1.4. Bijlage 3 Verkennend bodemonderzoek
Tekst van het document
RAPPORT VERKENNEND (ASBEST)BODEMONDERZOEK conform NEN5740 en NEN5707 “De Esch 0” - Staphorst
Opdrachtgever: BiedtRuimte Locatie: Bedrijventerrein “De Esch 0” Molenweg Staphorst Juli 2023
Kruse Milieu BV Adres: Huyerenseweg 33 7678 SC Geesteren
Internet: info@krusegroep.nl www.krusegroep.nl
Tel: 0546 - 63 96 63 Bankgegevens: KvK: 06068751 ABN AMRO: BTW-nr: NL 8019.25.125.B01 NL34ABNA0501538739
Rapport Verkennend (Asbest)Bodemonderzoek conform NEN5740 en NEN5707 “De Esch 0” - Staphorst
Opdrachtgever: BiedtRuimte Heinoseweg 6a 7722 JP Dalfsen Locatie: Bedrijventerrein “De Esch 0” Molenweg Staphorst Projectcode: 23042010 Rapportagedatum: 7 juli 2023 Projectleider: De heer ing. J. Lammers Auteur: Mevrouw E. Koppelman Kruse Milieu BV
INHOUD Pagina 1
Inleiding
1
2
Locatiegegevens Beschrijving huidige situatie Vooronderzoek Bodemsamenstelling en geohydrologie
2 2 2 4
3
Uitvoering bodemonderzoek Onderzoeksstrategie Veldwerkzaamheden Analyses Toetsing chemische analyses Toetsing asbestanalyses
5 5 6 6 7 8
4
Resultaten Algemeen Veldwerkzaamheden Resultaten en toetsing van de chemische analyses Bespreking resultaten chemische analyses Resultaten asbestanalyses
10 10 10 13 14 15
5
Samenvatting, conclusies en aanbevelingen
16
6
Literatuur en bronvermelding
18
Bijlagen I
Regionale ligging locatie Boorplan verkennend bodemonderzoek Ecoreest, mei 1995 Boorplan nulsituatie bodemonderzoek Hamer, oktober 2009 Boorplan verkennend bodemonderzoek Ecoreest, september 2010 3x Boorplan verkennend (asbest)bodemonderzoek Kruse Milieu BV, juli 2023 II Boorstaten en legenda boorstaten III Resultaten chemische analyses en toetsingen chemische analyses IV Resultaten asbestanalyses V Verklaring van enkele gebruikte termen en afkortingen
Kruse Milieu BV
Project: 23042010
1
Inleiding
Dit rapport beschrijft het verkennend (asbest)bodemonderzoek, dat in opdracht van BiedtRuimte op een terrein aan de Molenweg in Staphorst door Kruse Milieu BV is uitgevoerd. De aanleiding van dit onderzoek is de herontwikkeling van het terrein (bestemmingsplanwijziging en realisatie bedrijventerrein “De Esch 0”). Het bodemonderzoek is noodzakelijk in het kader van de bestemmingsplanwijziging. Het bodemonderzoek is tevens noodzakelijk in het kader van de aanvraag van een omgevingsvergunning ten behoeve van de nieuwbouw van bedrijfspanden. Voorafgaande aan het bodemonderzoek heeft een vooronderzoek plaatsgevonden op basis van norm NEN5725 “Aanleiding A: Opstellen hypothese over de bodemkwaliteit ten behoeve van uit te voeren bodemonderzoek”. Uit de resultaten van dit vooronderzoek is gebleken dat de onderzoekslocatie als onverdacht kan worden beschouwd voor chemische parameters uit het NEN5740-standaardpakket en asbest. De onderzoeksopzet gaat uit van: - NEN5725, Bodem.
Leidraad bij het uitvoeren van vooronderzoek bij verkennend, oriënterend en nader onderzoek”, NNI Delft, oktober 2017; - NEN5740, "Bodem - Landbodem - Strategie voor het uitvoeren van verkennend bodemonderzoek - Onderzoek naar de milieuhygiënische kwaliteit van bodem en grond” NNI Delft, januari 2009; - de aanvulling NEN5740/A1, "Bodem - Landbodem - Strategie voor het uitvoeren van verkennend bodemonderzoek - Onderzoek naar de milieuhygiënische kwaliteit van bodem en grond”, NNI Delft, februari 2016; - NEN5707 + C2, “Bodem - Inspectie, monsterneming en analyse van asbest in bodem en partijen grond”, NNI Delft, december 2017. De doelstelling van het onderzoek op een onverdachte locatie is aan te tonen dat op de locatie redelijkerwijs gesproken geen verontreinigende stoffen aanwezig zijn in de grond of het freatisch grondwater. De veldwerkzaamheden zijn uitgevoerd door Kruse Milieu BV en Klijn Bodemonderzoek BV. Het veldwerk is uitgevoerd in juni 2023 conform BRL SIKB 2000 en de protocollen 2001, 2002 en 2018 waarvoor Kruse Milieu BV en Klijn Bodemonderzoek BV zijn gecertificeerd. De vermelde medewerkers in deze rapportage zijn akkoord met openbaring van hun persoonsgegevens in het kader van de AVG-privacy wetgeving. In dit rapport worden de resultaten besproken van het veld- en het laboratoriumonderzoek.
De gemeten gehalten in de grond worden vergeleken met de achtergrondwaarden (AW2000) en de interventiewaarden om vast te stellen of er al dan niet verontreinigingen aanwezig zijn. De in het grondwater gemeten gehalten worden vergeleken met de streef- en interventiewaarden. Tevens worden de resultaten met betrekking tot asbest vergeleken met de wetgeving inzake asbest in bodem en puin, welke door de ministeries van SZW en I&M is vastgesteld. In het beleid is voor asbest een restconcentratienorm en een interventiewaarde opgenomen.
Kruse Milieu BV
Project: 23042010
Pagina 1 van 18
2
Locatiegegevens Beschrijving huidige situatie
Algemeen De onderzoekslocatie betreft 12 kadastrale percelen welke zijn gelegen tussen de Molenweg, Hoogeweg en Wethouder Ohmannstraat in Staphorst. Het centrale punt binnen het te onderzoeken terrein heeft de coördinaten x = 210.446 en y = 516.836. Het terrein is kadastraal bekend als: gemeente Staphorst, sectie AA, nummers 784, 785, 1464, 2462, 2463, 2649, 2986, 3958, 4722, 4723, 4724, 4725. De Molenweg bevindt zich ten westen, de Hoogeweg bevindt zich ten noorden en de Wethouder Ohmannstraat bevindt zich ten oosten van de onderzoekslocatie. Bebouwing en verharding De onderzoekslocatie is grotendeels onbebouwd en onverhard. Op het terrein bevinden zich enkele kleine gebouwtjes (ongefundeerde schuurtjes). Er is geen sprake van druppelzones, de daken van de schuurtjes zijn niet asbesthoudend. De Molenweg aan de westzijde van de onderzoekslocatie betreft een zandweg. De onderzoekslocatie is grotendeels begroeid met gras en maïs. In de noordwesthoek is een moestuin gelegen. Onderzoekslocatie Het bodemonderzoek is noodzakelijk in het kader van de herontwikkelingsplannen (bestemmingsplanwijziging en realisatie bedrijventerrein “De Esch 0”). De onderzoekslocatie is grotendeels onbebouwd en onverhard en omvat circa 52.800 m² en omvat: - akkers en weilanden (circa 51000 m2); - deellocatie A: moestuin (circa 400 m2); - deellocatie B: Molenweg (zandweg) (circa 1400 m2).
In bijlage I is de regionale ligging van de locatie weergegeven en zijn de volgende boorplannen opgenomen: - boorplan verkennend bodemonderzoek Ecoreest, mei 1995; - boorplan nulsituatie bodemonderzoek Hamer, oktober 2009; - boorplan verkennend bodemonderzoek Ecoreest, september 2010; - 3x boorplan verkennend (asbest)bodemonderzoek Kruse, juli 2023. Vooronderzoek In het vooronderzoek komt naast informatie uit het huidige gebruik het vroegere gebruik van het terrein aan de orde evenals de vraag of er in het verleden reeds bodemonderzoeken zijn verricht op het terrein. Het vroegere gebruik van het terrein is van belang, omdat bronnen van verontreiniging aanwezig geweest kunnen zijn. De geraadpleegde bronnen zijn weergegeven in tabel 1. De volgende informatie is verzameld: - de onderzoekslocatie heeft momenteel een agrarische bestemming en is in gebruik als landbouwgrond; - op de onderzoekslocatie bevinden zich enkele kleine gebouwtjes. Voor zover bekend is de onderzoekslocatie in het verleden niet grootschalig bebouwd geweest; - voor zover bekend is er op de onderzoekslocatie nooit sprake geweest van opslag in tanks van chemicaliën of brandstoffen, zoals huisbrandolie of diesel.
