters Tijdens het onderzoek zijn geen grondmonsters verzameld.
3.5 Interpretatie van de vindplaats Het onderzoek aan de Poeleweg te IJhorst heeft een klein aantal grondsporen opgeleverd uit de tijd voorafgaand aan de ontginning van het terrein in de zeventiende of achttiende eeuw. Het gaat mogelijk om resten van hooimijten, spiekers of andersoortige constr ucties buiten de context van een nederzetting. Met de sporen geassocieerd dateerbaar vondstmateriaal ontbreekt. De andere sporen (ontginningsgreppels, spitsporen en paalsporen) houden verband met de ontginning van het terrein in de zeventiende en achttiende eeuw door of in opdracht van bewoners/eigenaren van boerderijen in de oude kern van IJhorst. Als gevolg van de toepassing van plaggenbemesting is het terrein in de loop van de tijd opgehoogd. Het geringe aantal vondsten uit het plaggendek duidt er op dat er slechts in een geringe mate is bemest met huishoudelijk afval , maar hoofdzakelijk met heideplaggen. Dit wijst er op dat op het relatief ver van de bijbehorende boerderijen gelegen terrein hoofdzakelijk gewas werd verbouwd dat relatief weinig zorg behoefde , bijvoorbeeld rogge of boekweit.
RAAP-rapport 4719 / versie 24-09-2020
[20]
Plangebied Poeleweg te IJhorst, gemeente Staphorst; a rcheologisch vooronderzoek: proefsleuvenonderzoek
3.6 Waardestelling 3.6.1 Algemene waarderingssystematiek Voor de waardering is de KNA-systematiek ‘Waarderen van vindplaatsen’ gevolgd (KNA versie 4.0, specificatie VS06; www.sikb.nl). Daarbij worden numerieke waarden toegekend aan de verschillende waarderingsaspecten. Afhankelijk van de score is een vindplaats wel of niet behoudenswaardig ( tabel 5). De vindplaatsen worden eerst op hun fysieke kwaliteit beoordeeld. Ze worden op basis van hun fysieke kwaliteit als behoudenswaardig (opgraven of beschermen) aangemerkt indien de criteria gaafheid en conservering samen bovengemiddeld (5 of 6 punten) scoren. Bij een middelmatige tot lage score (4 punten of minder) wordt naar de inhoudelijke kwaliteitscriteria gekeken om te bepalen of het terrein toch behoudenswaardig is. Indien te verwachten is dat op een van de inhoudelijke criteria ‘hoog’ wordt gescoord, wordt de vindplaats in principe ook behoudenswaardig geacht. Dit ‘vangnet’ heeft tot doel er voor te zorgen dat terreinen die van beperkte fysieke kwaliteit zijn, maar desondanks inhoudelijk van groot belang, buiten de beoordeling vallen. Vindplaatsen die op grond van hun fysieke kwaliteit als in principe behoudenswaardig zijn aangemerkt, worden eveneens gewaardeerd o p hun inhoudelijke kwaliteit. Een afweging vindt plaats op de eerste drie inhoudelijke kwaliteitscriteria: zeldzaamheid, informatiewaarde en ensemblewaarde.
Belevingswaarde (schoonheid en herinneringswaarde) is slechts van belang voor zichtbare archeologische monumenten en is derhalve voor onderhavig onderzoek niet relevant. Bij een bovengemiddelde score van 7 punten of meer voor de eerste drie criteria, wordt de vindplaats als behoudenswaardig aangemerkt.
3.6.2 Fysieke kwaliteit De fysieke kwaliteit bestaat uit de deelaspecten gaafheid en conservering. De gaafheid van de aangetroffen sporen in het plangebied is normaal voor een dekzandrug met een plaggendek in OostNederland. De gaafheid is niet bijzonder goed, maar ook niet slecht. Dit deelaspect scoort daarom middelmatig. Hetzelfde geldt voor de conservering van het vondstmateriaal .
3.6.3 Inhoudelijke kwaliteit De inhoudelijke kwaliteit bestaat uit de deelaspecten zeldzaamheid, info rmatiewaarde en ensemblewaarde. Op het deelaspect zeldzaamheid scoort de vindplaats mi ddelmatig. Het gaat dan vooral om de paalsporen waarvan vermoed wordt dat ze ouder zijn dan de zeventiende/achttiende -eeuwse ontginning en dat ze afkomstig zijn van structuren buiten de context van een nederzetting. Dergelijke structuren zijn op zich niet bijzonder zeldzaam. In grote opgravingen worden namelijk regelmatig bijgebouwen en andere structuren aangetroffen op grote afstand van de bijbehorende nederzetting. In de omgeving van IJhorst zijn echter grote nederzettingsterreinen ouder dan de late midde leeuwen vooralsnog onbekend. Bovendien is onbekend in welke perioden er precies sprake is van menselijke activiteiten langs de Reest en wat de aard daarvan is. Ontginningssporen uit de nieuwe tijd, die in grote getale zijn aangetroffen, zijn niet zeldzaam binnen de archeoregio. Op het deelaspect informatiewaarde scoort de vindplaats eveneens middelmatig. Onderzoek van eventuele structuren ouder dan de late middeleeuwen kan inzicht verschaffen in menselijke activiteiten
RAAP-rapport 4719 / versie 24-09-2020
[21]
Plangebied Poeleweg te IJhorst, gemeente Staphorst; a rcheologisch vooronderzoek: proefsleuvenonderzoek
voorafgaand aan de nieuwetijdse ontginning. Vanwege het eenvoudige karakter van dergelijke structuren en het ontbreken van geassocieerd vondstmateriaal zal de kenniswinst van een eventuele opgraving echter vrij beperkt zijn. De informatiewaarde van de ontginningssporen is gering. Vervolgonderzoek zal een geringe meerwaarde hebben ten opzicht van de op dit moment al beschikbare informatie. Ook op het deelaspect ensemblewaarde scoort de vindplaats middelmatig. Een duidelijke archeologische context, dat wil zeggen archeologische vindplaatsen in de omgeving, ontbreekt. De landschappelijke context in de vorm van een dekzandrug langs een beekdal is in Noord- en OostNederland niet zeldzaam. Op basis van de totaalscore in tabel 5 is er geen sprake van een behoudenswaardige vindplaats. waarde
criteria
scores hoog
beleving
fysieke kwaliteit
inhoudelijke kwaliteit
midden
schoonheid
wordt niet gescoord
herinneringswaarde
wordt niet gescoord
gaafheid
2
conservering
2
zeldzaamheid
2
informatiewaarde
2
ensemblewaarde
1
representativiteit
n.v.t.
