Toekomstperspectief Toerisme en Recreatie Stadskanaal 2.0
Tekst van het document
1 Voeg een foto toe ter grote van het lichtgroene kader. Toekomstperspectief toerisme en recreatie Gemeente Stadskanaal
BUREAU VOOR RUIMTE & VRIJE TIJD TOEKOMSTPERSPECTIEF TOERISME EN RECREATIE STADSKANAAL 2 Colofon © Bureau voor Ruimte & Vrije Tijd, juni 2026 Opdrachtgever Gemeente Stadskanaal Auteurs J. (Jan Jaap) Thijs F. (Fleur) Brinkmann R. (Rozemarijn) Pool Bureau voor Ruimte & Vrije Tijd Oude Kraan 72 6811 LL Arnhem T 06 – 51174193 E-mail: info@ruimteenvrijetijd.nl www.ruimteenvrijetijd.nl Beeldmateriaal: Visit Groningen en Museumspoorlijn STAR BUREAU VOOR RUIMTE & VRIJE TIJD TOEKOMSTPERSPECTIEF TOERISME EN RECREATIE STADSKANAAL 3 Voorwoord In Stadskanaal staat de vrijetijdseconomie nog aan het begin van haar ontwikkeling, maar de potentie is groot. De gemeente beschikt over waardevolle bouwstenen zoals het kanaal, het veenkoloniale landschap, het industrieel erfgoed en initiatieven als Museumspoorlijn STAR. Tegelijkertijd constateren we dat deze kwaliteiten nog onvoldoende samenhang kennen en beperkt beleefbaar zijn voor inwoners en bezoekers. Juist daarin ligt een belangrijke kans. Toerisme en recreatie dragen bij aan de leefbaarheid van onze gemeente: ze zorgen voor ontmoeting, beweging en voorzieningen, versterken de lokale economie en kunnen bijdragen aan trots en identiteit. In een gemeente waar behoefte is aan meer vrijetijdsvoorzieningen en waar inwoners positief staan tegenover meer bezoekers, biedt de vrijetijdseconomie perspectief.
Met dit toekomstperspectief geven we richting aan de ontwikkeling van toerisme en recreatie in Stadskanaal. We geven een lokale uitwerking aan bestaande regionale visies en samenwerking, zoals de Strategische Visie Vrijetijdseconomie Oost-Groningen 2030, passend bij de kwaliteiten, opgaven en identiteit van Stadskanaal. We kiezen voor een ontwikkeling die in balans is. Groei van bezoekers is geen doel op zich, maar een middel om de leefomgeving voor inwoners te versterken en voorzieningen in stand te houden. We bouwen voort op de rust, ruimte en het karakter van Stadskanaal en zoeken naar vormen van recreatie en toerisme die daarbij passen. Dit document is tot stand gekomen in samenwerking met inwoners, ondernemers en andere betrokkenen uit de gemeente en regio. Het is bedoeld als handvat voor iedereen die wil bijdragen aan de vrijetijdseconomie van Stadskanaal. Samen werken we aan een gemeente die uitnodigend is voor inwoners en bezoekers.
BUREAU VOOR RUIMTE & VRIJE TIJD TOEKOMSTPERSPECTIEF TOERISME EN RECREATIE STADSKANAAL 4 Inhoud Voorwoord 3 1 Introductie 5 1.1 Aanleiding 5 1.2 Totstandkoming 5 1.3 Leeswijzer 5 2 Stadskanaal getypeerd 7 3 Achtergrondinformatie 11 3.1 Beleid 11 3.2 Trends en ontwikkelingen in de sector 14 3.3 Vraag-aanbod 16 3.4 Onderzoek individuele gemeenten in provincie Groningen 21 3.5 Onderzoek provincie Groningen 25 3.6 Balanstafel 26 3.7 Verkennende gesprekken 27 4 SWOT-analyse 30 5 Ambitie & speerpunten 32 Speerpunt 1: de basis op orde 32 Speerpunt 2: uitbreiding van het aanbod voor bezoekers 33 Speerpunt 3: een duidelijk en gedragen toeristisch profiel 33 Speerpunt 4: een betere regionale aansluiting 34 6 Uitvoeringsagenda 35 Speerpunt 1: de basis op orde 36 Speerpunt 2: uitbreiding van het aanbod voor bezoekers 37 Speerpunt 3: een duidelijk en gedragen toeristisch profiel 38 Speerpunt 4: een betere regionale aansluiting 39 BUREAU VOOR RUIMTE & VRIJE TIJD TOEKOMSTPERSPECTIEF TOERISME EN RECREATIE STADSKANAAL 5 1 Introductie “De vrijetijdseconomie met recreatie en toerisme is van belang voor onze gemeente en de regio. Het levert werkgelegenheid op, zorgt er verder voor dat voorzieningen in stand blijven en draagt bij aan een positief imago” (Omgevingsvisie Stadskanaal, 2025). 1.1 Aanleiding Bovenstaande tekst benadrukt het belang van toerisme en recreatie voor de gemeente Stadskanaal.