Op het perceel direct ten noordoosten bevindt zich aan de Achthoevenweg 2a een tankstation met een ondergrondse compartimententank (opslag van dieselolie, gasolie en euro) met een inhoud van 35 m3, een vulpuntenplateau en 2 pompeilanden op een vloeistofdichte vloer. De ondergrondse tank, het vulpuntenplateau en de pompeilanden liggen op meer dan 25 meter van de onderzoekslocatie. Hiervan wordt geen negatieve invloed op de bodemkwaliteit ter plekke van de onderzoekslocatie verwacht; Kruse Milieu BV
Project: 23042010
Pagina 2 van 18
- voor zover bekend is de onderzoekslocatie nooit gebruikt voor werkzaamheden of (bedrijfs)activiteiten, die verontreinigend kunnen zijn; - voor zover bekend is de onderzoekslocatie in het verleden niet opgehoogd en hebben er geen dempingen van lager gelegen delen of sloten plaatsgevonden. - voor zover bekend bevindt zich geen asbest op of in de bodem op de onderzoekslocatie. Er bevinden zich geen asbesthoudende beschoeiingen of sloopafval direct naast of op de onderzoekslocatie. Tevens is de locatie niet gelegen aan een asbestweg; - volgens de Bodemkwaliteitskaart Regio IJsselland (CSO Adviesbureau, d.d. 30 januari 2013) vallen de bovengrond en de ondergrond in functieklasse Landbouw/Natuur. - er hebben eerder bodemonderzoeken op en nabij de huidige onderzoekslocatie plaatsgevonden. De meest relevante onderzoeken worden hieronder nader toegelicht. Ecoreest verkennend bodemonderzoek Hoogeweg te Staphorst met opdrachtnummer 95-0315, d.d. 9 mei 1995 Aanleiding voor dit onderzoek, op het perceel direct ten noordoosten van de huidige onderzoekslocatie, was de verkoop van het terrein ten behoeve van de vestiging van een tankstation en het bepalen van de nulsituatie. Zintuiglijk zijn er bodemvreemde materialen waargenomen. Uit de analyseresultaten bleek dat de boven- en ondergrond niet waren verontreinigd.
In het grondwater zijn lichte verontreiniging met chroom, koper en lood gemeten. Hamer installatietechniek BV Achthoevenweg 2a Staphorst met projectnummer 2009154/wj/am, d.d. oktober 2009 Aanleiding voor dit onderzoek, op het perceel direct ten noordoosten van de huidige onderzoekslocatie was de voorgenomen plaatsing van de ondergrondse compartimententank. Zintuiglijk zijn er geen minerale oliecomponenten waargenomen. Analytisch zijn in de vaste bodem, ter plaatse van de te plaatsen ondergrondse compartimententank, inclusief vul- en ontluchtingspunten, geen verhoogde gehalten aan oliecomponenten aangetoond. In het grondwater (peilbuis 1) zijn geen verhoogde gehalten aan oliecomponenten, MTBE en ETBE aangetoond. Ecoreest, verkennend bodemonderzoek De Esch 0 Staphorst met Opdrachtnummer 100905, d.d. 8 november 2010 Aanleiding voor dit onderzoek, dat op een groot deel van de huidige onderzoekslocatie is uitgevoerd, was de voorgenomen bestemmingsplanwijziging. Zintuiglijk zijn er bodemvreemde materialen waargenomen. Uit de analyseresultaten bleek dat de boven- en ondergrond niet waren verontreinigd. In het grondwater zijn lichte verontreinigingen met barium en zink gemeten. Tabel 1: Geraadpleegde bronnen vooronderzoek. Relevante informatie
Bron
Specificatie
Opdrachtgever
Huidig en voormalig gebruik en bodemonderzoeken
Ja
Gemeente Staphorst
Milieuhygiënische bodeminformatie
Ja
Omgevingsrapportage
https://overijssel.omgevingsrapportage.nl/
Ja
Archief Kruse Milieu BV
Eerder uitgevoerde bodemonderzoeken
Nee
Google Maps
https://www.google.nl/maps
Ja
Topotijdreis
https://www.topotijdreis.nl/
Ja
BAG-viewer
https://bagviewer.kadaster.nl/
Ja
Perceelloep
https://perceelloep.nl/
Ja
Kruse Milieu BV
Project: 23042010
Pagina 3 van 18
Vervolg tabel 1: Geraadpleegde bronnen vooronderzoek. Relevante informatie
Bron
Specificatie
Ruimtelijke plannen
https://www.ruimtelijkeplannen.nl/viewer/
Ja
Grondwatertools
https://www.grondwatertools.nl/gwsinbeeld/
Ja
DINO-loket
https://www.dinoloket.nl/
Ja
AHN-viewer
https://ahn.arcgisonline.nl/ahnviewer/
Ja
Bodemkwaliteitskaart
Bodemkwaliteitskaart Regio IJsselland, CSO Adviesbureau, d.d. 30 januari 2013
Ja
Bodemsamenstelling en geohydrologie Op basis van literatuurstudie is de onderstaande regionale geohydrologische situatie afgeleid: - het maaiveld bevindt zich ongeveer 1 meter boven NAP; - de deklaag bestaat tot circa 13.4 meter minus maaiveld (m-mv) uit zandige eenheden van de formaties van Boxtel en Kreftenheye. Het doorlatend vermogen bedraagt maximaal 500 m2/dag. Hieronder bevindt zich tot circa 14.5 m-mv klei van de formatie van Kreftenheye met daaronder tot >100 m-mv zand van diverse formaties; - de grondwaterspiegel bevindt zich circa 1.5 m-mv. Het freatisch grondwater stroomt in noordwestelijke richting; - er bevindt zich geen grondwaterbeschermings- of grondwaterwingebied in de directe omgeving van de onderzoekslocatie; - in de directe omgeving van de onderzoekslocatie stromen geen omvangrijke oppervlaktewateren.
Kruse Milieu BV
Project: 23042010
Pagina 4 van 18
3
Uitvoering bodemonderzoek Onderzoeksstrategie
De onderzoeksopzet gaat uit van: - NEN5740, "Bodem - Landbodem - Strategie voor het uitvoeren van verkennend bodemonderzoek - Onderzoek naar de milieuhygiënische kwaliteit van bodem en grond” NNI Delft, januari 2009; - de aanvulling NEN5740/A1, "Bodem - Landbodem - Strategie voor het uitvoeren van verkennend bodemonderzoek - Onderzoek naar de milieuhygiënische kwaliteit van bodem en grond”, NNI Delft, februari 2016; - NEN5707 + C2, “Bodem - Inspectie, monsterneming en analyse van asbest in bodem en partijen grond”, NNI Delft, december 2017. In de normen NEN5740 en NEN5707 zijn voor onverdachte en verdachte locaties richtlijnen gegeven voor een systematisch veldonderzoek, de bemonsteringsstrategie en uit te voeren analyses. De gekozen onderzoeksstrategie is voldoende intensief voor het verkrijgen van inzicht in de bodemkwaliteit ten behoeve van de omgevingsvergunning, bestemmingsplanwijziging of eigendomsoverdracht. Akkers en weilanden (circa 51000 m2) Op basis van de beschikbare informatie omtrent het historisch en huidig gebruik van de locatie, kan het grootste deel van de onderzoekslocatie als niet verdacht worden beschouwd. De hypothese "onverdachte locatie" uit NEN5740 wordt voor de locatie gebruikt. Deze hypothese gaat ervan uit dat op een locatie geen of slechts licht verhoogde gehalten worden gemeten.
Op basis van een oppervlakte van circa 51000 m² kan conform norm NEN5740, strategie onverdachte grootschalige locatie, niet lijn-vormig (ONV-GR-NL) worden afgeleid dat er 32 boringen dienen te worden verricht, waarvan 22 tot 0.5 meter en 10 tot 2.0 meter diepte of tot de grondwaterspiegel. Er worden 6 boringen overeenkomstig NEN5766 afgewerkt met een peilbuis ten behoeve van het meten van de grondwatergegevens en het nemen van grondwatermonsters. Deellocatie A: moestuin (circa 400 m2) De moestuin in de noordwesthoek van de onderzoekslocatie is onverdacht voor de aanwezigheid voor chemische componenten uit het NEN5740-standaardpakket. De hypothese "onverdachte locatie" uit NEN5740 wordt voor de locatie gebruikt. Deze hypothese gaat ervan uit dat op een locatie geen of slechts licht verhoogde gehalten worden gemeten. Op basis van een oppervlakte van circa 400 m² kan conform norm NEN5740, strategie onverdachte locatie, niet lijn-vormig (ONV-NL) worden afgeleid dat er 4 boringen dienen te worden verricht, waarvan 3 tot 0.5 meter diepte en 1 tot 2.0 meter diepte of tot de grondwaterspiegel. De bovengrond van dit terreindeel zal separaat worden onderzocht. De ondergrond en het grondwater worden samen met de akkers en weilanden onderzocht.