laag
Tabel 5. Scoretabel waardestelling van de vindplaats (tabel 5 uit de KNA).
3.7 Beantwoording van de onderzoeksvragen Naar aanleiding van de resultaten van het onderzoek kunnen de onderzoeksvragen uit het PvE als volgt beantwoord worden: Bodemopbouw en genese 1. Hoe ziet de bodemopbouw eruit in het onderzoeksgebied? Wat is de aard van de aangetroffen bodems? In het plangebied Poeleweg te IJhorst is overal sprake van een plaggendek op een haarpodzol. De top van de podzol is plaatselijk aangetast door ontginningssporen uit de nieuwe tijd. 2. Is in (alle delen van) het gebied sprake van een intact bodemprofiel? In welke delen van het plangebied is sprake van een recentelijk verstoord bodemprofiel? Tijdens het onderzoek zijn nergens recent verstoorde bodemprofielen gesignaleerd. 3. Is de bodemkundige situatie overeenkomstig de verwachting op basis van het vooronderzoek? Waarom wel/niet? De bodemkundige situatie, zoals vastgesteld tijdens het proefsleuvenonderzoek, komt grotendeels overeen met de bevindingen van het vooronderzoek. Enkele aspecten behoeven correctie. Vastgesteld is dat de op basis van het vooronderzoek gedane constatering dat het plaggendek
RAAP-rapport 4719 / versie 24-09-2020
[22]
Plangebied Poeleweg te IJhorst, gemeente Staphorst; a rcheologisch vooronderzoek: proefsleuvenonderzoek
6
verploegd of verstoord zou zijn niet j uist is. Het plaggendek is intact. Bovendien duidt de grijze kleur van de basis van het plaggendek niet op de aanvoer van een ‘van elders afkomstige E 7
horizont’, zoals vermoed werd op basis van het vooronderzoek, maar op vermenging van (een deel van) de lokale E-horizont van een haarpodzol met de basis van het plaggendek door agrarische bodembewerking in het verleden. 4. Is een plaggendek aanwezig? Zo ja, wat is er te zeggen over een datering, eventuele fasering, sporen van historische bodembewerking en de bodem waarop het dek is ontstaan? Overal in het plangebied is sprake van een circa 40 tot 75 cm dik plaggendek. Op basis van de bodemopbouw, een plaggendek op een vrijwel complete podzol en de datering van het schaarse vondstmateriaal dateert het plaggendek uit de gevorderde nieuwe tijd. Het terrein is waarschijnlijk pas in de late zeventiende of achttiende eeuw ontgonnen. Onder het plaggendek zijn twee systemen van ontginningsgreppels aangetroffen, die zijn gegraven om de doorwortelbaarheid van de bodem te verbeteren (grondverbetering). 5. Wat is de dikte van het plaggendek en hoe verhoudt zich dat ten opzichte van het paleoreliëf? Het plaggendek heeft een dikte van circa 40 tot 75 cm. De grootste is dikte is geconstateerd op plaatsen waar zich ondiepe depressies in de licht glooiende ondergrond bevinden. Op de hogere delen is het plaggendek dunner. De ondergrond kent derhalve meer reliëf dan aan het huidige maaiveld zichtbaar is. 6.
Welke post-depositionele processen hebben plaatsgevonden? In hoeverre is sprake van erosie en aantasting of verstoring van archeologische resten door dit soort processen? Er zijn geen andere post-depositionele processen geconstateerd anders dan agrarische bodembewerking. Grondsporen ouder dan de nieuwetijdse ontginning zijn enigszins afgetopt door grondverbetering, dat wil zeggen het graven van on tginningsgreppels. Sporen, structuren en vondsten 7. Zijn in het onderzoeksgebied archeologische artefacten, sporen en/of structuren aanwezig? Zo ja: a. Wat is de exacte aard, omvang, datering, gaafheid, conservering, het karakter en de inhoudelijke kwaliteit van de aangetroffen archeologische resten (grondsporen en mobilia)? In het plangebied is een viertal middelmatig geconserveerde paalsporen aangetroffen waarvan vermoed wordt dat ze ouder zijn dan de zeventiende/achttiende -eeuwse ontginning. Het merendeel van de aangetroffen sporen is geassocieerd met deze ontginning. Het gaat hoofdzakelijk om ontginningsgreppels en om een klein aantal paal- en spitsporen. De ontginningsgreppels maken deel uit van twee greppelsystemen met respectievelijk een oost -west en een noord-zuid oriëntatie. Ze beslaan het hele plangebied. b. Wat is de functionele interpretatie van de aangetroffen vondsten , sporen en structuren?
