Voorjaarsnota 2021.pdf
Tekst van het document
Een installatieverantwoordelijke is een elektrotechnisch specialist, speciaal opgeleid voor inspecties op basis van de daarvoor geldende normeringen. Wij gaan een handboek Elektrotechnische installaties opstellen waarin de veilige bedrijfsvoering voor de Openbare verlichting installaties is geborgd. Met dit Handboek Elektrotechnische Bedrijfsvoering van de gemeente Stadskanaal wordt de nationale norm NEN 3140:2011 van toepassing verklaard. Deze nationale norm NEN 3140 is met dit handboek Elektrotechnische Bedrijfsvoering toegankelijk gemaakt voor allen die in opdracht van de gemeente Stadskanaal werkzaamheden verrichten aan (of in de omgeving van) openbare verlichtingsinstallaties, die vallen onder de verantwoordelijkheid van de gemeente Stadskanaal. De structurele lasten voor het inhuren van een installatieverantwoordelijke voor de openbare verlichting bedragen jaarlijks € 6.000,00. Beheer areaal openbare verlichting Met de vaststelling van het beleidsplan in 2008 zijn we al begonnen met het vervangen van de armaturen door ledverlichting in combinatie met telemanagement. Dat betekende dat het beheer van de verlichting niet meer op basis van het oude systeem (excel sheets) beheerd kon worden. Wij waren de eerste gemeente in Nederland die in staat was de verlichting dynamisch te bedienen.
Het bedrijf dat het telemanagement leverde voor de openbare verlichting ontwikkelde toen ook een beheersysteem (Luminizer) dat de openbare verlichting kan aansturen. We zijn toen geleidelijk aan, gelijk opgaand met de vervanging van de verlichting, het systeem gaan vullen met het nieuwe areaal. Luminizer is op dit moment het meest toonaangevende en armatuuronafhankelijke beheersysteem voor dynamische verlichting. Met behulp van het beheersysteem zijn alle Led armaturen standaard 20% gedimd en vanaf 23:00 uur 50% tot de volgende ochtend 06:00 uur. Daarmee zijn we in staat om in combinatie met ledverlichting de doelstelling van 50% energiebesparing op de openbare verlichting te realiseren. Eigendom beheersysteem Stadskanaal heeft met het gebruik van het beheersysteem bijgedragen aan de ontwikkeling van het systeem. Daarvoor werden geen kosten in rekening gebracht voor het gebruik van het systeem. Het beheersysteem is een aantal keren overgenomen door andere partijen. Het gebruik van het beheersysteem wordt nu bij ons in rekening gebracht. Met de grootschalige vervanging is het volledige areaal opgenomen in Luminizer. Het beheersysteem GBI, waarin het wegareaal, groenareaal en rioolareaal is opgenomen, is niet geschikt voor het beheer van het dynamisch systeem voor openbare verlichting.
Met behulp van dit dynamisch beheersysteem kunnen wij het onderhoudsstrategie efficiënter uitvoeren en hebben wij aanzienlijk kunnen besparen op de energie- en onderhoudskosten.
48
BIJSTELLING BEGROTING
Luminizer omvat complete modules voor asset management, storingsdetectie, onderhoudsmanagement en het dimmen en monitoren van de dynamische verlichting. Het huidige GBI kan dat niet. De extra kosten voor het beheer van het areaal van de openbare verlichting bedragen jaarlijks € 27.500,00. Dynamische reisinformatie (DRIS) Via de decemberwijziging 2019 is er een budget van € 5.000,00 overgeheveld naar 2020 voor het plaatsen van de DRIS bij het busstation. Dit budget is niet besteed in 2020. Wij vragen u dit bedrag voor 2021 weer beschikbaar te stellen. Afvaladviseur De inzet van de afvaladviseur was één van de maatregelen die is ingezet om de VANG-doelstellingen te bereiken. Vanwege de coronamaatregelen is een aantal fysieke activiteiten stil komen te liggen. We zitten nog ver af van de te behalen doelstellingen. Om de gestelde doelen eind 2021 alsnog te halen blijft inzet van een afvaladviseur nodig. Doordat de coronamaatregelen nog steeds sterk bepalend zijn voor de mogelijkheden voor grootschalige voorlichtingsbijeenkomsten en fysieke activiteiten, moeten nieuwe acties ontwikkeld worden. Zonder in te zetten capaciteit heeft het ontwikkelen van nieuwe acties geen nut. De afvaladviseur kan bovendien meedenken in de opzet van nieuwe acties. Ook is gebleken dat structurele aandacht voor afval nodig is en een structurele inzet van een afvaladviseur gewenst is.
De specifieke inzet van een afvaladviseur heeft echter wel geleid tot structurele aandacht voor afval. De inzet van de afvaladviseur is daarbij van groot belang, maar zal ook structureel nodig zijn om de aandacht voor het reduceren van afval en een goede afvalscheiding structureel te borgen. Voor de structurele inzet van de afvaladviseur is jaarlijks vanaf 2022 een bedrag van € 50.000,00 nodig. Dit bedrag kan worden gedekt door een verhoging van de afvalstoffenheffing met € 3,65 per huishouden vanaf 2022. Sanering gasfabriek In het kader van de juridische ondersteuning voor de sanering van de gasfabriek, zullen in 2021 nog kosten moeten worden gemaakt. Er zal een vaststellings- en koopovereenkomst worden opgesteld die door Van der Wiel en gemeente zal worden ondertekend. Daarnaast zal, in afwachting van de instemming van omwonenden op het nieuw in te dienen saneringsplan, de lopende procedure bij de rechtbank van kracht blijven. De kosten worden geschat op € 50.000,00. De provincie vergoedt 50% (€ 25.000,00) van de gemaakte kosten in dit dossier. Grondwatersanering Sluisstraat 122 Sinds 2007 wordt aan de Sluisstraat 122 te Musselkanaal een grondwatersanering uitgevoerd. In het kader van de toenmalige ISV-regeling (Investeringsbudget Stedelijke Vernieuwing) is de gemeente opdrachtgever voor deze sanering en zal deze ook moeten afronden.
In 2021 zal hiervoor een monitoringsronde moeten worden uitgevoerd. In overleg met de provincie Groningen zal worden bepaald of de sanering kan worden afgerond. De ISV-gelden die zijn ontvangen van de provincie Groningen zijn niet toereikend voor de uitvoering van (naar verwachting) de laatste monitoringsronde. De kosten voor monitoring worden geraamd op € 10.000,00.