Deellocatie B: Molenweg (zandweg, circa 1400 m2) De Molenweg (zandweg) is onverdacht voor de aanwezigheid voor chemische componenten uit het NEN5740-standaardpakket en asbest. De hypothese "onverdacht" uit norm NEN5740 en “onverdacht voor asbest” uit norm NEN5707 worden voor deellocatie B gebruikt. De onderzoeksstrategie voor deellocatie B is gebaseerd op NEN5740 en NEN5707 (beide onverdachte, niet lijn-vormige locatie, ONV-NL). Er worden op het terreindeel met een oppervlakte van circa 1400 m² in totaal 8 inspectiegaten gegraven met een lengte en een breedte van minimaal 0.3 meter. Er wordt doorgeboord tot op de ondergrond (ongeroerde bodem) met een maximum diepte van 0.5 m-mv. Het opgegraven materiaal wordt uitgezeefd over 20 mm en visueel geïnspecteerd op de aanwezigheid van asbest. De gaten worden handmatig met een schop gegraven. Kruse Milieu BV
Project: 23042010
Pagina 5 van 18
De bovengrond van deellocatie B wordt separaat onderzocht op chemische parameters uit het NEN5740-standaardpakket en asbest. De ondergrond en het grondwater worden samen met het de akkers en weilanden onderzocht. Tijdens het veldwerk zal visueel worden gelet op de aanwezigheid van asbestverdacht materiaal op en in de bodem. Tevens worden tijdens het veldwerk alle gebouwtjes in het gebied visueel geïnspecteerd op aanwezigheid van asbestdaken en wordt bepaald of er sprake is van asbestverdachte druppelzones. Indien tijdens het veldwerk blijkt dat de bodem puinhoudend is, worden de puinhoudende boringen tot 0.5 meter diepte conform NEN5707 vervangen door inspectiegaten. Aangezien puinhoudende grond per definitie asbestverdacht is, dient in voorkomende gevallen asbestonderzoek plaats te vinden. Bij het verkennend bodemonderzoek worden de volgende uitgangspunten in acht genomen: - in door mensen bewoonde gebieden kunnen door jarenlang gebruik van de grond verhoogde gehalten aan PAK en/of zware metalen voorkomen. Deze worden over het algemeen aangeduid als lokale achtergrondwaarden. Deze gehalten zijn vaak gerelateerd aan het voorkomen van puin- en/of kooldeeltjes in de bodem; - in humeuze of veenhoudende bodems worden regelmatig verhoogde gehalten minerale olie waargenomen.
Deze gehalten worden veroorzaakt door humuszuren en overig organisch materiaal, dat van nature aanwezig is en door een florisilbehandeling niet geheel wordt verwijderd. Tijdens chemische analyses worden deze verbindingen gedetecteerd als de zware fractie van minerale olie (C27 tot C40). Bij veenbodems betreft het gehalten van 50 tot 100 mg/kg droge stof; bij humeuze bodemlagen gaat het om bijdrages van 10 tot 50 mg/kg droge stof. Deze gehalten kunnen worden beschouwd als natuurlijke achtergrondwaarden; - in het grondwater kunnen van nature verhoogde gehalten aan zware metalen en fenolen voorkomen. Deze worden doorgaans aangeduid als natuurlijke achtergrondwaarden. Een voorbeeld wordt gevormd door (sterk) verhoogde arseengehalten in gebieden, die zeer ijzerrijk zijn. Door kwel kunnen bij hoge grondwaterstanden eveneens verhoogde gehalten aan arseen in de grond ontstaan. Ook deze gehalten kunnen worden beschouwd als natuurlijke achtergrondwaarden. Veldwerkzaamheden Bij de boringen en monsternemingen is gewerkt volgens de geldende NEN- en NPR-voorschriften, alsmede conform BRL SIKB 2000 en de protocollen 2001, 2002 en 2018, waarvoor Kruse Milieu BV is gecertificeerd. Van elk inspectiegat en iedere boring wordt de samenstelling van de bodem beschreven volgens NEN5104.
Het opgeboorde materiaal wordt tevens beoordeeld door zintuiglijke waarneming op verontreinigingskenmerken zoals afwijkende geur en/of kleur. Analyses De chemische analyses worden uitgevoerd door AL-West BV te Deventer, een door de Raad voor Accreditatie erkend laboratorium voor analyses conform de AS3000-protocollen. De asbestmonsters worden onderzocht door AL-West BV in Deventer, een door de Raad voor Accreditatie erkend laboratorium voor vezelonderzoek. De samenstelling van de mengmonsters vindt plaats op basis van de zintuiglijke waarnemingen, de bodemopbouw en/of posities van de boringen. De samenstelling van de mengmonsters staat vermeld in paragraaf 4.2 in tabel 4.
Kruse Milieu BV
Project: 23042010
Pagina 6 van 18
De monsters worden volgens de voorschriften uit NEN5740 en NEN5707 onderzocht. In tabel 2 is weergegeven welke chemische analyses worden uitgevoerd. Indien er oerhoudende lagen worden aangetroffen worden er aanvullend analyses op arseen uitgevoerd. Tabel 2: Analysepakket per (meng) monster. Monster
Analysepakket Akkers en weilanden (circa 51000 m2)
Bovengrond (4x)
Zware metalen (Ba, Cd, Co, Cu, Hg, Mo, Ni, Pb en Zn), minerale olie, PCB, PAK (10), organische stof, lutum en droge stof
Ondergrond (3x)
Zware metalen (Ba, Cd, Co, Cu, Hg, Mo, Ni, Pb en Zn), minerale olie, PCB, PAK (10), organische stof, lutum en droge stof
Grondwater (6x)
Zware metalen (Ba, Cd, Co, Cu, Hg, Mo, Ni, Pb en Zn), minerale olie, vluchtige aromaten (BTEX), naftaleen, styreen en gechloreerde koolwaterstoffen (oplosmiddelen standaardpakket), zuurgraad (pH), elektrisch geleidingsvermogen (EC) en troebelheidsmeting Deellocatie A: Moestuin (circa 400 m2)
Bovengrond (1x)
Zware metalen (Ba, Cd, Co, Cu, Hg, Mo, Ni, Pb en Zn), minerale olie, PCB, PAK (10), organische stof, lutum en droge stof Deellocatie B: Molenweg (zandweg) (circa 1400m2)
Bovengrond (1x)
Zware metalen (Ba, Cd, Co, Cu, Hg, Mo, Ni, Pb en Zn), minerale olie, PCB, PAK (10), organische stof, lutum en droge stof
Bovengrond (1x)
Asbest en droge stof
Algemene opmerkingen - Op de grondmengmonsters wordt standaard een florisilbehandeling uitgevoerd om verstoring van de analyse op minerale olie door natuurlijke humuszuren tegen te gaan. - De zuurgraad (pH), het elektrisch geleidingsvermogen (EC) en troebelheidsmeting, van het grondwater worden in het veld gemeten. Filtratie van het grondwater voor de metalenanalyse vindt eveneens in het veld plaats. Toetsing chemische analyses De resultaten van de chemische analyses uit het bodemonderzoek worden beoordeeld aan de hand van de gecorrigeerde achtergrond-, streef- en interventiewaarden voor verontreinigingen in de bodem uit de Circulaire bodemsanering per 1 juli 2013 en tabel 1 van bijlage B, Regeling bodemkwaliteit van het ministerie van I&M. De achtergrondwaarden voor grond zijn vastgelegd in de Regeling bodemkwaliteit (Staatsblad, 22 november 2012). De interventiewaarden voor grond en grondwater zijn vastgelegd in de Circulaire bodemsanering. De toetsing aan de eisen in de Wet Bodembescherming en de Circulaire Bodemsanering is beoogd om te beoordelen of er sprake is van een ernstig gevaar voor de volksgezondheid en/of het milieu.
Hierbij worden de volgende waarden onderscheiden: achtergrondwaarde (AW) voor grond: het niveau waarbij sprake is van een duurzame kwaliteit van de grond; bij overschrijding wordt gesproken van een lichte verontreiniging; streefwaarde (S) voor grondwater: het niveau waarbij sprake is van een duurzame kwaliteit van het grondwater; bij overschrijding wordt gesproken van een lichte verontreiniging; Kruse Milieu BV
Project: 23042010
Pagina 7 van 18
interventiewaarde bodem (I): het niveau waarbij de functionele eigenschappen van de bodem voor mens, plant of dier ernstig verminderd zijn of ernstig bedreigd worden; bij overschrijding wordt gesproken van een sterke verontreiniging; tussenwaarde (T): Gelijk aan het gemiddelde van de achtergrond- of streefwaarde en de interventiewaarde, dus (A+I)/2 (grond) of (S+I)/2 (grondwater). Wanneer bij een verkennend onderzoek een component met concentratie boven deze waarde wordt gevonden is in principe een nader onderzoek nodig. Bij de toetsing van de analyseresultaten aan de landelijke achtergrondwaarden en de Interventiewaarden worden deze eerst omgerekend naar een gestandaardiseerde meetwaarde (GSSD). Bij de toetsing van de grondresultaten wordt daarbij gebruik gemaakt van de gemeten percentages lutum en organische stof in de grond(meng)monsters. De analyseresultaten van de grond- en grondwatermonsters zijn volgens BoToVa getoetst aan de achtergrond-, streef- en interventiewaarden. Het toetsingsresultaat is overeenkomstig BoToVa als volgt aangeduid: concentratie kleiner of gelijk aan AW of S; * concentratie groter dan AW of S en kleiner of gelijk aan T; ** concentratie groter dan T en kleiner of gelijk aan I. *** concentratie groter dan I. Een locatie wordt als verontreinigd beschouwd als de GSSD groter is dan de achtergrondwaarde of streefwaarde.
Voor een aantal stoffen kan de rapportagegrens bepalend zijn voor de achtergrondwaarde of streefwaarde. De locatie wordt niet verontreinigd verklaard als geen van de onderzochte stoffen in de bodem aanwezig is met een concentratie hoger dan de achtergrondwaarde of streefwaarde. De resultaten van de PFAS-analyses worden getoetst aan de achtergrondwaarden in de landbodem genoemd in het “Tijdelijk Handelingskader voor hergebruik van PFAS-houdende grond en baggerspecie” (versie december 2021) van het Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat, alsmede aan de 20 juli 2021 (aangepaste) door het RIVM afgeleide INEV’s (Indicatieve Niveaus voor Ernstige Verontreinigingen) voor de stoffen PFOS, PFOA en GenX in grond en grondwater. Toetsing asbestanalyses De resultaten van de asbestanalyses worden getoetst aan de wetgeving inzake asbest in bodem en puin welke door de ministeries van SZW en I&M is vastgesteld. In het beleid is voor asbest een restconcentratienorm en een interventiewaarde opgenomen. De restconcentratienorm beschrijft de concentratie asbest, waaronder hergebruik nog is toegestaan. De interventiewaarde beschrijft de concentratie asbest in bodem, waarboven in principe gesaneerd dient te worden. Voor asbest is de restconcentratienorm gelijk aan de interventiewaarde en deze waarde bedraagt 100 mg/kg gewogen asbest.