6 7
Brouwer 2020, 22. Brouwer 2020, 22.
RAAP-rapport 4719 / versie 24-09-2020
[23]
Plangebied Poeleweg te IJhorst, gemeente Staphorst; a rcheologisch vooronderzoek: proefsleuvenonderzoek
Het is mogelijk dat het bij de vier ‘oude’ paalsporen resten betreft van bijbouwen, spiekers, hooimijten of andersoortige structuren buiten de context van een nederzetting. Dergelijke structuren zijn op zich niet bijzonder zeldzaam. In grote opgravingen worden namelijk regelmatig bijgebouwen en andere structuren aangetroffen op grote afstand van de bijbehorende nederzetting. In de omgeving van IJhorst zijn echter grote nederzettingsterreinen ouder dan de late middeleeuwen vooralsnog onbekend. De ontginningssporen houden verband met de ontginning van het terrein door boeren uit de oude kern van IJhorst in de zeventiende en/of achttiende eeuw. c. Zijn er vondsten, sporen of structuren aanwezig uit meerdere perioden? Zo ja, is een relatie te leggen tussen deze verschillende fasen (continuïteit)? Het onderzoek heeft een opvallend weinig vondsten opgeleverd. Dateerbaar vondstma teriaal ouder dan de zeventiende eeuw ontbreekt geheel. Wel is uit de vulling van enkele ‘oude’ paalsporen houtskool verzameld. 8. Is er sprake van opvallende artefacten die op basis van hun aard en datering belangrijke informatie verschaffen over de oudtijds op het terrein uitgevoerde activiteiten? Niet van toepassing. 9.
Is er sprake van opvallende concentraties aardewerk en/of (vuur)stenen artefacten of andersoortige mobilia? Zo ja, beschrijf de horizontale en verticale spreiding daarvan en de mogelijke relati e met grondsporen. Niet van toepassing. 10. Om wat voor type struct(u)ur(en) gaat het en wat is de oriëntatie, (max.) afmeting, constructie (dak, wanden, vloer), datering, conservering en (functionele) indeling van deze struct(u)ur(en)? Zie het antwoord op vraag 7b. Waardering 11. Is er sprake van een behoudenswaardige vindplaats, wat is de omvang en diepteligging van de archeologische resten en wat zijn de belangrijkste argumenten voor de waardering? Op basis van de KNA-waarderingssystematiek is geen sprake van ee n behoudenswaardige vindplaats. Eventuele structuren (bijgebouwen of andere structuren) buiten de context van een nederzetting zijn in de wijde regio rond IJhorst niet bijzonder zeldzaam. Echter rond IJhorst en langs de Reest op zich wel. Onbekend in welke perioden er precies sprake is van menselijke activiteiten langs de Reest en wat de aard daarvan is. Onderzoek van eventuele structuren ouder dan de late middeleeuwen kan inzicht verschaffen in die activiteiten. Vanwege het eenvoudige karakter van dergelijke structuren en het ontbreken van geassocieerd vondstmateriaal zal de kenniswinst van een eventuele opgraving echter vrij beperkt zijn.
Ontginningssporen uit de nieuwe tijd, die in grote getale zijn aangetroffen, zijn niet zeldzaam binnen de archeoregio. Hun informatiewaarde is gering. 12. Is archeologisch vervolgonderzoek noodzakelijk en wat dient, gezien het resultaat van het voorliggende proefsleuvenonderzoek, de aard en omvang van een dergelijk onderzoek te zijn? Er is op basis van de resultaten van het proefsleuvenonderzoek en de daarop volgende waardering conform de KNA-waarderingssystematiek geen vervolgonderzoek in de vorm van een opgraving noodzakelijk. Wel is het wenselijk om een
RAAP-rapport 4719 / versie 24-09-2020
14
C-ouderdomsbepaling te laten verrichten aan houtskool
[24]
Plangebied Poeleweg te IJhorst, gemeente Staphorst; a rcheologisch vooronderzoek: proefsleuvenonderzoek
uit de vulling van één van de ‘oude’ paalsporen om inzicht te krijgen in de ouderdom van de vermoedelijk eerste menselijke activiteiten in het plangebied.