49
BIJSTELLING BEGROTING Omgevingsdienst (ODG) Meerwerk toezicht en vergunningverlening bouw Net als in de afgelopen jaren wordt ook in 2021 een overschrijding van de jaaropdracht verwacht. Op basis van het aantal zaken dat in 2019 en 2020 is afgehandeld, schat de ODG in dat met een extra tijdsbesteding van 1.100 uur (€ 97.000,00) rekening gehouden moet worden. Het aantal aanvragen voor bouwvergunningen is onderhevig aan conjunctuureffecten en met name de gevolgen van de coronacrisis kunnen ervoor zorgen dat het aantal zaken hoger of lager uitvalt. Voor de uitvoering van onze WABO taken -meer concreet, het verlenen van bouwvergunningen- maakten wij sinds de start van de ODG gebruik van de bouwbalie. Na een aantal jaren zijn wij daar mee gestopt, maar om onze inwoners beter van dienst te kunnen zijn hebben wij in 2020 aan de ODG gevraagd opnieuw een bouwbalie in te stellen. We hebben deze taken opgenomen in de meerwerkopdracht. De kosten bedragen € 15.000,00. Meerwerk juridisch advies Verwacht wordt dat de jaaropdracht voor juridisch advies van 2021 opnieuw overschreden zal worden. Daarom is een meerwerkovereenkomst opgesteld om de afhandeling van juridische zaken mogelijk te maken. De extra inzet wordt op basis van afgelopen jaren geschat op 800 uur, wat neerkomt op € 76.000,00.
Wij stellen voor het totaalbedrag van € 188.000,00 (€ 97.000,00 + € 15.000,00 + € 76.0000,00) beschikbaar te stellen. Omgevingswet Met het externe bureau dat ons ondersteunt bij het maken van het Omgevingsplan inclusief milieueffectrapportage zijn in 2020 afspraken gemaakt over het aantal te besteden uren. Zo ook voor het laatste kwartaal van 2020. In februari 2021 meldde het bureau de afgesproken uren voor Stadskanaal in november en december niet te kunnen hebben gemaakt, voor een totaalbedrag van € 25.000,00. Hierdoor is er een restant budget overgebleven dat niet is gemeld in de Decemberwijziging 2020 om over te hevelen naar 2021. Deze uren worden nog wel door het bureau gemaakt in 2021. Om de kosten te kunnen dekken vragen wij u dit budget alsnog in 2021 weer beschikbaar te stellen. Volkshuisvesting Wij verstrekken de starterslening, de duurzaamheidslening en de blijverslening via Stimulering Volkshuisvesting Nederland (SVN) en die rekent daar een vergoeding voor. Vanaf 2022 verandert de vergoedingenstructuur van het SVN. Dit betreft een landelijke wijziging. Een en ander bevindt zich nog in de uitwerkingsfase. De geraamde kosten zijn daarmee een schatting. Door het wijzigen van de systematiek betreffende de beheersvergoeding aan het SVN verwachten we in 2022 en verder jaarlijks € 3.500 meer aan vergoeding verschuldigd te zijn.
Hiervan heeft € 2.500,00 betrekking op dit onderdeel. De overige € 1.000,00 betreft de blijverslening en wordt verantwoord op programma 1 Participatie. Investeringen Vervanging landmeetapparatuur De landmeter van de gemeente beschikt over eigen landmeetapparatuur. De huidige set is verouderd en in 2021 afgeschreven. Per 1 januari 2022 stopt de leverancier met de technische ondersteuning en het onderhoud, de apparatuur werkt daarnaast op een internetverbinding (3G) die vanaf 2022 niet meer beschikbaar zal zijn. Vervanging is dus noodzakelijk en kan niet worden uitgesteld om (goede) uitvoering van de werkzaamheden te kunnen blijven garanderen. Met de aanschaf van nieuwe, technologisch verbeterde en innovatieve apparatuur kan daarnaast sneller en efficiënter gewerkt worden.
50
BIJSTELLING BEGROTING Met de investering is een bedrag van € 44.875,00 gemoeid. De lasten hiervan bedragen op basis van een verwachte levensduur van 10 jaar € 5.400,00. Vanaf 2022 vallen de lasten van € 1.200,00 van de huidige apparatuur vrij, per saldo bedragen nemen de structurele lasten dan toe met € 4.200,00. De huidige apparatuur kan ingeruild worden, dit levert in 2021 een incidentele boekwinst op van € 6.500,00.
51
BIJSTELLING BEGROTING
PROGRAMMA 4 DIENSTVERLENING Besturen en Beschermen Wat willen wij bereiken? Geen opmerkingen. Wat doen wij daarvoor? Volksgezondheid Steunpakket sociaal en mentaal welzijn en leefstijl Minister de Jonge heeft vanwege Covid-19 een Steunpakket sociaal en mentaal en leefstijl van totaal € 200 miljoen voorgelegd aan de Tweede Kamer. Van de € 200 miljoen gaat € 15 miljoen naar versterking sportakkoord en € 23,5 miljoen naar versterking preventieakkoorden. Stadskanaal heeft de middelen voor het Sportakkoord inmiddels ontvangen, een eenmalige verdubbeling van het budget voor 2021, totaal € 40.000,00. Wij werken aan het opstellen van een Lokaal Preventie Akkoord waarvoor een uitvoeringsbudget wordt gevraagd aan VWS. Ook deze bijdrage wordt eenmalig verdubbeld naar € 40.000,00, onder voorbehoud van toekenning. De VNG komt binnenkort met informatie over de inzet en voorwaarden van het verdere steunpakket. Wij werken aan een plan van aanpak voor de uitvoering van dit steunpakket. Hierover zullen wij u informeren via de P&C cyclus. Prenataal huisbezoek In de Programmabegroting 2021 hebben wij aangegeven dat het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport voornemens is de prenatale huisbezoeken in 2021 toe te voegen aan de jeugdgezondheidswet, waardoor dit onderdeel wordt van het takenpakket van de JGZ. De behandeling van het wetsvoorstel is nog niet gepland.