De gewogen concentratie asbest is gelijk aan de concentratie serpentijnasbest, vermeerderd met 10 maal de concentratie amfiboolasbest. Voor puinverhardingen dient de asbestconcentratie te worden getoetst aan de normen uit het Besluit Asbestwegen Wet Milieugevaarlijke Stoffen (WMS). Hierin wordt tevens een restconcentratie van 100 mg/kg gewogen asbest genoemd.
Kruse Milieu BV
Project: 23042010
Pagina 8 van 18
Bij boringen <0.35 meter diameter: indien in het opgeboorde materiaal uit minimaal één boring binnen een (deel)locatie asbest wordt aangetroffen, dan is aanvullend asbestonderzoek verplicht. Indien in de boringen binnen een (deel)locatie geen asbest wordt aangetroffen, dan is aanvullend asbestonderzoek niet verplicht. Bij een asbestgehalte groter dan de helft van de interventiewaarde is een nader onderzoek asbest verplicht. De hoogste bepaalde waarde binnen een (deel)locatie is hiervoor bepalend. Bij een nader asbestonderzoek wordt getoetst aan de interventiewaarde. Alleen indien in het verkennend bodemonderzoek de onderzoeksintensiteit (hoeveelheid geïnspecteerde grond in de gaten en het aantal analyses) op hetzelfde niveau zit als het nader asbestonderzoek, dan is een directe toetsing aan de interventiewaarde mogelijk. Indien overschrijding van de restconcentratienorm plaatsvindt, dan dienen werkzaamheden met de betreffende bodem/puinverharding plaats te vinden onder asbestcondities. Bij asbestconcentraties lager dan de restconcentratienorm zijn geen aanvullende maatregelen noodzakelijk bij be- en verwerking van de grond of puinverharding.
Kruse Milieu BV
Project: 23042010
Pagina 9 van 18
4
Resultaten Algemeen
In dit hoofdstuk wordt een beschrijving gegeven van de veldwerkzaamheden en de analyseresultaten. De uitgevoerde veldwerkzaamheden en waarnemingen, de samenstelling van de mengmonsters en de grondwatergegevens worden beschreven in paragraaf 4.2. De resultaten van de chemische analyses worden weergegeven en besproken in paragraaf 4.3 en 4.4. De resultaten van de asbestanalyses worden weergegeven in paragraaf 4.5. Veldwerkzaamheden De veldwerkzaamheden zijn in juni 2023 uitgevoerd door de heer J. Hartman van Kruse Milieu BV en de heer A. Reit van Klijn Bodemonderzoek BV. De veldwerkers zijn conform BRL SIKB 2000 gecertificeerd en erkend (Kruse Milieu BV: certificaatnummer K44441/09 en Klijn Bodemonderzoek BV: certificaatnummer K44009/11). Akkers en weilanden Op 19 juni 2023 zijn er, met behulp van een Edelmanboor, in totaal 33 boringen verricht, waarvan er 10 zijn doorgezet in de diepere ondergrond. Met behulp van een Edelmanboor en zuigerboor zijn er 6 diepe boringen doorgezet tot maximaal 3.30 m-mv en afgewerkt met een peilbuis (PB 1 tot en met PB 6). Ter plekke van de schuurtjes zijn geen asbesthoudende daken aangetroffen. Er is geen sprake van asbestverdachte druppelzones. Deellocatie A: Moestuin Ter plekke van de moestuin zijn er op 19 juni 2023 zijn er, met behulp van een Edelmanboor, 4 boringen verricht waarvan er 1 is doorgezet in de diepere ondergrond.
De diepe boring is met behulp van een Edelmanboor en zuigerboor doorgezet tot 3.30 m-mv en afgewerkt met een peilbuis (PB A1). Deellocatie B: Molenweg (zandweg) Op 19 juni 2023 zijn er in totaal 8 inspectiegaten gegraven. Met behulp van een Edelmanboor zijn de inspectiegaten verdiept tot maximaal 0.70 m-mv. Opgemerkt dient te worden dat het maaiveld, vanwege de aanwezigheid van klinkers, gras en maïs, niet overal goed geïnspecteerd kon worden. Er is sprake van een indicatieve maaiveldinspectie. Eventuele kleine asbestverdachte fragmenten kunnen hierdoor niet zijn opgemerkt. De weersomstandigheden tijdens de inspectie waren goed (goed zicht, geen neerslag). Door de veldwerkers zijn visueel geen asbestverdachte materialen waargenomen op het maaiveld. De situering van de monsterpunten is weergegeven op de situatieschets van bijlage I. Tijdens de boorwerkzaamheden is de bodemopbouw beschreven en is de grond zintuiglijk beoordeeld op eventuele aanwezigheid van verontreinigingen. De boorbeschrijvingen zijn weergegeven in bijlage II. De bodemopbouw bestaat globaal uit uiterst fijn, matig siltig, matig humeus zand met wortelresten. Plaatselijk (boring 12, 15 en 21) zijn er sporen veen aangetroffen. In de boven- en ondergrond zijn roest- en oerhoudende lagen (plaatselijk sterk oerhoudend) aangetroffen. Er zijn ter plekke van deellocatie B bodemvreemde materialen aangetroffen.
Deze zijn in tabel 3 weergegeven. Door de veldwerkers zijn visueel geen asbestverdachte materialen waargenomen in de bodem.
Kruse Milieu BV
Project: 23042010
Pagina 10 van 18
Tabel 3: Weergave bodemvreemde materialen. Monsterpunt
Diepte (m-mv)
Waarneming
Deellocatie B: Molenweg (zandweg) B1
0 - 0.15
Sporen puin
B3
0 - 0.15
Sporen puin
B4
0 - 0.15
Sporen puin
B5
0 - 0.20
Sporen puin
B6
0 - 0.15
Sporen puin
B7
0 - 0.15
Sporen puin
B8
0 - 0.15
Sporen puin
Op basis van de zintuiglijke waarnemingen, bodemsamenstelling en/of geografische positie van de boringen zijn de mengmonsters samengesteld, zoals in tabel 4 staat omschreven. Vanwege de aangetroffen oerhoudende lagen worden 2 mengmonsters van de ondergrond en de grondwatermonsters conform richtlijnen van de Omgevingsdienst IJsselland aanvullend op arseen onderzocht. Tabel 4: Samenstelling mengmonsters. (Meng)monster
Boringnummer
Traject (diepte in m-mv)
Analyse
Akkers en weilanden BG I
1, 8, 17, 18, 19 en 30 29, 31 en 32
0 - 0.50 0 - 0.30
NEN5740standaardpakket
BG II
2, 3 en 16 13 en 24 15 27 28
0 - 0.50 0 - 0.25 0 - 0.40 0 - 0.30 0 - 0.35
NEN5740standaardpakket
BG III
4, 6 en 7 9, 21, 26 en 33 10
0 - 0.50 0-0.30 0-0.35
NEN5740standaardpakket
1, 20, 22 en 25 11 en 23 12 14
0 - 0.50 0 - 0.30 0 - 0.45 0 - 0.35
NEN5740standaardpakket
1 en 3 1 2 en 3 A1 A1 A1
0.50 - 1.00 1.50 - 2.00 1.00 - 1.50 0.50 - 0.70 0.70 - 1.20 1.20 - 1.70
NEN5740standaardpakket
BG IV
OG I
Kruse Milieu BV
Project: 23042010
Pagina 11 van 18
Vervolg tabel 4: Samenstelling mengmonsters. (Meng)monster
Boringnummer
Traject (diepte in m-mv)
Analyse
Akkers en weilanden OG II
OG III
4 en 6 4 en 6 5 5 8 8
0.50 - 1.00 1.00 - 1.50 0.70 - 1.20 1.70 - 2.00 0.80 - 1.30 1.30 - 1.60
NEN5740standaardpakket + arseen
7 7 9 9 9 10 10
0.50 - 0.80 0.80 - 1.30 0.30 - 0.70 0.70 - 1.20 1.20 - 1.70 0.35 - 1.60 1.60 - 1.10
NEN5740standaardpakket + arseen
Deellocatie A: Moestuin A - BG
A1, A2, A3 en A4
0 - 0.50
NEN5740standaardpakket
Deellocatie B: Molenweg (zandweg) B - BG (puinhoudend)
B1 B2, B3, B4, B6 en B7
0.10 - 0.20 0 - 0.15
NEN5740standaardpakket
MM FF - B
B1 B2, B3, B4, B6 en B7
0.10 - 0.20 0 - 0.15
Asbest
Boring 1 tot en met boring 6 en boring A1 zijn doorgezet tot maximaal 3.30 m-mv. Wanneer het grondwater werd bereikt, werd een zuigerboor gebruikt om de PVC-peilbuizen te kunnen plaatsen. Een peilbuis bestaat normaliter uit een filter met een lengte van 1.0 meter, gekoppeld aan een blinde stijgbuis. Ter hoogte van de filters, met een diameter van 28 x 32 mm, is filtergrind in de boorgaten gestort. Rondom de filters is een filterkous aangebracht. Er is bentoniet in de boorgaten gestort om directe indringing van hemelwater in het filter tegen te gaan. De rest van de boorgaten is opgevuld met het oorspronkelijke bodemmateriaal. Vervolgens zijn de peilbuizen doorgepompt. Op 26 juni 2023 zijn de peilbuizen bemonsterd. Het voorpompen en bemonsteren heeft conform NEN5744 plaatsgevonden met een laag debiet (tussen 100 en 500 ml/min). Er is op toegezien dat de grondwaterstand tijdens het voorpompen niet meer dan 50 cm is gedaald en dat er is bemonsterd met hetzelfde (of lager) debiet) als waarmee is voorgepompt (bemonstering maximaal 200 ml/min in verband met vluchtige stoffen). De grondwatergegevens staan weergegeven in tabel 5.