RAAP-rapport 4719 / versie 24-09-2020
[25]
Plangebied Poeleweg te IJhorst, gemeente Staphorst; a rcheologisch vooronderzoek: proefsleuvenonderzoek
4 Conclusie Het onderzoek aan de Poeleweg te IJhorst heeft een klein aantal grondsporen opgeleverd uit de tijd voorafgaand aan de ontginning van het terrein in de zeventiende of achttiende eeuw. Het gaat mogelijk om resten van hooimijten, spiekers of andersoortige constructies buiten de context van een nederzetting. Geassocieerd dateerbaar vondstmateriaal ontbreekt. Andere sporen (ontginningsgreppels, spitsporen en paalsporen) houden verband met de ontginning van het terrein in de zeventiende en achttiende eeuw door of in opdracht van bewoners/eigenaren van boerderijen in de oude kern van IJhorst. Als gevolg van de toepassing van plaggenbemesting is het terrein in de loop van de tijd opgehoogd. Op basis van de KNA-waarderingssystematiek is geen sprake van een behoudenswaardige vindplaats. Eventuele structuren (bijgebouwen of andere structuren) buiten de context van een nederzetting zijn in de wijde regio rond IJhorst niet bijzonder zeldzaam. Echter rond IJhorst en langs de Reest op zich wel. Onbekend in welke perioden er precies sprake is van menselijke activiteiten langs de Reest en wat de aard daarvan is. Onderzoek van eventuele structuren ouder dan de late middeleeuwen kan inzicht verschaffen in die activiteiten.
Vanwege het eenvoudige karakter van dergelijke structuren en het ontbreken van geassocieerd vondstmateriaal zal de kenniswinst van een eventuele opgr aving echter vrij beperkt zijn. Ontginningssporen uit de nieuwe tijd, die in grote getale zijn aangetroffen, zijn niet zeldzaam binnen de archeoregio. Hun informatiewaarde is gering. Ze behoeven derhalve geen vervolgonderzoek.
RAAP-rapport 4719 / versie 24-09-2020
[26]
Plangebied Poeleweg te IJhorst, gemeente Staphorst; a rcheologisch vooronderzoek: proefsleuvenonderzoek
5 Selectieadvies Op basis van het onderzoek en de waardestelling wordt het volgende selectieadvies gegeven: Vrijgeven van het plangebied. Er is op basis van de resultaten van het proefsleuvenonderzoek en de daarop volgende waardering conform de KNA-waarderingssystematiek geen vervolgonderzoek in de vorm van een opgraving noodzakelijk. Wel is het wenselijk om een
14
C-ouderdomsbepaling te laten
verrichten aan houtskool uit de vulling van één van de ‘oude’ paalsporen om inzicht te krijgen in de ouderdom van de vermoedelijk eerste menselijke activiteiten in het plangebied.
RAAP-rapport 4719 / versie 24-09-2020
[27]
Plangebied Poeleweg te IJhorst, gemeente Staphorst; a rcheologisch vooronderzoek: proefsleuvenonderzoek
Literatuur Brouwer, E., 2020: Bureauonderzoek en Inventariserend veldonderzoek – verkennende fase Poeleweg te IJhorst, gemeente Staphorst (OV), Almelo (Laagland Archeologie Rapport 458). Westra, F.P., 2020: Programma van Eisen plangebied Poeleweg te IJhorst, gemeente Staphorst: archeologisch proefsleuvenonderzoek, Weesp (RAAP-PvE 2331).
RAAP-rapport 4719 / versie 24-09-2020
[28]
Plangebied Poeleweg te IJhorst, gemeente Staphorst; a rcheologisch vooronderzoek: proefsleuvenonderzoek
Overzicht van figuren, tabellen, bijlagen en appendices Figuren: Figuur 1. De ligging van het plangebied. Inzet: ligging in Nederland (ster).
5
Figuur 2. Het plangebied geprojecteerd op het Actueel Hoogtebestand Nederland (AHN3).
7
Figuur 3.Het plangebied geprojecteerd op de kadastrale minuut van 1832 (bron: HISGIS.nl).
8
Figuur 4. De situatie in het plangebied voorafgaand aan het proefsleuvenonderzoek, gezien vanuit het zuiden.
10
Figuur 5. Overzicht van de proefsleuven en de locatie van de gedocumenteerde profielen.
11
Figuur 6. Plaggendek (S1010 en 1020) op een vrijwel complete haarpodzol (van boven naar beneden E-, B-, BC- en C-horizont; S1030 t/m 1034) ) ter hoogte van profielkolom 7.
15
Figuur 7. Bruingrijs plaggendek (S1010/1020) op een menglaag (S1039) in de gevlekte vulling van een ontginningsgreppel rustend op de BC- (S1033) en C-horizont (S1034) van een haarpodzol ter hoogte van profielkolom 9.
16
Figuur 8. Allesporenkaart proefsleuvenonderzoek.
17
Figuur 9. Paalspoor S65 met een lichtgrijze vulling en een iets donkerder kern. De bodemvorming in de vorm van grillige, donkerbruine fibers van een haarpodzol lopen door in de vulling van het spoor.
18
Figuur 10. Uitsnede allesporenkaart met spoornummers ter hoogte van de werkputten 6 en 7 (voor de legenda zie figuur 8).
19
Tabellen: Tabel 1. Administratieve gegevens.
6
Tabel 2. Overzicht van voorgaande voor het plangebied relevante onderzoeken.
7
Tabel 3. Overzicht van werkputten en vlakken.
10
Tabel 4. Samenvattend overzicht van de laagopeenvolging.
14
Tabel 5. Scoretabel waardestelling van de vindplaats (tabel 5 uit de KNA).