Dat betekent dat de eerder gecommuniceerde startdatum van 1 juli 2021 niet realistisch is. Daarom wordt nu uit gegaan van een startdatum van 1 januari 2022. Wat mag het kosten? Wijziging financiële middelen Bedragen x € 1.000,00 Prioriteit en activiteit
2021
2022
2023
2024
LASTEN
- minder of meer
- minder of meer
- minder of meer
- minder of meer
Preventief toezicht Verkiezingen Omgevingsveiligheid Veiligheidsregio Veiligheidsregio extra bijdrage Zorg- en veiligheidshuis
123 106 6 -21 118 4
6 -21 118 4
6 -21 118 4
6 -21 118 4
Totaal lasten
336
107
107
107
52
BIJSTELLING BEGROTING
Prioriteit en activiteit
2021
2022
2023
2024
BATEN
- minder of meer
- minder of meer
- minder of meer
- minder of meer
Preventief toezicht- bijdrage
103
Totaal baten
103
0
0
0
Wijziging saldo programma
233
107
107
107
2021 -118
2022 -118
2023 -118
2024 -118
Mutaties reserves Veiligheidsregio
Kosten preventief toezicht In het kader van het preventief toezicht krijgt de gemeente te maken met extra kosten. Het gaat om kosten voor deskundige externe ondersteuning en om de kosten van het uitvoeren van een begrotingsonderzoek. Voor beide kostenposten heeft de provincie een financiële bijdrage toegezegd. Als deskundig extern adviseur is BDO Advisory ingehuurd voor begeleiding van het begrotingsonderzoek, het opstellen van het herstelplan en eventueel het begeleiden van een aanvraag voor een aanvullende uitkering uit het gemeentefonds (de artikel 12 uitkering). De kosten hiervoor bedragen € 72.200,00, de provincie heeft hiervoor een bijdrage toegezegd van € 58.000,00 waarbij de provincie nog geen besluit heeft genomen over een eventuele bijdrage in het geval een aanvraag voor een artikel 12 uitkering moet worden gedaan. Het begrotingsonderzoek wordt uitgevoerd door Berenschot, de kosten bedragen € 51.200,00. De provincie heeft hiervoor een bijdrage van € 45.000,00 toegezegd. Verkiezingen Via de Decemberwijziging 2020 is voor 2020 een bedrag van € 59.000,00 beschikbaar gesteld voor de extra lasten die het organiseren van de Tweede Kamerverkiezingen met zich meebrengt. Bij het opstellen van de jaarrekening 2020 zijn geen lasten verantwoord. In 2021 is voor hetzelfde doel een extra bedrag aan het gemeentefonds toegevoegd van € 47.000,00.
Wij vragen u nu beide budgetten beschikbaar te stellen voor 2021 en het verkiezingsbudget te verhogen met € 106.000,00. In de begroting 2021 is al een bedrag van € 50.000,00 geraamd. Hiermee komt het totaal beschikbare budget op € 156.000,00. Nog niet alle rekeningen zijn binnen maar we verwachten uit te komen met dit budget. Omgevingsveiligheid Per 1 januari 2021 is de financiering van de omgevingsveiligheid veranderd. Tot en met vorig jaar werden diverse werkzaamheden op het gebied van omgevingsveiligheid door het Rijk, via de provincie, gefinancierd uit de Impulsgelden. Vanaf 2021 komen de middelen via het gemeentefonds bij de gemeenten terecht. Op basis van een verdeelsleutel ontvangen wij een jaarlijkse uitkering van € 6.000,00 voor het uitvoeren van de taken. De werkzaamheden worden door de Omgevingsdienst Groningen(ODG) en de Veiligheidsregio Groningen (VRG) uitgevoerd. De € 6.000,00 wordt daarom verdeeld als opdracht aan beide organisaties. Regionaal is afgesproken dat de verdeling bestaat uit € 3.700,00 voor de ODG en € 2.300,00 voor de VRG.
53
BIJSTELLING BEGROTING Veiligheidsregio Er heeft een herrekening plaatsgevonden van de verdeelsleutel van de gemeentelijke bijdragen als gevolg van herindeling van gemeenten en geactualiseerde basisgegevens, dit levert onze gemeente een voordeel op van € 21.000,00. De extra bijdrage aan de VRG van jaarlijks € 117.700,00 tot en met 2024 voor het aanvullen van de negatieve algemene reserve die is ontstaan als gevolg van het vormen van de FLO voorziening moet nog worden verwerkt in de begroting 2021 en in de meerjarenraming. De bijdragen worden gedekt uit de hiervoor gevormde bestemmingsreserve Veiligheidsregio. Zorg en Veiligheidshuis Groningen Het Zorg en Veiligheidshuis Groningen (ZVHG) is een netwerkorganisatie waar naast de Groninger gemeenten ook organisaties als Dienst Justitiële Inrichtingen Noord-Nederland (DJI), de GGD, Stichting Het Kopland, Jeugdbescherming Noord/Veilig Thuis Groningen, het Leger des Heils, Lentis, de Politie, het Openbaar Ministerie, de Raad voor de Kinderbescherming, Reclassering Nederland, Verslavingszorg Noord-Nederland (VNN) en reclassering VNN zijn aangesloten. De doelstelling van de samenwerking is bijdragen aan de algemene veiligheid, het verbeteren van de persoonlijke situatie van betrokkenen, het voorkomen en verminderen van recidive, (ernstige) overlast, criminaliteit en/of maatschappelijke uitval.
Dit gebeurt door een combinatie van repressie en bestuurlijke interventies. De kosten van ZVHG worden opgebracht door het Rijk en de deelnemende gemeenten. De omvang van de begroting van ZVHG is ongeveer € 1,5 miljoen. Op grond van het afgesloten convenant tussen ketenpartners, is er een bijdrage door de gemeenten verschuldigd op grond van inwoneraantal. Daarnaast wordt jaarlijks een indexeringsnorm toegepast voor loon- en prijsstijgingen. De bijdrage voor Stadskanaal bedraagt € 34.000,00. In de gemeentelijke meerjarenbegroting 2021 is een structurele bijdrage verwerkt van € 30.000,00 wat een extra last betekent van € 4.000,00.