Kruse Milieu BV
Project: 23042010
Pagina 12 van 18
Tabel 5: Weergave gegevens grondwater. Peilbuis
Filterstelling (m-mv)
Grondwaterstand (m-mv)
pH (-)
EC (μS/cm)
Troebelheid (NTU)
Toestroming
PB 1
2.30 - 3.30
1.36
6.1
160
8.3
Goed
PB 2
2.30 - 3.30
1.44
6.2
177
7.5
Goed
PB 3
2.30 - 3.30
1.45
6.2
487
11.8
Goed
PB 4
2.30 - 3.30
1.31
6.5
388
7.9
Goed
PB 5
2.20 - 3.20
1.43
6.2
302
9.6
Goed
PB 6
2.30 - 3.30
1.55
6.3
562
8.7
Goed
PB A1
2.20 - 3.20
1.53
6.1
524
6.8
Goed
pH-waarden tussen 5.5 en 7.5, EC-waarden tussen 100 en 1000 μS/cm en een NTU-waarde <10 worden als normaal beschouwd. In het grondwater van PB 5 is een hogere troebelheid gemeten dan voor natuurlijke troebelheid verwacht wordt (≥10 NTU). De peilbuis heeft voldoende rusttijd gehad na plaatsing (minimaal een week). Ook is de peilbuis zorgvuldig en met een voldoende laag debiet afgepompt waardoor aangenomen wordt dat er geen sprake is geweest van een verstoord bodemevenwicht tijdens monsterneming, en dat de gemeten waarde voor troebelheid een natuurlijke oorzaak heeft (zwevende stoffen als lutum of silt in het grondwater). Zwevende delen kunnen leiden tot verhoogde meetwaarden in het grondwater als gevolg van matrixstoringen bij de analyse en ab- en adsorptie organische verbindingen en zware metalen aan deze zwevende delen. Resultaten en toetsing van de chemische analyses In algemene zin dient opgemerkt te worden dat indien de analyses van de grondmonsters zijn uitgevoerd op mengmonsters, dit kan betekenen dat de gehaltes hoger kunnen zijn in de individuele monsters. De analyseresultaten en de toetsingstabellen zijn weergegeven in bijlage III. Bij de toetsing van de analyseresultaten aan de landelijke achtergrondwaarden en de interventiewaarden worden deze eerst omgerekend naar een gestandaardiseerde meetwaarde (GSSD).
Bij de toetsing van de grondresultaten wordt daarbij gebruik gemaakt van de gemeten percentages lutum en organische stof in de grond(meng)monsters. De analyseresultaten van de grond- en grondwatermonsters zijn volgens BoToVa getoetst aan de achtergrond-, streef- en interventiewaarden. De conserveringstermijn van de mengmonsters OG I en OG II is, met betrekking tot naftaleen overschreden. De negatieve invloed op de resultaten van het grondonderzoek wordt, als gevolg van deze overschrijding van de conserveringstermijn gering geacht, aangezien de monsters op het laboratorium geconditioneerd zijn bewaard. Er wordt geen significante invloed op de analyseresultaten van de grondmengmonsters verwacht als gevolg van de overschrijding van de conserveringstermijn. Akkers en weilanden In de bovengrond (BG IV) is een zeer lichte verontreiniging aangetoond. In het grondwater van PB 1 is een matig verhoogd gehalte gemeten. Verder zijn er in het grondwater (PB 1 tot en met PB 6 en PB A1) (zeer) licht verhoogde concentraties aangetoond. In de boven- en ondergrond (BG I, BG II, BG III, OG I, OG II en OG III) zijn geen verontreinigingen gemeten.
Kruse Milieu BV
Project: 23042010
Pagina 13 van 18
Deellocatie A: moestuin In het grondwater (PB A1) is een zeer licht verhoogd gehalte gemeten. In de bovengrond (A - BG) zijn geen verontreinigingen gemeten. Deellocatie B: Molenweg (zandweg) In het mengmonster van de bovengrond B (B - BG) zijn geen verontreinigingen gemeten. De verhoogde gehalten zijn weergegeven in tabel 6. Tabel 6: Verhoogde concentraties (mg/kg droge stof of μg/l). Monster
Component
Gemeten concentratie
GSSD
Streefwaarde
Interventiewaarde
Akkers en weilanden BG IV
Lood
47
69 *
50
530
PB 1
Barium Koper Kwik
170 50 0.057
170 * 50 ** 0.057 *
50 15 0.05
625 75 0.3
PB 2
Koper
31
31 *
15
75
PB 3
Barium Koper
58 29
58 * 29 *
50 15
625 75
PB 4
Barium
110
110 *
50
625
PB 5
Cadmium
0.81
0.81 *
0.4
6.0
PB 6
Barium Cadmium
220 0.57
220 * 0.57 *
50 0.4
625 6.0
50
625
Deellocatie A: Moestuin PB A1
Barium
73
73 *
In de vierde kolom van tabel 6 wordt het toetsingsresultaat overeenkomstig BoToVa als volgt aangeduid: concentratie kleiner dan of gelijk aan AW of S; * concentratie groter dan AW of S en kleiner dan T; ** concentratie groter dan T en kleiner of gelijk aan I; *** concentratie groter dan I. In de mengmonsters van de ondergrond (OGII en OG III) en in alle grondwatermonsters is geen arseen aangetoond. De gemeten gehalten liggen onder de achtergrond- en streefwaarden. Bespreking resultaten chemische analyses Zoals in de vorige paragraaf is weergegeven, zijn er enkele (zeer) lichte verontreinigingen in het grondwater aangetoond. In deze paragraaf worden mogelijke verklaringen gegeven voor de analyseresultaten. Bovengrond BG IV - Lood Op basis van de zintuiglijke waarnemingen is het zeer licht verhoogde loodgehalte niet direct verklaarbaar. Aangezien de tussenwaarde niet wordt overschreden, is het uitvoeren van een nader onderzoek niet noodzakelijk.
Kruse Milieu BV
Project: 23042010
Pagina 14 van 18
Grondwater - PB 1, PB 2, PB 3, PB 4, PB 5, PB 6 en PB A1 - Barium, cadmium, koper en kwik De (zeer) licht verhoogde gehalten aan barium in het grondwater zijn waarschijnlijk te wijten aan plaatselijk (natuurlijk) verhoogde achtergrondwaarden. In de boven- en ondergrond zijn roest- en oerhoudende lagen waargenomen, wat duidt op de natuurlijke aanwezigheid van metalen in de bodem. Op basis van de zintuiglijke waarnemingen zijn de (zeer) licht verhoogde gehalten aan cadmium en kwik niet direct verklaarbaar. De (zeer) licht verhoogde gehalten aan koper in PB 2 en PB 3 houden mogelijk verband met bemesting van het perceel in het verleden. Aangezien de tussenwaarden, behoudens het gemeten kopergehalte in het grondwater van peilbuis 1, niet worden overschreden, is het uitvoeren van een nader onderzoek niet noodzakelijk. In het grondwater van peilbuis 1 is een matig verhoogd kopergehalte (50 μg/l ) gemeten. Het matig verhoogde kopergehalte geeft formeel gezien aanleiding voor een aanvullend onderzoek om de omvang van de matige koperverontreiniging te bepalen.
Er zijn naar onze mening een aantal redenen om af te zien van een nader onderzoek: - de (onderzoeks)locatie is niet verdacht voor de aanwezigheid van koper en er is geen bron aanwijsbaar voor het matig verhoogde gehalte; - de onderzoekslocatie wordt niet gebruikt voor werkzaamheden of (bedrijfs)activiteiten, die verontreinigend kunnen zijn; - in de boven- en ondergrond zijn oer- en roesthoudende lagen waargenomen, wat duidt op de natuurlijke aanwezigheid van metalen in de bodem; - in de boven- en ondergrond zijn geen verontreinigingen met koper aangetoond; - in de overige 6 peilbuizen liggen de gemeten kopergehalten onder de streef- en tussenwaarde; - op het perceel direct ten noordoosten van de onderzoekslocatie is in 1995 een verkennend bodemonderzoek uitgevoerd door Ecoreest (zie paragraaf 2.2). Tijdens dit onderzoek is een licht verhoogd kopergehalte in het grondwater gemeten. Dit gehalte is destijds toegeschreven aan verzuring, atmosferische depositie, gebruik zure en metalenhoudende meststoffen en natuurlijke oorzaken; - bij het huidige en toekomstige gebruik zijn er geen contactmogelijkheden met het grondwater. Het matig verhoogde gehalte aan koper in het grondwater van PB 1 wordt beschouwd als natuurlijke verhoogde achtergrondwaarde en levert bij het huidig en toekomstig gebruik geen risico’s op.