22
Bijlagen: Bijlage 1. Tijdschaal Bijlage 2. Sporenlijst Bijlage 3. Vondstenlijst Bijlage 4. Beschrijving profielkolommen
RAAP-rapport 4719 / versie 24-09-2020
[29]
Bijlage 1. Tijdschaal Archeologische perioden Datering
Tijdperk
Recente tijd
- 1945 C
Nieuwe tijd
- 1850
B
- 1650
A
- 1500
Laat B Laat A
Vroeg
Middeleeuwen
D: Ottoonse tijd
C: Karolingische tijd B: Merovingische tijd
A: Volksverhuizingstijd Laat
Romeinse tijd
Midden
Vroeg Laat
IJzertijd
Midden
Vroeg Laat
Bronstijd
Midden
Prehistorie
Vroeg Laat
Neolithicum (Nieuwe Steentijd)
Midden Vroeg Laat
Mesolithicum (M idden Steentijd)
Midden Vroeg Laat
Paleolithicum (Oude Steentijd)
Jong B Jong A Midden
Oud tabel1_standaard_Archeologisch_RAAP_2014
- 1250 - 1050 - 900 - 725
- 525 - 450
- 270 - 70 na Chr. - 15 voor Chr. - 250 - 500 - 800 - 1100 - 1800 - 2000
- 2850 - 4200 - 4900/5300 - 6450 - 8640 - 9700
- 12.500 - 16.000
- 35.000 - 250.000
Bijlage 2. Sporenlijst spoor
vulling
1
vormcoupe
intpralg
intprspec
beginper
eindper
textuur
kleur
gevlekt
femn
hk
0
GW
GW
NTV
NTL
Z
YW
U
0
2
0
GW
GW
NTV
NTL
Z
YW
U
0
3
0
GW
GW
NTV
NTL
Z
YW
U
0
4
0
GW
GW
NTV
NTL
Z
YW
U
0
5
0
GW
GW
NTV
NTL
Z
YW
U
0
6
0
GW
GW
NTV
NTL
Z
YW
U
0
7
0
GW
GW
NTV
NTL
Z
YW
U
0
8
0
GW
GW
NTV
NTL
Z
YW
U
0
9
0
GW
GW
NTV
NTL
Z
YW
U
0
10
0
GW
GW
NTV
NTL
Z
YW
U
0
11
0
GW
GW
NTV
NTL
Z
YW
U
0
12
0
GW
GW
NTV
NTL
Z
YW
U
0
13
0
GW
GW
NTV
NTL
Z
YW
U
0
14
0
GW
GW
NTV
NTL
Z
YW
U
0
15
0
GW
GW
NTV
NTL
Z
YW
U
0
16
0
GW
GW
NTV
NTL
Z
YW
U
0
17
0
GW
GW
NTV
NTL
Z
YW
U
0
18
0
GW
GW
NTV
NTL
Z
YW
U
0
19
0
GW
GW
NTV
NTL
Z
YW
U
0
20
0
GW
GW
NTV
NTL
Z
YW
U
0
21
0
GW
GW
NTV
NTL
Z
YW
U
0
22
0
GW
GW
NTV
NTL
Z
YW
U
0
23
0
GW
GW
NTV
NTL
Z
YW
U
0
24
0
GW
GW
NTV
NTL
Z
YW
U
0
25
0
GW
GW
NTV
NTL
Z
YW
U
0
26
0
GW
GW
NTV
NTL
Z
YW
U
0
27
0
GW
GW
NTV
NTL
Z
YW
U
0
28
0
GW
GW
NTV
NTL
Z
YW
U
0
29
0
GW
GW
NTV
NTL
Z
YW
U
0
30
0
GW
GW
NTV
NTL
Z
YW
U
0
31
0
GW
GW
NTV
NTL
Z
YW
U
0
32
0
GW
GW
NTV
NTL
Z
YW
U
0
33
0
punt
SP
SPS
NTV
NTL
Z
Y
UU
0
34
0
punt
SP
SPS
NTV
NTL
Z
Y
U
0
35
0
GW
GW
NTV
NTL
Z
YW
U
0
36
0
GW
GW
NTV
NTL
Z
YW
U
0
37
0
GW
GW
NTV
NTL
Z
YW
U
0
38
0
GW
GW
NTV
NTL
Z
YW
U
0
spoor
vulling
39
vormcoupe
intpralg
intprspec
beginper
eindper
textuur
kleur
gevlekt
0
GW
GW
NTV
NTL
Z
YW
U
0
40
0
GW
GW
NTV
NTL
Z
YW
U
0
41
0
GW
GW
NTV
NTL
Z
YW
U
0
42
0
GW
GW
NTV
NTL
Z
YW
U
0
43
0
GW
GW
NTV
NTL
Z
YW
U
0
44
0
GW
GW
NTV
NTL
Z
YW
U
0
45
0
GW
GW
NTV
NTL
Z
YW
U
46
0
kom
PL
PK
PREH
MEVD
Z
LY
FE1
2
47
0
kom
PL
PK
PREH
MEVD
Z
LY
FE1
2
48
0
GW
GW
NTV
NTL
Z
YW
U
0
49
0
GW
GW
NTV
NTL
Z
YW
U
0
50
0
PL
PK
NTV
NTL
Z
Y
0
51
0
PL
PK
NTV
NTL
Z
Y
0
52
0
PL
PK
NTV
NTL
Z
Y
0
53
0
SP
SPS
NTV
NTL
Z
Y
0
54
0
PL
PK
NTV
NTL
Z
Y
0
55
0
GW
GW
NTV
NTL
Z
YW
56
0
PL
PK
NTV
NTL
Z
Y
57
0
GW
GW
NTV
NTL
Z
YW
U
0
58
0
GW
GW
NTV
NTL
Z
YW
U
0
59
0
GW
GW
NTV
NTL
Z
YW
U
0
60
0
GW
GW
NTV
NTL
Z
YW
U
0
61
0
VS
VSN
Z
UY
62
0
GW
GW
NTV
NTL
Z
YW
63
0
kom
PL
PK
PREH
MEVD
Z
UY
0
64
0
onr
VS
VSD
Z
UY
0
65
0
kom
PL
PK
PREH
MEVD
Z
UY
0
66
0
PL
PK
NTV
NTL
Z
Y
0
67
0
GW
GW
NTV
NTL
Z
YW
U
0
68
0
kom
PL
PK
MELA
NTL
Z
Y
W
0
69
0
PL
PK
NTV
NTL
Z
Y
0
70
0
onr
VS
VSN
Z
LU
0
71
0
onr
SP
SPS
NTV
NTL
Z
Y
0
72
0
kom
GW
GW
NTV
NTL
Z
YW
U
0
73
0
GW
GW
NTV
NTL
Z
YW
U
0
74
0
GW
GW
NTV
NTL
Z
YW
U
0
75
0
GW
GW
NTV
NTL
Z
YW
U
0
76
0
GW
GW
NTV
NTL
Z
YW
U
0
77
0
GW
GW
NTV
NTL
Z
YW
U