54
BIJSTELLING BEGROTING
ALGEMENE DEKKINGSMIDDELEN EN ONVOORZIEN Wijzigingen financiële middelen Bedragen x € 1.000,00 Prioriteit en activiteit
2021
2022
2023
2024
LASTEN
- minder of meer
- minder of meer
- minder of meer
- minder of meer
0
0
0
Reservering coronamiddelen
1.805
Totaal lasten
1.805
Prioriteit en activiteit
2021
2022
2023
2024
BATEN
- minder of meer
- minder of meer
- minder of meer
- minder of meer
Uitkeringen gemeentefonds
1.108
Totaal baten
1.108
0
0
0
697
0
0
0
Wijziging saldo programma
Uitkeringen gemeentefonds Na het vaststellen van de begroting 2021 zijn in het kader van de uitkeringen uit het gemeentefonds twee documenten ontvangen, de Decembercirculaire 2020 en de Maartbrief 2021. Beide documenten hebben consequenties voor het saldo van de begroting 2021. Op basis van de Decembercirculaire 2020 stijgen de uitkeringen uit het gemeentefonds met € 572.700,00 en op basis van de Maartbrief met € 485.300,00, totaal dus met € 1.058.000,00. Via de Meicirculaire 2021 ontvangt onze gemeente een decentralisatie-uitkering van € 50.000,00 voor het opstellen van een kerkenvisie. Vooruitlopend op de Meicirculaire 2021 stellen wij voor deze uitkering nu eveneens te ramen. Dit positieve saldo is met name veroorzaakt door incidenteel beschikbaar gekomen middelen op grond van het 3e (€ 817.000,00) en het 4e (€ 491.000,00) corona compensatiepakket van € 1.308.000,00. Mutaties in de "reguliere" uitkeringen leveren per saldo een nadeel op van € 250.000,00. Reguliere mutaties Het incidentele nadeel van € 250.000,00 op de reguliere uitkeringen is ontstaan door het actualiseren van uitkeringsgegevens binnen de algemene uitkering en met name binnen het sociaal domein. Corona compensatiepakketten Op grond van een pakket met onderwerpen heeft het Rijk besloten aanvullende middelen beschikbaar te stellen voor coronakosten die mogelijk bij gemeenten ontstaan.
De onderwerpen zijn wat betreft inhoud en compensatiemiddelen per definitie niet specifiek van toepassing op onze gemeente. In de Maartbrief 2021 maakt het Rijk hierover de volgende opmerking:
55
BIJSTELLING BEGROTING "De algemene uitkering is een vrij besteedbaar middel voor gemeenten en provincies. Eventuele opmerkingen die over de algemene uitkering gemaakt worden in circulaires zijn niet meer dan voorbeelden die illustreren met welke extra kosten gemeenten en provincies geconfronteerd worden, als gevolg van corona. Dit inzicht is ook van belang voor de Kamer. Met de betreffende teksten wordt niet beoogd het bestedingsdoel nader te omschrijven, of op welke wijze dan ook de middelen te oormerken" De compensatie is gebaseerd op de volgende onderwerpen: 1. Re-integratie bijstandsgerechtigden regulier 2. Gemeentelijk Schuldenbeleid 3. Bijzondere bijstand 4. Re-integratie bijstandsgerechtigden impuls 5. Extra kosten verkiezingen 6. Cultuurmiddelen 7. Tijdelijke ondersteuning noodzakelijke kosten (TONK) 8. Extra begeleiding kwetsbare groep 9. Bestrijding eenzame ouderen 10. Afvalverwerking 11. Perspectief jeugd- en jongeren 12. Extra inzet op jongerenwerk 13. Mentale weerbaarheid jeugd 14. Activiteiten en ontmoetingen jeugd 15. Peuteropvang, SMI en VE (DU) Totaal
€ 275.000,00 " 65.000,00 " 22.000,00 " 147.000,00 " 47.000,00 " 261.000,00 " 138.000,00 " 117.000,00 " 86.000,00 " 52.000,00 " 32.000,00 " 23.000,00 " 19.000,00 " 13.000,00 " 11.000,00 € 1.308.000,00
Het 1e en 2e corona compensatiepakket zijn uitgekeerd in 2020 en verwerkt in de jaarrekening 2020. Het niet bestede deel van beide pakketten in 2020 bedraagt € 615.500,00. Aangezien er tijdens het opstellen van de Jaarrekening 2020 voor dit overschot geen concreet uitgewerkte en vastgestelde maatregelen waren zijn deze middelen niet gereserveerd maar maken deel uit van het rekeningsaldo 2020. Per saldo beschikken we dus nog over € 1.923.500,00 (€ 1.308.000,00 + € 615.500,00) aan niet bestede/bestemde coronamiddelen. Tegenover deze middelen zijn in deze voorjaarsnota voor het uitvoeren van coronamaatregelen de volgende uitgaven geraamd: - schuldhulpverlening (programma Participatie) € 87.000,00 - culturele infrastructuur (programma Ontplooiing) " 7.000,00 - eerstelijnsloket jeugd (programma Participatie) " 25.000,00 € 119.000,00 Daarnaast zijn verschillende coronamaatregelen wel in ontwikkeling maar zijn de kosten nog niet bekend. Wij stellen daarom voor om het nog niet bestemde deel van de coronamiddelen, € 1.804.500,00 (€ 1.923.500,00 -/- € 119.000,00) ten laste van de uitkeringen uit het gemeentefonds te reserveren voor mogelijke nog noodzakelijk te implementeren coronamaatregelen.
56
BIJSTELLING BEGROTING
OVERZICHT OVERHEAD Wijzigingen financiële middelen Bedragen x € 1.000,00 Prioriteit en activiteit
2021
2022
2023
2024
LASTEN
- minder of meer
- minder of meer
- minder of meer
- minder of meer
WGA/ziektewet Juridische advisering Informatievoorz./automatiser.
-71 15 71
-71
-71
-71
72
72
72
Totaal lasten
15
1
1
1
Prioriteit en activiteit
2021
2022
2023
2024
BATEN
- minder of meer
- minder of meer
- minder of meer
- minder of meer
Totaal baten
0
0
0
0
Wijziging saldo programma
15
1
1
1
Eigen risicodragerschap WGA en Ziektewet De gemeente Stadskanaal is eigenrisicodrager voor de WGA-vast en de WGA-flex. Dit betekent dat zij als werkgever het risico van WGA (Werkhervattingsregeling voor gedeeltelijk arbeidsgeschikten) onder brengt bij een verzekeraar (premiebetalingsvariant) of zelf de uitkeringslasten draagt (dienstverleningsvariant). Tot 2020 was de volledige begeleiding van de WGA-situaties (casemanagement) en van de nieuwe WGA-uitkeringen (toekomstige risico’s) ondergebracht bij een verzekeraar. De structurele lasten hiervan bedroegen € 81.000,00. Met ingang van 2021 is gekozen voor de optie van dienstverlening. De dienstverlener verzorgt de verloning maar belast de eventuele uitkeringen aan de gemeente door. Met name de proactieve benadering is van belang. Op basis van het huidige risicoprofiel van de gemeente lijkt deze optie het best passend. De structurele lasten van deze variant bedragen € 10.000,00. Deze variant leidt tot aanzienlijk lagere lasten en maakt dat de organisatie zich diverse instromers kan 'veroorloven' ten opzichte van de verzekeringsvariant. Het structurele voordeel bedraagt € 71.000,00.