Naar onze mening is het, met het inachtneming van bovenstaande, dan ook niet noodzakelijk over te gaan tot een nader onderzoek. Resultaten asbestanalyses In bijlage IV zijn de analyserapporten van het asbestonderzoek opgenomen. In het mengmonster van de fijne fractie MM FF - B is geen asbest aangetoond.
Kruse Milieu BV
Project: 23042010
Pagina 15 van 18
5
Samenvatting, conclusies en aanbevelingen
Algemeen In opdracht van BiedtRuimte is in een verkennend (asbest)bodemonderzoek de bodem onderzocht op een terrein ter grootte van circa 52800 m² aan de Molenweg in Staphorst. De onderzoekslocatie is, op enkele kleine gebouwtjes (ongefundeerde schuurtjes, geen asbesthoudende daken) na, onbebouwd. In de noordwesthoek lig een moestuin (deellocatie A) en aan de westzijde bevindt zich een zandweg (deellocatie B). Een deel van het terrein is verhard met klinkers. Het overige deel is onverhard en begroeid met gras en maïs. De aanleiding van dit onderzoek is de herontwikkeling van het terrein (bestemmingsplanwijziging en realisatie bedrijventerrein “De Esch 0”). Voorafgaande aan het bodemonderzoek heeft een vooronderzoek plaatsgevonden op basis van norm NEN5725 “Aanleiding A: Opstellen hypothese over de bodemkwaliteit ten behoeve van uit te voeren bodemonderzoek”. Uit de resultaten van dit vooronderzoek is gebleken dat de onderzoekslocatie als onverdacht kan worden beschouwd voor chemische parameters uit het NEN5740-standaardpakket en asbest. Resultaten veldwerk In totaal zijn er in totaal 37 boringen verricht en 8 inspectiegaten gegraven. Er zijn 11 monsterpunten doorgezet in de diepere ondergrond. Er zijn 7 diepe boringen afgewerkt met een peilbuis. Gebleken is dat de bodem globaal bestaat uit uiterst fijn, matig siltig, matig humeus zand met wortelresten.
Plaatselijk zijn er sporen veen aangetroffen. In de boven- en ondergrond zijn roest- en oerhoudende lagen aangetroffen. Er zijn ter plekke van deellocatie B sporen puin aangetroffen. Er zijn visueel geen asbestverdachte materialen waargenomen in de bodem of op het maaiveld. Het freatische grondwater is aangetroffen op gemiddeld 1.44 m-mv. Conform richtlijnen van de Omgevingsdienst IJsselland zijn de oerhoudende bodemlagen (OG II en OG II) en de grondwatermonsters aanvullend op arseen onderzocht. Resultaten analyses Op basis van de resultaten van de analyses kan het volgende worden geconcludeerd: - de bovengrond (BG I, BG II en BG III) is niet verontreinigd - de bovengrond (BG IV) is zeer licht verontreinigd met lood; - de ondergrond (OG I, OG II en OG III) is niet verontreinigd; - de bovengrond (A - BG) is niet verontreinigd - de bovengrond (B - BG) is niet verontreinigd - het grondwater (PB 1) is (zeer) licht verontreinigd met barium en kwik en matig verontreinigd met koper; - het grondwater (PB 2) is licht verontreinigd met koper; - het grondwater (PB 3) is zeer licht verontreinigd met barium en koper; - het grondwater (PB 4) is licht verontreinigd met barium; - het grondwater (PB 5) is licht verontreinigd met cadmium; - het grondwater (PB 6) is (zeer) licht verontreinigd met barium en cadmium; - het grondwater (PB A1) is zeer licht verontreinigd met barium; - mengmonster MM
FF - B is niet verontreinigd met asbest. In de mengmonsters van de ondergrond (OGII en OG III) en in de grondwatermonsters is geen arseen aangetoond. De gemeten gehalten liggen onder de achtergrond- en streefwaarden.
Kruse Milieu BV
Project: 23042010
Pagina 16 van 18
Hypothese De hypothese "onverdachte locatie" dient, met betrekking tot de bovengrond formeel gezien te worden verworpen, aangezien er een overschrijding van de achtergrondwaarde is aangetoond. De hypothese "onverdachte locatie" dient, met betrekking tot grondwater, formeel gezien te worden verworpen, aangezien er overschrijdingen van de streef- en tussenwaarden zijn aangetoond. Met betrekking tot de ondergrond kan de hypothese “onverdachte locatie” worden aangenomen aangezien er geen overschrijdingen van de achtergrondwaarden zijn aangetoond. De hypothese "onverdacht voor asbest” kan worden aangenomen, aangezien er geen asbest is aangetoond. Conclusies en aanbevelingen In de bovengrond (BG IV) en in het grondwater (PB 1, PB 2, PB 3, PB 4, PB 5, PB 6 en PB A1) zijn enkele (zeer) licht tot matig verhoogde gehalten aangetoond. Voor een beschrijving en mogelijke verklaringen wordt verwezen naar de paragrafen 4.3 en 4.4. Het matig verhoogde gehalte aan koper in het grondwater van PB 1 wordt beschouwd als natuurlijke verhoogde achtergrondwaarde en levert bij het huidig en toekomstig gebruik geen risico’s op. Naar onze mening is het dan ook niet noodzakelijk om over te gaan tot een nader. In de boven- en ondergrond (BG I, BG II, BG III, OG I, OG II, OG III, A-BG en B-BG) zijn geen gehalten boven de achtergrondwaarden gemeten.
In het mengmonster van de fijne fractie MM FF - B is geen asbest aangetoond. Slotconclusie Uit milieukundig oogpunt is er geen bezwaar tegen de bestemmingsplanwijziging en nieuwbouw van bedrijfspanden, aangezien er geen risico’s voor de volksgezondheid zijn bij de vastgestelde gehalten. De bodem wordt geschikt geacht voor het huidige en toekomstige gebruik. Standaard slotopmerkingen Het volgende dient opgemerkt te worden: gezien het verkennende karakter van dit onderzoek is het, ondanks de zorgvuldigheid waarmee het is uitgevoerd, altijd mogelijk dat eventueel lokaal voorkomende verontreinigingen niet zijn ontdekt. Hoewel voldaan wordt aan de geldende weten regelgeving, wordt tijdens een verkennend of nader bodemonderzoek een beperkt aantal boringen, inspectiegaten of inspectiesleuven verricht. Vermeld dient tevens te worden dat op basis van voorliggend onderzoek geen conclusies kunnen worden getrokken omtrent de bodemkwaliteit van andere terreindelen of aangrenzende percelen. Tenslotte dient in acht genomen te worden dat elk bodemonderzoek een momentopname is. Eventuele toekomstige calamiteiten (bijvoorbeeld brand of morsing van bodemvreemde vloeistoffen), sloopwerkzaamheden of bouwrijp maken en aanvoer van grond van elders kunnen de bodemkwaliteit (sterk) beïnvloeden.