0
78
0
GW
GW
NTV
NTL
Z
YW
U
0
79
0
GW
GW
NTV
NTL
Z
YW
U
0
punt
kom
U
femn
hk
0
0 0
0 U
0
spoor
vulling
80
vormcoupe
intpralg
intprspec
beginper
eindper
textuur
kleur
gevlekt
femn
hk
0
GW
GW
NTV
NTL
Z
YW
U
0
81
0
GW
GW
NTV
NTL
Z
YW
U
0
82
0
GW
GW
NTV
NTL
Z
YW
U
0
83
0
GW
GW
NTV
NTL
Z
YW
U
0
84
0
GW
GW
NTV
NTL
Z
YW
U
0
85
0
GW
GW
NTV
NTL
Z
YW
U
0
86
0
GW
GW
NTV
NTL
Z
YW
U
0
87
0
PL
PK
Z
YU
88
0
GW
GW
NTV
NTL
Z
YW
U
0
88
1
GW
GW
NTV
NTL
Z
DU
Y
0
89
0
GW
GW
NTV
NTL
Z
LUY
90
0
GW
GW
NTV
NTL
Z
YW
U
0
91
0
GW
GW
NTL
NTL
Z
YW
U
0
1010
0
LG
LGBO
Z
DY
1020
0
LG
LGO
Z
YU
1021
0
LG
LGO
Z
UY
U
0
1029
0
LG
LGM
Z
Y
DY
0
1030
0
LG
LGN
Z
WY
1031
0
LG
LGN
Z
YU
1032
0
LG
LGN
Z
DU
1033
0
LG
LGN
Z
DU
1034
0
LG
LGN
Z
E
U
1039
0
LG
LGM
Z
YW
U
0
0
0 0
0 0 W
FE2
0
FE2
0
FE1
0 0
Bijlage 3. Vondstenlijst Vondstnummer 1, spoor 46, werkput 6: brokken houtskool, datering onbekend Vondstnummer 2, spoor 1020, werkput 7: 1 aardewerk, laat steengoed (Westerwald), 1650-1800 Vondstnummer 3, spoor 1020, werkput 15: 1 aardewerk, laat steengoed, 1600 -1800 Vondstnummer 4, spoor 47, werkput 6: brokken houtskool, datering onbekend Vondstnummer 5, spoor 1010, werkput 6, 1 pijpenkop (kromkop), 1700-1900
Bijlage 4. Beschrijving profielkolommen
STJV profielkolommen
Kolomopname: STJV_1 Kop algemeen: Projectcode: STJV, Boornummer: 1, Beschrijver(s): JT, Datum: 16-09-2020, Doel boring: geologie, Einddiepte boring in cm: 110 Coördinaten: X-coördinaat in meters: 215774.759, Y-coördinaat in meters: 519448.886, Precisie coördinaat: 1 cm, Coördinaatsysteem / epsg: Rijksdriehoeksmeting (NL), Hoogte maaiveld in meters: 4.367, Precisie hoogte: 1 cm, Referentievlak hoogte: Normaal Amsterdams Peil, Bepalingsmethode maaiveldhoogte: GPS 0 / 4.37 Laag algemeen: Bovengrens laag in cm: 0, Ondergrens laag in cm: 18, Boortype en diameter: Profielopname, Kleur: donker-grijs Lithologie: Grondsoort: zand, Bijmengsel: zwak siltig, Bijmengsel humus: zwak humeus, Mediaanklasse: zeer fijn Bodem: Bodemhorizont: A-horizont Archeologie: Puin onbepaald: fragmenten, Spoornummer: 1010 18 / 4.19 Laag algemeen: Bovengrens laag in cm: 18, Ondergrens laag in cm: 50, Boortype en diameter: Profielopname, Kleur: grijs-bruin Lithologie: Grondsoort: zand, Bijmengsel: zwak siltig, Bijmengsel humus: zwak humeus, Mediaanklasse: zeer fijn Bodem: Bodemhorizont: A-horizont bestaand uit opgebracht pakket Archeologie: Puin onbepaald: fragmenten, Spoornummer: 1020 50 / 3.87 Laag algemeen: Bovengrens laag in cm: 50, Ondergrens laag in cm: 58, Boortype en diameter: Profielopname, Kleur: wit-grijs Lithologie: Grondsoort: zand, Bijmengsel: zwak siltig, Mediaanklasse: zeer fijn Bodem:
Bodemhorizont: E-horizont Archeologie: Puin onbepaald: fragmenten, Spoornummer: 1030 58 / 3.79 Laag algemeen: Bovengrens laag in cm: 58, Ondergrens laag in cm: 64, Boortype en diameter: Profielopname, Kleur: grijs-bruin Lithologie: Grondsoort: zand, Bijmengsel: zwak siltig, Mediaanklasse: zeer fijn Bodem: Bodemhorizont: B-horizont met ingespoelde humus Archeologie: Puin onbepaald: fragmenten, Spoornummer: 1031 64 / 3.73 Laag algemeen: Bovengrens laag in cm: 64, Ondergrens laag in cm: 82, Boortype en diameter: Profielopname, Kleur: donker-bruin Lithologie: Grondsoort: zand, Bijmengsel: zwak