Juridische advisering De eigenaar van Vakantiepark Het Pagedal heeft de intentie een mogelijke koerswijziging door te voeren door een intensieve (en langdurige) samenwerking met Roompot Vakantieparken met het doel om van het park hét Roompot Familie Vakantiepark van Nederland te maken. Het Pagecentrum vraagt daarvoor om de bestaande erfpacht op de grond onder het vakantiepark (en expliciet niet de erfpacht onder de centrale sportaccommodatie) om te zetten naar een juridisch eigendomssituatie met het doel hun investeringen duurzaam en rendabel te maken. Wij willen onderzoeken of dit een reële optie is. Aangezien erfpacht een ingewikkelde materie is en daarnaast het nodige taxatiewerk gedaan moet worden, stellen wij voor hier externe expertise voor in te zetten. De kosten bedragen naar verwachting € 15.000,00.
57
BIJSTELLING BEGROTING Informatievoorziening en automatisering Het nieuwe informatiebeleidsplan 2021-2024 is gereed. Bij de uitwerking is de organisatie breed betrokken. Hiermee sluiten de ontwikkelingen vanuit het informatiebeleid beter aan bij de wensen en behoeften van de diverse domeinen. Door het beleid op deze wijze te ontwikkelen is het meer in lijn met het gedachtengoed en de intentie van het programma ‘Organisatie in Beweging’. Het informatiebeleidsplan 2021-2024 heeft tot doel: - de I&A visie, doelen en richtlijnen te bepalen vanuit het perspectief Stadskanaal 2025; - de I&A opgaven te bepalen, in lijn met landelijke ontwikkelingen en lokale ambities; - richting te geven aan de ontwikkeling van het I&A team inclusief governance en werkwijze. De volgende toekomstbeelden tekenen zich af voor Stadskanaal gelet op (naderende) wettelijke verplichtingen (Omgevingswet, Wet Digitale Overheid, Wet Open Overheid, digitale toegankelijkheid, etc.), bestuurlijke ambities en interne opgaven: - Stadskanaal is digitaal; - Stadskanaal is transparant en open; - Stadskanaal werkt datagedreven; - Stadskanaal is robuust en adaptief. Vooruitlopend op dit informatiebeleidsplan is, zoals voorgesteld in de Voorjaarsnota 2020 hoofdstuk Kaderstelling, in de begroting 2021 al een aantal kredieten en budgetten opgenomen.
De benodigde middelen vanaf 2022 op basis van het nieuwe informatiebeleidsplan zullen worden betrokken bij het herstelplan dat u samen met de begroting 2022 op 8 november 2021 gaat behandelen. Voor 2021 worden nog aanvullende middelen geraamd die met name zijn gericht op de digitale toegankelijkheid, koppelingen tussen applicaties en de aanpassingen in de serverruimte. Wij vragen u om voor het uitvoeren van investeringen (zie kopje Investeringen) kredieten (€ 60.000,00) beschikbaar te stellen. De structurele kapitaallasten bedragen € 13.200,00. Voor 2021 bedragen de kapitaallasten € 6.000,00.
Daarnaast moeten ook aanvullende maatregelen worden uitgevoerd waarvoor wij in 2021, voor een vijftal kleine maatregelen, een incidenteel budget vragen van € 42.500,00. Daarnaast vragen wij vanaf 2021 een budget van € 58.900,00 voor structurele onderhoudskosten. Dit betreft € 34.900,00 voor een structurele verhoging van het onderhoudsbudget en € 24.000,00 voor een service- en onderhoudscontract in verband met de nieuwe productieomgeving. In de begroting 2021 is een incidenteel budget geraamd van € 96.000,00 voor sourcing en externe ondersteuning. Hiervan wordt € 36.000,00 niet ingezet maar doorgeschoven naar 2022. De raming voor 2021 zal met dit bedrag worden verlaagd. Investeringen Voor het uitvoeren van noodzakelijke ICT-maatregelen vragen wij u de volgende kredieten beschikbaar te stellen. - Vernieuwing deel Citrix/Sharefile € 30.000,00 - Vervanging UPS serverruimte (6x) € 30.000,00
58
BIJSTELLING BEGROTING SAMENVATTING WIJZIGING FINANCIËLE MIDDELEN
Prioriteit en activiteit
2021
2022
2023
2024
LASTEN Programma 1
- minder of meer 1.477
- minder of meer 2
- minder of meer -1
- minder of meer -11
Programma 2
122
0
0
0
Programma 3
360
139
139
139
Programma 4
336
107
107
107
1.805
0
0
0
15
1
1
1
4.115
249
246
236
Algemene dekkingsmiddelen en onvoorzien Overzicht overhead Totaal lasten Prioriteit en activiteit
2021
2022
2023
2024
BATEN
- minder of meer
- minder of meer
- minder of meer
- minder of meer
Programma 1
1.293
0
0
0
Programma 2
126
0
0
0
Programma 3
32
50
50
50
Programma 4
103
0
0
0
1.108
0
0
0
0
0
0
0
Totaal baten
2.662
50
50
50
Wijziging saldo programma's
1.453
199
196
186
Algemene dekkingsmiddelen en onvoorzien Overzicht overhead
Mutaties reserves
2021
2022
2023
2024
Pr.2 Toekomst zwembaden
-36
Pr.4 Veiligheidsregio
-118
-118
-118
-118
Totaal mutaties reserves
-154
-118
-118
-118
Saldo
1.299
81
78
68
59
BIJSTELLING BEGROTING
60
FINANCIELE BEGROTING
Overzicht van baten en lasten
Overzicht van Baten en Lasten Programma
1
Omschrijving
Lasten
Geraamd
Geraamd
bedrag 2021
bedrag 2021
77.361.059
15.708.965
61.652.094
-63.800
69.000
-132.800
Raad 14 december 2020
468.991 77.766.250
15.777.965
61.988.285
468.991
Ontplooiing Primitieve begroting
10.574.875
2.519.545
8.055.330
Raad 9 november 2020, Maatregelennota
-103.540
10.000
-113.540
Raad 14 december 2020
159.200
10.150
149.050
10.630.535
2.539.695
8.090.840
totaal programma na wijzigingen Leefbaarheid Primitieve begroting
17.187.945
6.957.634
10.230.311
Raad 9 november 2020, Maatregelennota
-24.300