Kruse Milieu BV
Project: 23042010
Pagina 17 van 18
6
Literatuur en bronvermelding
Informatie van de gemeente Staphorst Ecoreest verkennend bodemonderzoek Hoogeweg te Staphorst met opdrachtnummer 95-0315, d.d. 9 mei 1995 Hamer installatietechniek BV Achthoevenweg 2a Staphorst met projectnummer 2009154/wj/am, d.d. oktober 2009 NEN5725, “Bodem - Landbodem - Strategie voor het uitvoeren van milieuhygiënisch vooronderzoek”, NNI Delft, oktober 2017 NEN5740, "Bodem - Landbodem - Strategie voor het uitvoeren van verkennend bodemonderzoek - Onderzoek naar de milieuhygiënische kwaliteit van bodem en grond”, NNI Delft, januari 2009 NEN5740/A1, "Bodem - Landbodem - Strategie voor het uitvoeren van verkennend bodemonderzoek - Onderzoek naar de milieuhygiënische kwaliteit van bodem en grond”, NNI Delft, februari 2016 NEN5707 + C2, “Bodem - Inspectie, monsterneming en analyse van asbest in bodem en partijen grond”, NNI Delft, december 2017 “Handelingskader voor hergebruik van PFAS-houdende grond en baggerspecie”, Ministerie van I en W, versie december 2021 Notitie Risicogrenzen ten behoeve van vaststelling van Interventiewaarden voor PFOS, PFOA en GenX (INEV’s), RIVM 20 juli 2021 Circulaire bodemsanering per 1 juli 2013, Ministerie van I&M Topografische kaarten, Kaartblad 21 F, Topografische Dienst Kadaster Grondwaterkaart van Nederland, TNO Grondwater en Geo-Energie, Delft Archief Kruse Milieu BV Bodematlas Overijssel www.ahn.nl www.topotijdreis.nl www.dinoloket.nl
Kruse Milieu BV
Project: 23042010
Pagina 18 van 18
Bijlage I Regionale ligging locatie Boorplan verkennend bodemonderzoek Ecoreest, mei 1995 Boorplan nulsituatie bodemonderzoek Hamer, oktober 2009 Boorplan verkennend bodemonderzoek Ecoreest, september 2010 3x Boorplan verkennend (asbest)bodemonderzoek Kruse Milieu BV, juli 2023
Toekomstig Bedrijventerrein “De Esch 0” in Staphorst
Kruse Milieu BV Kaartmateriaal: Topografische dienst Kadaster
Topografische kaart Projectnummer: 23042010 Schaal: 1:25000 Bijlage: I Kaartblad: 21 F
BiedtRuimte De Esch 0 Staphorst Verkennend (asbest)bodemonderzoek
5
31
30 19 18
32 29 4
17
10
3
8 7 16
28 15
9
27 24
2
13
6
26 21
33
20 12
14
22
25
1
11
23
100
0 = Onderzoekslocatie = Boring tot 0.5 meter diepte = Inspectiegat 30x30x50 cm = Boring tot 1.0 meter diepte = Boring tot 1.5/2.0 meter diepte = Peilbuis
Kruse Milieu BV Huyerenseweg 33 7678 SC Geesteren
Tel: 0546 - 639663 www.krusegroep.nl
Veldwerker: JH
Tekenaar: KL
Projectcode Schaal Datum
: 23042010 : 1:750 (A3-formaat) : Juli 2023
BiedtRuimte De Esch 0 Staphorst Verkennend (asbest)bodemonderzoek
A2
A1
Moestuin
A3
A4
0 = Onderzoekslocatie = Boring tot 0.5 meter diepte = Inspectiegat 30x30x50 cm = Boring tot 1.0 meter diepte = Boring tot 1.5/2.0 meter diepte = Peilbuis
12.5
Kruse Milieu BV Huyerenseweg 33 7678 SC Geesteren Veldwerker: JH
Projectcode Schaal Datum
Tel: 0546 - 639663 www.krusegroep.nl Tekenaar: KL
: 23042010 : 1:250 (A4-formaat) : Juli 2023
BiedtRuimte De Esch 0 Staphorst Verkennend (asbest)bodemonderzoek
Noordzijde Molenweg
B1
Zuidzijde Molenweg B5
B2
B6
B3
B4
B7
B5
B8
0 = Onderzoekslocatie = Boring tot 0.5 meter diepte = Inspectiegat 30x30x50 cm = Boring tot 1.0 meter diepte = Boring tot 1.5/2.0 meter diepte = Peilbuis
37.5
Kruse Milieu BV Huyerenseweg 33 7678 SC Geesteren
Tel: 0546 - 639663 www.krusegroep.nl
Veldwerker: JH
Tekenaar: KL
Projectcode Schaal Datum
: 23042010 : 1:750 (A3-formaat) : Juli 2023
Bijlage II Boorstaten
1
1
gras / cm t ov m aaiveld
0 1
zand, m at ig fijn, zwak silt ig, kleurint grijs, kleur, ow: geen, edelm an
2
zand, m at ig fijn, zwak silt ig, geel, kleur, ow: geen, edelm an
50
3
1 0
-50
zand, m at ig fijn, zwak silt ig, geel, kleur, ow: geen, edelm an
-50
3
150
150 4
200
4
zand, m at ig fijn, zwak silt ig, geel, kleur, ow: geen, zuigerboor handm at ig
230
-200
200
250
300
300
330
-330
330
p e ilb u is m e t 1 f ilt e r 1 9 -0 6 -2 0 2 3 A. Re it
2 1
zand, m at ig fijn, zwak silt ig, kleurint grijs, kleur, ow: geen, edelm an
2
zand, m at ig fijn, zwak silt ig, geel, kleur, ow: geen, edelm an
50
p e ilb u is m e t 1 f ilt e r 1 9 -0 6 -2 0 2 3 A. Re it
4
1 0
landbouwgrond / cm t ov m aaiveld
0
-50
1
zand, m at ig fijn, zwak silt ig, kleurint grijs, kleur, ow: geen, edelm an
2
zand, m at ig fijn, zwak silt ig, geel, kleur, ow: geen, edelm an
50
100
-200
-330 t ype dat um boorm eest er
gras / cm t ov m aaiveld
0
zand, m at ig fijn, zwak silt ig, geel, kleur, ow: geen, zuigerboor handm at ig
230
250
0
-50
100 3
3
150
150 4
200
4
zand, m at ig fijn, zwak silt ig, geel, kleur, ow: geen, zuigerboor handm at ig
230
-200
200
250
300
300
330
-330
p e ilb u is m e t 1 f ilt e r 1 9 -0 6 -2 0 2 3 A. Re it
bodem profielen sch a a l 1 :5 0 onderzoek project code get ekend conform project leider
D e Esch 0 - St a p h or st 23042010 N EN 5 1 0 4 Je r oe n La m m e r s
zand, m at ig fijn, zwak silt ig, geel, kleur, ow: geen, zuigerboor handm at ig
230
250
t ype dat um boorm eest er
2
0
100 3
1
1
zand, m at ig fijn, zwak silt ig, kleurint grijs, kleur, ow: geen, edelm an
50
100
t ype dat um boorm eest er
landbouwgrond / cm t ov m aaiveld
0
330
-200
-330 t ype dat um boorm eest er
p e ilb u is m e t 1 f ilt e r 1 9 -0 6 -2 0 2 3 A. Re it
5
1
landbouwgrond / cm t ov m aaiveld
0 1
kleurint grijs, kleur, ow: geen, edelm an
7 0
50
akker / cm t ov m aaiveld
0 1
zand, uit erst fijn, m at ig silt ig, m at ig hum eus, donker bruin, grijs, zwak wort els, edelm an
2
zand, zeer fijn, zwak silt ig, licht bruin, rood, st erk oer, edelm an
50 2
3
100
zand, m at ig fijn, zwak silt ig, geel, kleur, ow: geen, edelm an
-70 100
4
150
3
zand, m at ig fijn, zwak silt ig, licht beige, geel, sporen roest , edelm an zand, m at ig fijn, zwak silt ig, geel, kleur, ow: geen, zuigerboor handm at ig
220
-200
200 t ype dat um boorm eest er
250
8
akker / cm t ov m aaiveld 1
zand, uit erst fijn, m at ig silt ig, m at ig hum eus, donker bruin, grijs, zwak wort els, edelm an
2
zand, zeer fijn, zwak silt ig, licht bruin, rood, st erk oer, edelm an
-320
6
1
50
p e ilb u is m e t 1 f ilt e r 1 9 -0 6 -2 0 2 3 A. Re it 2 1 0 4 2 4 .4 8 5 1 6 9 4 7 .7 6
100
landbouwgrond / cm t ov m aaiveld
0 1
zand, m at ig fijn, zwak silt ig, kleurint grijs, kleur, ow: geen, edelm an
2
zand, m at ig fijn, zwak silt ig, geel, kleur, ow: geen, edelm an
3
zand, m at ig fijn, zwak silt ig, licht geel, zwak roest , edelm an
zand, m at ig fijn, zwak silt ig, licht beige, geel, sporen roest , edelm an
-50 t ype dat um boorm eest er
weiland / cm t ov m aaiveld 1
150 4 200
50
zand, m at ig fijn, zwak silt ig, geel, kleur, ow: geen, zuigerboor handm at ig
230
-80
-160
-200
0
3
-50
g r on d b or in g 1 9 -0 6 -2 0 2 3 J. H a r t m a n
9
100
0
4
150 0
200 50
-160
-200
300
t ype dat um boorm eest er x y
-80
g r on d b or in g 1 9 -0 6 -2 0 2 3 J. H a r t m a n
0
320
-50
4
150
5 200
zand, m at ig fijn, zwak silt ig, licht geel, zwak roest , edelm an
0
2
-200 100
zand, zeer fijn, zwak silt ig, licht bruin, rood, st erk oer, edelm an
3
zand, m at ig fijn, zwak silt ig, licht geel, zwak roest , edelm an
4
zand, m at ig fijn, zwak silt ig, licht beige, geel, sporen roest , edelm an
250 150
zand, uit erst fijn, zwak silt ig, zwak hum eus, donker bruin, grijs, zwak wort els, edelm an
0
-30 -70
-120
300 330
-330 t ype dat um boorm eest er
p e ilb u is m e t 1 f ilt e r 1 9 -0 6 -2 0 2 3 A. Re it
bodem profielen sch a a l 1 :5 0 onderzoek project code get ekend conform project leider
D e Esch 0 - St a p h or st 23042010 N EN 5 1 0 4 Je r oe n La m m e r s
200 t ype dat um boorm eest er
-200
g r on d b or in g 1 9 -0 6 -2 0 2 3 J. H a r t m a n
10
akker / cm t ov m aaiveld
0 1 2
50
3 100
4