siltig, Mediaanklasse: zeer fijn Bodem: Bodemhorizont: B-horizont met ingespoelde ijzer/aluminium (humuspodzolen), Ijzer/mangaan: veel Fe-vlekken Archeologie: Puin onbepaald: fragmenten, Spoornummer: 1032 82 / 3.55 Laag algemeen: Bovengrens laag in cm: 82, Ondergrens laag in cm: 105, Boortype en diameter: Profielopname, Kleur: donker-bruin Lithologie: Grondsoort: zand, Bijmengsel: zwak siltig, Mediaanklasse: zeer fijn Bodem: Bodemhorizont: BC-horizont, Ijzer/mangaan: veel Fe-vlekken Archeologie: Puin onbepaald: fragmenten, Spoornummer: 1033 105 / 3.32 Laag algemeen: Bovengrens laag in cm: 105, Ondergrens laag in cm: 110, Boortype en diameter: Profielopname, Kleur: geel Lithologie: Grondsoort: zand, Bijmengsel: zwak siltig, Mediaanklasse: zeer fijn Bodem: Bodemhorizont: C-horizont,
Ijzer/mangaan: enkele Fe-vlekken Archeologie: Puin onbepaald: fragmenten, Spoornummer: 1034 Einde kolomopname 110 / 3.27
Kolomopname: STJV_2 Kop algemeen: Projectcode: STJV, Boornummer: 2, Beschrijver(s): JT, Datum: 16-09-2020, Doel boring: geologie, Einddiepte boring in cm: 60 Coördinaten: X-coördinaat in meters: 215774.607, Y-coördinaat in meters: 519429.898, Precisie coördinaat: 1 cm, Coördinaatsysteem / epsg: Rijksdriehoeksmeting (NL), Hoogte maaiveld in meters: 4.358, Precisie hoogte: 1 cm, Referentievlak hoogte: Normaal Amsterdams Peil, Bepalingsmethode maaiveldhoogte: GPS 0 / 4.36 Laag algemeen: Bovengrens laag in cm: 0, Ondergrens laag in cm: 20, Boortype en diameter: Profielopname, Kleur: donker-grijs Lithologie: Grondsoort: zand, Bijmengsel: zwak siltig, Bijmengsel humus: zwak humeus, Mediaanklasse: zeer fijn Bodem: Bodemhorizont: A-horizont Archeologie: Puin onbepaald: fragmenten, Spoornummer: 1010 20 / 4.16 Laag algemeen: Bovengrens laag in cm: 20, Ondergrens laag in cm: 42, Boortype en diameter: Profielopname, Kleur: grijs-bruin Lithologie: Grondsoort: zand, Bijmengsel: zwak siltig, Bijmengsel humus: zwak humeus, Mediaanklasse: zeer fijn Bodem: Bodemhorizont: A-horizont bestaand uit opgebracht pakket Archeologie: Puin onbepaald: fragmenten, Spoornummer: 1020 42 / 3.94 Laag algemeen: Bovengrens laag in cm: 42, Ondergrens laag in cm: 50, Boortype en diameter: Profielopname, Kleur: donker-bruin Lithologie: Grondsoort: zand, Bijmengsel: zwak siltig, Mediaanklasse: zeer fijn Bodem:
Bodemhorizont: B-horizont met ingespoelde ijzer/aluminium (humuspodzolen), Ijzer/mangaan: veel Fe-vlekken Archeologie: Puin onbepaald: fragmenten, Spoornummer: 1032 50 / 3.86 Laag algemeen: Bovengrens laag in cm: 50, Ondergrens laag in cm: 55, Boortype en diameter: Profielopname, Kleur: donker-bruin Lithologie: Grondsoort: zand, Bijmengsel: zwak siltig, Mediaanklasse: zeer fijn Bodem: Bodemhorizont: BC-horizont, Ijzer/mangaan: veel Fe-vlekken Archeologie: Puin onbepaald: fragmenten, Spoornummer: 1033 55 / 3.81 Laag algemeen: Bovengrens laag in cm: 55, Ondergrens laag in cm: 60, Boortype en diameter: Profielopname, Kleur: geel Lithologie: Grondsoort: zand, Bijmengsel: zwak siltig, Mediaanklasse: zeer fijn Bodem: Bodemhorizont: C-horizont, Ijzer/mangaan: enkele Fe-vlekken Archeologie: Puin onbepaald: fragmenten, Spoornummer: 1034 Einde kolomopname 60 / 3.76
0 bron: Stjv.geojson - 21-09-2020 08:59:00
STJV profielkolommen