325.000
-349.300
Raad 14 december 2020
182.687 totaal programma na wijzigingen
4
Geraamd bedrag 2021
Raad 9 november 2020, Maatregelennota totaal programma na wijzigingen
3
Saldo
Participatie Primitieve begroting
2
Baten
182.687
17.346.332
7.282.634
10.063.698
Dienstverlening Primitieve begroting
6.204.513
362.000
5.842.513
Raad 9 november 2020, Maatregelennota
-27.500
5.000
-32.500
Raad 14 december 2020
79.000
20.000
59.000
6.256.013
387.000
5.869.013
totaal programma na wijzigingen Totaal programma's Primitieve begroting
111.328.392
25.548.144
85.780.248
Raad 9 november 2020, Maatregelennota
-219.140
409.000
-628.140
Raad 14 december 2020
889.878
30.150
859.728
111.999.130
25.987.294
86.011.836
Primitieve begroting
467.193
89.299.680
-88.832.487
Raad 9 november 2020, Maatregelennota
-44.500
646.000
-690.500
Raad 14 december 2020
40.000 89.945.680
-89.482.987 10.764.013
totaal programma's na wijzigingen Algemene dekkingsmiddelen
totaal na wijzigingen
462.693
40.000
Overhead Primitieve begroting
10.817.493
53.480
Raad 9 november 2020, Maatregelennota
-119.800
-33.000
Raad 14 december 2020
110.000 totaal na wijzigingen
10.807.693
-86.800 110.000
20.480
10.787.213
Onvoorzien Primitieve begroting
36.000 totaal na wijzigingen
36.000
36.000
0
36.000
Saldo van baten en lasten Primitieve begroting
122.649.078
114.901.304
7.747.774
Raad 9 november 2020, Maatregelennota
-383.440
1.022.000
-1.405.440
Raad 14 december 2020
1.039.878
30.150
1.009.728
123.305.516
115.953.454
7.352.062
saldo na wijzigingen
61
Programma
Omschrijving
Lasten
Baten
Saldo
Geraamd
Geraamd
Geraamd
bedrag 2021
bedrag 2021
bedrag 2021
Mutaties reserves 1
2
Participatie Primitieve begroting
122.067
Raad 14 december 2020
31.935
-31.935
0
154.002
-154.002
10.966
551.341
-540.375
Ontplooiing Primitieve begroting Raad 9 november 2020, Maatregelennota
3
4
-122.067
2.360
-2.360
10.966
553.701
-542.735
Primitieve begroting
1.177.330
1.207.845
Raad 9 november 2020, Maatregelennota
-105.330
Leefbaarheid -30.515 -105.330
1.072.000
1.207.845
-135.845
0
0
0
320.670
5.131
315.539
320.670
5.131
315.539
Dienstverlening Primitieve begroting
Algemene dekkingsmiddelen Primitieve begroting Overhead Primitieve begroting
16.780
-16.780
0
16.780
-16.780
Primitieve begroting
1.508.966
1.903.164
-394.198
Raad 9 november 2020, Maatregelennota
-105.330
2.360
-107.690
Totaal mutaties reserves
Raad 14 december 2020 mutatie reserves na wijzigingen
0
31.935
-31.935
1.403.636
1.937.459
-533.823
124.158.044
116.804.468
7.353.576
-488.770
1.024.360
-1.513.130
Resultaat Primitieve begroting Raad 9 november 2020, Maatregelennota Raad 14 december 2020 resultaat na wijzigingen
62
1.039.878
62.085
977.793
124.709.152
117.890.913
6.818.239
KADERSTELLING
KADERSTELLING
UITGANGSPUNTEN BEGROTING 2022 Samenvatting uitgangspunten - het aantal inwoners per 1 januari 2022 p.m. - het budget voor onvoorziene uitgaven € 10.000,00 - het rentepercentage voor financiering en eigen vermogen: 2,0 - het percentage voor loonontwikkeling: 1,0 - het percentage voor prijsontwikkeling: 1,0 - het percentage voor huurprijzen: 1,0 Aantal inwoners per 1 januari 2022 De werkelijke inwoneraantallen in voorgaande jaren waren: 1 januari 2021 31.757 1 januari 2020 31.691 1 januari 2019 31.797 Het aantal inwoners heeft voor de begroting gevolgen voor enerzijds de lasten, met name op inwoneraantallen gebaseerde bijdragen, en anderzijds de baten, met name de uitkering uit het gemeentefonds. In de afgelopen jaren daalde het aantal inwoners gestaag. Via het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) is maandelijks het actuele inwoneraantal beschikbaar. Jaarlijks wordt bij het opstellen van de begroting uitgegaan van het actuele inwoneraantal per 1 juni van het jaar voorafgaand aan het begrotingsjaar. In de begroting 2021 is uitgegaan van 31.600 inwoners. Het aantal voor 2022 wordt in de begroting bij de uitgangspunten vermeld. Onvoorziene uitgaven Het structureel beschikbare budget werd sporadisch ingezet. Een budget ramen is echter verplicht, de omvang van het budget is vrij. Via de maatregelennota hebben we het budget verlaagd tot € 10.000,00.
Rentepercentage financieringsmiddelen Om een reëel beeld te geven van de lasten van vaste activa rekenen we rente van de financiering toe aan investeringen. Een deel van de investeringen wordt gefinancierd met interne financieringsmiddelen (reserves en voorzieningen). Hierdoor wordt rente bespaard omdat we voor dit deel geen geld hoeven te lenen. Het overige deel wordt gefinancierd met externe middelen, hoofdzakelijk langlopende geldleningen. Vanaf de begroting 2021 wordt voor het toerekenen van rente aan investeringen uitgegaan van 2,0%. De rentevergoeding voor het gebruik van interne financieringsmiddelen (bespaarde rente) is eveneens 2,0%. Dit is een interne rekenrente. De totale rentelasten (interne en externe) worden uitgedrukt in een percentage van de vaste activa (omslagrente). Het percentage wordt voornamelijk bepaald door de gewogen rentelast van de opgenomen vaste geldleningen (per 1 januari 2021 geraamd op 1,79%). Wij stellen voor om bij het opstellen van de begroting 2022 uit te blijven gaan van (afgerond) 2,0% voor zowel de omslagrente als de rentevergoeding voor interne financieringsmiddelen.