zand, uit erst fijn, m at ig silt ig, m at ig hum eus, donker bruin, zwak wort els, edelm an zand, zeer fijn, zwak silt ig, licht bruin, rood, st erk oer, edelm an zand, m at ig fijn, zwak silt ig, licht geel, zwak roest , edelm an zand, m at ig fijn, zwak silt ig, licht beige, geel, sporen roest , edelm an
16 0
gras / cm t ov m aaiveld
0 1
-35 -60
zand, m at ig fijn, zwak silt ig, kleurint grijs, kleur, ow: geen, edelm an
50 t ype dat um boorm eest er
-50
g r on d b or in g 1 9 -0 6 -2 0 2 3 A. Re it
17
-110
akker / cm t ov m aaiveld
0
150 1
zand, uit erst fijn, m at ig silt ig, m at ig hum eus, donker bruin, grijs, zwak wort els, edelm an
50 200 t ype dat um boorm eest er
-200
g r on d b or in g 1 9 -0 6 -2 0 2 3 J. H a r t m a n weiland / cm t ov m aaiveld
0 1
50
zand, zeer fijn, zwak silt ig, licht bruin, rood, m at ig oer, edelm an
g r on d b or in g 1 9 -0 6 -2 0 2 3 J. H a r t m a n
weiland / cm t ov m aaiveld
0 1 50
g r on d b or in g 1 9 -0 6 -2 0 2 3 J. H a r t m a n
weiland / cm t ov m aaiveld
0 1
50
g r on d b or in g 1 9 -0 6 -2 0 2 3 J. H a r t m a n
1
50
weiland / cm t ov m aaiveld 1
zand, zeer fijn, zwak silt ig, zwak hum eus, donker bruin, grijs, zwak wort els, edelm an zand, m at ig fijn, zwak silt ig, licht beige, bruin, zwak wort els, zwak veen, edelm an
bodem profielen sch a a l 1 :5 0 onderzoek project code get ekend conform project leider
0 1
-30 -50
D e Esch 0 - St a p h or st 23042010 N EN 5 1 0 4 Je r oe n La m m e r s
zand, uit erst fijn, m at ig silt ig, m at ig hum eus, donker bruin, grijs, zwak wort els, sporen oer, edelm an
50 t ype dat um boorm eest er
-50
akker / cm t ov m aaiveld
0 0 1
zand, uit erst fijn, m at ig silt ig, m at ig hum eus, donker bruin, grijs, zwak wort els, edelm an
50 -45
-50
t ype dat um boorm eest er
-50
20
akker / cm t ov m aaiveld
0 1
-50
-50
0
-50
weiland / cm t ov m aaiveld 1
50 t ype dat um boorm eest er
g r on d b or in g 1 9 -0 6 -2 0 2 3 J. H a r t m a n
akker / cm t ov m aaiveld
0 1
-50
50 t ype dat um boorm eest er
zand, uit erst fijn, m at ig silt ig, m at ig hum eus, donker bruin, grijs, zwak wort els, edelm an zand, m at ig fijn, zwak silt ig, licht beige, bruin, sporen t eelaarde, sporen veen, edelm an
0
-40
0
g r on d b or in g 1 9 -0 6 -2 0 2 3 J. H a r t m a n
0
-35
zand, uit erst fijn, m at ig silt ig, m at ig hum eus, donker bruin, grijs, zwak wort els, edelm an
50 t ype dat um boorm eest er
0
g r on d b or in g 1 9 -0 6 -2 0 2 3 J. H a r t m a n
0
-25
0
g r on d b or in g 1 9 -0 6 -2 0 2 3 J. H a r t m a n
22
0
g r on d b or in g 1 9 -0 6 -2 0 2 3 J. H a r t m a n
zand, zeer fijn, zwak silt ig, zwak hum eus, donker bruin, grijs, zwak wort els, sporen oer, edelm an zand, zeer fijn, zwak silt ig, licht geel, rood, zwak oer, edelm an
g r on d b or in g 1 9 -0 6 -2 0 2 3 J. H a r t m a n
15
t ype dat um boorm eest er
akker / cm t ov m aaiveld
0
21 weiland / cm t ov m aaiveld
0
50
zand, zeer fijn, zwak silt ig, zwak hum eus, donker bruin, grijs, zwak wort els, sporen oer, edelm an zand, zeer fijn, zwak silt ig, licht geel, rood, zwak oer, edelm an
14
t ype dat um boorm eest er
zand, uit erst fijn, m at ig silt ig, m at ig hum eus, donker bruin, grijs, zwak wort els, edelm an zand, m at ig fijn, zwak silt ig, licht beige, bruin, sporen t eelaarde, sporen veen, edelm an
13
t ype dat um boorm eest er
-50
19
12
t ype dat um boorm eest er
zand, zeer fijn, zwak silt ig, zwak hum eus, donker bruin, grijs, zwak wort els, edelm an
0
g r on d b or in g 1 9 -0 6 -2 0 2 3 J. H a r t m a n
18
11
t ype dat um boorm eest er
t ype dat um boorm eest er
0
zand, uit erst fijn, m at ig silt ig, m at ig hum eus, donker bruin, grijs, zwak wort els, edelm an
0
-30
-50
0
-50
g r on d b or in g 1 9 -0 6 -2 0 2 3 J. H a r t m a n
23
akker / cm t ov m aaiveld
0 1
50 t ype dat um boorm eest er
zand, zeer fijn, zwak silt ig, licht bruin, rood, uit erst oer, edelm an
g r on d b or in g 1 9 -0 6 -2 0 2 3 J. H a r t m a n
24
akker / cm t ov m aaiveld 1
50
zand, zeer fijn, zwak silt ig, zwak hum eus, donker bruin, grijs, zwak wort els, edelm an zand, m at ig fijn, zwak silt ig, licht geel, rood, zwak oer, edelm an
g r on d b or in g 1 9 -0 6 -2 0 2 3 J. H a r t m a n
25
akker / cm t ov m aaiveld
0 1
zand, uit erst fijn, m at ig silt ig, m at ig hum eus, donker bruin, grijs, zwak wort els, edelm an
50 t ype dat um boorm eest er
akker / cm t ov m aaiveld
50
zand, zeer fijn, zwak silt ig, licht bruin, rood, st erk oer, edelm an
g r on d b or in g 1 9 -0 6 -2 0 2 3 J. H a r t m a n
27
akker / cm t ov m aaiveld
0 1
50
akker / cm t ov m aaiveld
50
zand, uit erst fijn, m at ig silt ig, m at ig hum eus, donker bruin, grijs, zwak wort els, edelm an zand, zeer fijn, zwak silt ig, licht grijs, bruin, zwak t eelaarde, sporen oer, edelm an
g r on d b or in g 1 9 -0 6 -2 0 2 3 J. H a r t m a n
29
1 -25
50 t ype dat um boorm eest er
-50
1
zand, uit erst fijn, m at ig silt ig, m at ig hum eus, donker bruin, zwak wort els, edelm an zand, zeer fijn, zwak silt ig, licht grijs, bruin, zwak t eelaarde, edelm an
g r on d b or in g 1 9 -0 6 -2 0 2 3 J. H a r t m a n
akker / cm t ov m aaiveld
0 1
50
g r on d b or in g 1 9 -0 6 -2 0 2 3 J. H a r t m a n
akker / cm t ov m aaiveld 1
50 t ype dat um boorm eest er
-50
g r on d b or in g 1 9 -0 6 -2 0 2 3 J. H a r t m a n
-30
-50
0
-30
0
-30
-50
t uin / cm t ov m aaiveld
0 1
-30
zand, uit erst fijn, m at ig silt ig, m at ig hum eus, donker bruin, grijs, zwak wort els, edelm an zand, zeer fijn, zwak silt ig, licht bruin, rood, uit erst oer, edelm an
A1
1 0
0
-50
0
-30
zand, uit erst fijn, m at ig silt ig, m at ig hum eus, donker bruin, zwak wort els, edelm an zand, zeer fijn, zwak silt ig, licht grijs, bruin, zwak t eelaarde, edelm an
33 0
kleurint grijs, kleur, ow: geen, edelm an
0
50 2
3
zand, m at ig fijn, zwak silt ig, geel, kleur, ow: geen, edelm an
-70
0 150 -35
4
5 200
-50
zand, m at ig fijn, zwak silt ig, geel, kleur, ow: geen, zuigerboor handm at ig
220
-200
0 300 -30
D e Esch 0 - St a p h or st 23042010 N EN 5 1 0 4 Je r oe n La m m e r s
320 -330
-50
bodem profielen sch a a l 1 :5 0 onderzoek project code get ekend conform project leider
zand, uit erst fijn, m at ig silt ig, neut raal grijs, bruin, zwak t eelaarde, edelm an
32 0
zand, uit erst fijn, m at ig silt ig, m at ig hum eus, donker bruin, zwak wort els, edelm an
250
akker / cm t ov m aaiveld
0
g r on d b or in g 1 9 -0 6 -2 0 2 3 J. H a r t m a n
akker / cm t ov m aaiveld
0
100
1
t ype dat um boorm eest er
-50
31 0
0
g r on d b or in g 1 9 -0 6 -2 0 2 3 J. H a r t m a n
-50
0
50
zand, uit erst fijn, m at ig silt ig, m at ig hum eus, donker bruin, grijs, zwak wort els, edelm an zand, zeer fijn, zwak silt ig, licht bruin, rood, uit erst oer, edelm an
g r on d b or in g 1 9 -0 6 -2 0 2 3 J. H a r t m a n
28
t ype dat um boorm eest er
zand, uit erst fijn, m at ig silt ig, m at ig hum eus, donker bruin, grijs, zwak wort els, edelm an
zand, uit erst fijn, m at ig silt ig, m at ig hum eus, donker bruin, zwak wort els, edelm an
50 t ype dat um boorm eest er
t ype dat um boorm eest er
1
t ype dat um boorm eest er
-30
g r on d b or in g 1 9 -0 6 -2 0 2 3 J. H a r t m a n
26
t ype dat um boorm eest er
1
-50
0
akker / cm t ov m aaiveld
0
-50
0
t ype dat um boorm eest er
zand, uit erst fijn, m at ig silt ig, m at ig hum eus, donker bruin, grijs, zwak wort els, edelm an
30 0
t ype dat um boorm eest er
p e ilb u is m e t 1 f ilt e r 1 9 -0 6 -2 0 2 3 A. Re it
A2
gras / cm t ov m aaiveld
0 1
zand, m at ig fijn, zwak silt ig, kleurint grijs, kleur, ow: geen, edelm an
50 t ype dat um boorm eest er
-50
g r on d b or in g 1 9 -0 6 -2 0 2 3 A. Re it gras / cm t ov m aaiveld
0 1
zand, m at ig fijn, zwak silt ig, kleurint grijs, kleur, ow: geen, edelm an