Kolomopname: STJV_3 Kop algemeen: Projectcode: STJV, Boornummer: 3, Beschrijver(s): JT, Datum: 16-09-2020, Doel boring: geologie, Einddiepte boring in cm: 85 Coördinaten: X-coördinaat in meters: 215804.3, Y-coördinaat in meters: 519449.746, Precisie coördinaat: 1 cm, Coördinaatsysteem / epsg: Rijksdriehoeksmeting (NL), Hoogte maaiveld in meters: 4.797, Precisie hoogte: 1 cm, Referentievlak hoogte: Normaal Amsterdams Peil, Bepalingsmethode maaiveldhoogte: GPS 0 / 4.80 Laag algemeen: Bovengrens laag in cm: 0, Ondergrens laag in cm: 20, Boortype en diameter: Profielopname, Kleur: donker-grijs Lithologie: Grondsoort: zand, Bijmengsel: zwak siltig, Bijmengsel humus: zwak humeus, Mediaanklasse: zeer fijn Bodem: Bodemhorizont: A-horizont Archeologie: Puin onbepaald: fragmenten, Spoornummer: 1010 20 / 4.60 Laag algemeen: Bovengrens laag in cm: 20, Ondergrens laag in cm: 55, Boortype en diameter: Profielopname, Kleur: grijs-bruin Lithologie: Grondsoort: zand, Bijmengsel: zwak siltig, Bijmengsel humus: zwak humeus, Mediaanklasse: zeer fijn Bodem: Bodemhorizont: A-horizont bestaand uit opgebracht pakket Archeologie: Puin onbepaald: fragmenten, Spoornummer: 1020 55 / 4.25 Laag algemeen: Bovengrens laag in cm: 55, Ondergrens laag in cm: 64, Boortype en diameter: Profielopname, Kleur: grijs-wit Lithologie: Grondsoort: zand, Bijmengsel: zwak siltig Archeologie: Puin onbepaald: fragmenten,
Spoornummer: 1039 64 / 4.16 Laag algemeen: Bovengrens laag in cm: 64, Ondergrens laag in cm: 85, Boortype en diameter: Profielopname, Kleur: geel Lithologie: Grondsoort: zand, Bijmengsel: zwak siltig, Mediaanklasse: zeer fijn Bodem: Bodemhorizont: C-horizont, Ijzer/mangaan: enkele Fe-vlekken Archeologie: Puin onbepaald: fragmenten, Spoornummer: 1034 Einde kolomopname 85 / 3.95
1 bron: Stjv.geojson - 21-09-2020 08:59:00
STJV profielkolommen
Kolomopname: STJV_4 Kop algemeen: Projectcode: STJV, Boornummer: 4, Beschrijver(s): JT, Datum: 16-09-2020, Doel boring: geologie, Einddiepte boring in cm: 120 Coördinaten: X-coördinaat in meters: 215803.516, Y-coördinaat in meters: 519428.219, Precisie coördinaat: 1 cm, Coördinaatsysteem / epsg: Rijksdriehoeksmeting (NL), Hoogte maaiveld in meters: 4.729, Precisie hoogte: 1 cm, Referentievlak hoogte: Normaal Amsterdams Peil, Bepalingsmethode maaiveldhoogte: GPS 0 / 4.73 Laag algemeen: Bovengrens laag in cm: 0, Ondergrens laag in cm: 20, Boortype en diameter: Profielopname, Kleur: donker-grijs Lithologie: Grondsoort: zand, Bijmengsel: zwak siltig, Bijmengsel humus: zwak humeus, Mediaanklasse: zeer fijn Bodem: Bodemhorizont: A-horizont Archeologie: Puin onbepaald: fragmenten, Spoornummer: 1010 20 / 4.53 Laag algemeen: Bovengrens laag in cm: 20, Ondergrens laag in cm: 50, Boortype en diameter: Profielopname, Kleur: grijs-bruin Lithologie: Grondsoort: zand, Bijmengsel: zwak siltig, Bijmengsel humus: zwak humeus, Mediaanklasse: zeer fijn Bodem: Bodemhorizont: A-horizont bestaand uit opgebracht pakket Archeologie: Puin onbepaald: fragmenten, Spoornummer: 1020 50 / 4.23 Laag algemeen: Bovengrens laag in cm: 50, Ondergrens laag in cm: 75, Boortype en diameter: Profielopname, Kleur: bruin-grijs Lithologie: Grondsoort: zand, Bijmengsel: zwak siltig, Bijmengsel humus: zwak humeus,