63
KADERSTELLING Loon- en prijsontwikkelingen Voor het bepalen van de percentages voor de verwachte loon- en prijsontwikkelingen maken we gebruik van de op 31 maart 2021 gepubliceerde kerngegevenstabel 2017-2022 van het Centraal Planbureau (CPB). Ontwikkeling lonen Bij het vaststellen van een uitgangspunt voor de loonkosten spelen twee componenten een rol, de systematiek en het loonstijgingspercentage. Systematiek Een groot deel van de medewerkers geniet een salaris op basis van twee of drie uitloopperiodieken. Het vaste uitgangspunt is de toegestane formatie en het maximum van de salarisschalen + twee uitloopperiodieken. Op basis van deze systematiek worden de salariskosten reëel geraamd. Loonstijgingspercentage De laatst overeengekomen cao voor gemeenteambtenaren loopt van 1 januari 2019 tot 1 januari 2021. Het akkoord bevat afspraken over de salarisontwikkeling, de transitievergoeding, een werkgeversbijdrage, en verlof en vitaliteit. Volgens de kerngegevenstabel 2017-2022 van het CPB zal de gemiddelde stijging van de lonen in de marktsector in 2022 1,5% bedragen. De gemiddelde stijging van deze lonen in 2021 bedroeg volgens deze kerngegevenstabel 1,7%. Dit is lager dan de 2,5% gemiddelde loonstijging, welke in de uitgangspunten voor de begroting 2021 is meegenomen.
Op grond van voorgaande is het denkbaar dat de directe salariskosten in 2022 ten opzichte van 2021 met 1,0% stijgen. Hierin is geen stijging van loonkosten door secundaire arbeidsvoorwaarden en van werkgeverslasten voorzien. Wij stellen voor om bij het opstellen van de begroting 2022 uit te gaan van een loonstijging van 1,0% ten opzichte van het salarisniveau in 2021. Een loonstijging van 1,0% levert een absolute stijging van circa € 180.000,00 van de directe personeelskosten op. Ontwikkeling prijzen Voor het bepalen van het uitgangspunt voor prijsontwikkelingen gaan we uit van de geharmoniseerde consumentenprijsindex (HICP). Het jaar 2015 is het basisjaar voor de ontwikkelingen. Jaar 2015 2016 stijging 2017 stijging 2018 stijging 2019 stijging 2020 stijging 2021 stijging 2022 stijging 2022
Begroting 100,0 1,0 0,5 1,0 2,5 1,5 2,5 1,0 110,0
HICP 100,0 0,1 1,3 1,6 2,7 1,1 1,9 1,4 110,1
Volgens de kerngegevenstabel 2017 - 2022 van het CPB bedraagt de prijsstijging HICP in 2022 1,4%. Rekening houdende met een prijscorrectie op voorgaande jaren zou de prijsstijging voor de begroting 2022 dan uitkomen op 1,1%. Wij stellen voor dit percentage af te ronden en bij het opstellen van de begroting 2022 een prijsstijging van 1,0% te hanteren.
64
KADERSTELLING Compensatie loon- en prijsstijgingen (nominale ontwikkelingen) In de regel vindt bij benadering een compensatie van hogere kosten door stijging van lonen en overige prijzen plaats via het gemeentefonds door bijstelling van het (nominale deel van het) accres. Via de komende meicirculaire wordt u op de hoogte gesteld van de financiële gevolgen van de nominale ontwikkelingen. Huurprijzen Het is regel de huurprijzen van welzijnsaccommodaties, sportaccommodaties en grondstrookjes met een oppervlakte kleiner dan 25 are jaarlijks trendmatig te verhogen. Voorgesteld wordt om de verwachte prijsontwikkeling als uitgangspunt voor de huurverhoging te hanteren. Dit betekent voor 2022 een verhoging van de huurprijzen met 1,0% ten opzichte van 2021. De huurprijzen van gronden met een oppervlakte van meer dan 25 are worden door de Grondkamer vastgesteld.
65
KADERSTELLING
66
BIJLAGEN
SAMENVATTING WIJZIGING BEGROTING 2021
BIJLAGE 1
LASTEN progr. onderdeel omschrijving 1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
07
39
40
40
40
41
42
43
44
45
47
02
01
01
02
04
01
04
01
03
01
01
verhoging
Promotie en acquisitie 4.2 subsidies Bijstand 4.1.1 periodieke uitkeringen
verlaging
8.500
900.000
Bijzondere bijstand 3.4.1 verstrekkingen
50.000
Sociale participatie minima 4.3.6 inkomensoverdracht 4.1.1 incidentele uitkeringen
22.000
Schuldhulpverlening 3.8 budget GKB
65.000
17.000
Sociale werkvoorziening 4.3.3 exploitatiebijdrage Wedeka
3.400
Asielzaken 4.3.6 inkomensoverdracht 4.3.6 inburgering
13.000 139.000
Opvang en beschermd wonen 4.3.2 bijdrage Veilig thuis 4.3.2 OGGZ
20.000
Cliëntondersteuning (koplopersproject) 3.8 koplopersproject
316.000
Voorzieningen gehandicapten 3.4.1 contractbeheer hulpmiddelen
13.000
Sociaal cultureel werk budgetsubsidie Welstad - doorgeboekt
6.200
16.000
SAMENVATTING WIJZIGING BEGROTING 2021
BIJLAGE 1 BATEN
progr. onderdeel omschrijving
1
1
1
39
43
44
01
01
03
verhoging
Bijstand 4.3.1 rijksuitkering
900.000
Opvang en beschermd wonen 4.3.2 bijdrage beschermd wonen 4.3.2 bijdrage OGGZ
53.400 24.164
Cliëntondersteuning (koplopersproject) 4.3.1 rijksuitkering
316.000
verlaging
SAMENVATTING WIJZIGING BEGROTING 2021
BIJLAGE 1
LASTEN progr. onderdeel omschrijving 1
66
02
verhoging
Personeelskosten 3.5.1 personeel van derden
78.764 totaal programma 1
2
2
2
2
24
29
31
34
01
04
02
01
3
3
3
3
13
14
15
53
53
01
01
05
02
04
1.572.964
Peuteropvang 4.3.9 inkomensoverdracht - onverdeeld
10.300
Zwembaden 3.8 zwembad Onstwedde 3.8 toekomst zwembaden
10.800 35.520
Stimulering kunst en cultuur 4.3.8 inkomensoverdracht
14.729
Monumenten 3.8 kerkenvisie
50.000 totaal programma 2
3
verlaging
121.349
Wijkbeheer 3.8 eikenprocessierups
47.500
Openbare verlichting 3.8 installatie verantwoordelijkheid 3.8 beheer openbare verlichting
6.000 27.500
Openbaar vervoer 3.8 DRIS
5.000
Wet bodembescherming 3.8 gasfabriek 3.8 monitoring
50.000 10.000
Omgevingsdienst 3.8 ODG
78.960
94.900
SAMENVATTING WIJZIGING BEGROTING 2021
BIJLAGE 1 BATEN
progr.
onderdeel omschrijving
verhoging
totaal programma 1 2
2
2
24
31
32
01
02
01
Peuteropvang 4.3.1 rijksuitkering
10.300
Stimulering kunst en cultuur 4.3.4 bijdrage provincie
7.365
Theater Geert Teis 4.3.4 bijdrage provincie
109.000 totaal programma 2
3
53
02
1.293.564
Wet bodembescherming 4.3.4 bijdrage provincie
126.665
25.000
verlaging
SAMENVATTING WIJZIGING BEGROTING 2021
BIJLAGE 1
LASTEN progr. onderdeel omschrijving 3
3
58
61
01
01
verhoging
Bestemmings- en structuurplannen 3.8 omgevingswet
25.000
Bouwvergunningen en vrijstellingsprocedures 3.8 ODG
109.040
totaal programma 3 4
4
4
4
4
4
05
08
10
10
10
11
04
07
01
02
03
02
359.000
Advisering bestuur 3.8 begrotingsonderzoek
123.400
Verkiezingen 3.8 overige goederen en diensten
106.000
Brandweer 4.3.3 inkomensoverdracht
19.660
Rampenbestrijding 4.3.3 inkomensoverdracht
117.730
Omgevingsveiligheid 3.8 overige goederen en diensten
6.000
Openbare orde en veiligheid 4.3.6 zorg- en veiligheidshuis
4.000 totaal programma 4
357.130
Algemene dekkingsmiddelen 65
01
Uitkeringen gemeentefonds 4.3.9 reserveringen
verlaging
1.804.500
1.364
21.024
SAMENVATTING WIJZIGING BEGROTING 2021
BIJLAGE 1 BATEN
progr. onderdeel omschrijving
3
60
04
verhoging
Basisregistraties Adressen Gebouwen (BAG) 3.3 landmeetapparatuur totaal programma 3
4
05
04
Advisering bestuur 4.3.4 bijdrage provincie
6.500 31.500
103.000
totaal programma 4
103.000
Algemene dekkingsmiddelen 65
01
Uitkeringen gemeentefonds 4.3.1 rijksuitkering
1.108.000
verlaging
SAMENVATTING WIJZIGING BEGROTING 2021
BIJLAGE 1
LASTEN progr. onderdeel omschrijving
verhoging
Kosten overhead 3.8 verzekeringspremie 3.8 juridische advisering 3.8 informatievoorziening en automatisering 7.3 afschrijvingen totaal saldo lasten
verlaging
71.000 15.000 65.400 6.000 4.301.343
186.924
4.301.343
186.924
Mutaties reserves (7.1)
totaal mutaties reserves
SAMENVATTING WIJZIGING BEGROTING 2021
BIJLAGE 1 BATEN
progr.
onderdeel omschrijving
verhoging
Kosten overhead
totaal saldo baten
1 4
29 10
04 01
Mutaties reserves (7.1) Zwembaden Brandweer
35.520 117.730 totaal mutaties reserves
Saldo begroting
2.662.729
153.250
1.298.440 4.114.419
verlaging
TECHNISCHE BEGROTINGSWIJZIGING
BIJLAGE 2
LASTEN progr. onderdeel omschrijving 1
1
1
1
44
47
48
50
01
02
01
02
verhoging
Jeugd 3.8 data-analyse 4.3.3 PG&Z
21.320 21.100
Sociaal cultureel werk - exploitatie gebouwen 7.3 afschrijvingen
2
2
2
20
29
31
32
01
03
01
01
76
Uitvoering algemeen 3.8 data-analyse
21.320
Publieke Gezondheid en Zorg 4.3.3 PG&Z
21.100 totaal programma 1
2
verlaging
42.496
Lokaal onderwijsbeleid algemeen 4.3.8 subsidie
3.800
Buitensportaccommodaties 7.3 afschrijvingen 7.4 rente
9.721 1.085
Kunstzinnige, muzikale en culturele vorming 7.3 afschrijvingen Theater Geert Teis 7.3 afschrijvingen - doorgeboekt
42.420
935
2.000 totaal programma 2
17.541
Algemene dekkingsmiddelen 66
01
Algemene uitgaven 7.3 afschrijvingen 4.3.8 activiteitenbudget
1.011 3.800
TECHNISCHE BEGROTINGSWIJZIGING
BIJLAGE 2 BATEN
progr.
onderdeel omschrijving
Algemene dekkingsmiddelen
verhoging
verlaging
TECHNISCHE BEGROTINGSWIJZIGING
BIJLAGE 2
LASTEN progr.
onderdeel omschrijving
verhoging
Kosten overhead 7.3 afschrijvingen 7.3 afschrijvingen - doorboeken
verlaging
2.000 -2.000 totaal saldo lasten
60.037
47.231
60.037
47.231
Mutaties reserves (7.1)
totaal mutaties reserves
TECHNISCHE BEGROTINGSWIJZIGING
BIJLAGE 2 BATEN
progr.
onderdeel omschrijving
verhoging
Kosten overhead
totaal saldo baten
2 2
29 32
03 01
Mutaties reserves (7.1) Buitensportaccommodaties Theater Geert Teis totaal mutaties reserves
10.806 2.000 12.806
12.806
verlaging