Momenteel zijn de toeristische en recreatieve mogelijkheden in de gemeente nog beperkt, maar er liggen kansen om deze sector verder uit te breiden. Om de toeristische potentie van Stadskanaal beter te benutten en tegelijkertijd zorgvuldig om te gaan met de lokale leefomgeving, is er behoefte aan een duidelijk toekomstperspectief voor recreatie en toerisme. Stadskanaal had voorheen nog geen toeristisch beleid; in dit toekomstperspectief leggen we daarom de basis. Op regionaal niveau wordt vanuit Groningen al een duidelijke richting gegeven met de recent opgestelde economische agenda ‘Nij begun’. Deze agenda vraagt echter om een lokale vertaling, zodat de ambities en kansen concreet kunnen worden gemaakt voor Stadskanaal en passen bij de specifieke kenmerken van de gemeente en haar omgeving. In dit toekomstperspectief leggen we daarom het fundament voor de toekomst: we formuleren de koers die Stadskanaal wil volgen op het gebied van toerisme en recreatie en laten zien hoe deze sector kan bijdragen aan zowel de ruimtelijke als de economische opgaven van de gemeente. 1.2 Totstandkoming Om te komen tot dit toekomstperspectief zijn de volgende stappen doorlopen: ▪ Deskstudie naar feiten, cijfers, trends, ontwikkelingen, vraag, aanbod (o.b.v.
de Leefstijlvinder) en bestaand beleid; ▪ Interviews met diverse betrokkenen, zoals lokale ondernemers, de provincie en belangenorganisaties; ▪ Balanstafel waarin werd gekeken naar kansrijke thema’s en locaties; ▪ Een brede bijeenkomst met betrokkenen uit de vrijetijdssector om tussentijds de resultaten en conclusies te bespreken. ▪ Bespreking van het concept in de raadscommissie, waarbij vragen, aandachtspunten en reacties zijn opgehaald en betrokken bij de verdere aanscherping van het toekomstperspectief. 1.3 Leeswijzer In hoofdstuk 2 geven we eerst een typering van toeristisch-recreatief Stadskanaal. In hoofdstuk 3 gaan we in op de inhoudelijke bouwstenen die zijn verzameld, waaronder beleid, de deskstudie, gesprekken, vraag- aanbodanalyse en balanstafel. In hoofdstuk 4 vertalen we alle bouwstenen naar een overzicht van belangrijkste sterktes, zwaktes, kansen en bedreigingen. In hoofdstuk 5 vertalen we deze analyse naar de ambitie en speerpunten voor de vrijetijdssector van Stadskanaal.
BUREAU VOOR RUIMTE & VRIJE TIJD TOEKOMSTPERSPECTIEF TOERISME EN RECREATIE STADSKANAAL 6 Stadskanaal getypeerd BUREAU VOOR RUIMTE & VRIJE TIJD TOEKOMSTPERSPECTIEF TOERISME EN RECREATIE STADSKANAAL 7 2 Stadskanaal getypeerd Wat is er te doen voor toeristen en recreanten in de gemeente? Hoe ziet de toeristisch-recreatieve sector er in Stadskanaal uit? Waar kan overnacht worden en wat valt er te bezoeken? In dit hoofdstuk zetten we het uiteen. Stadskanaal is ontstaan als aanlegplaats voor schippers die over het kanaal voeren. Het kanaal, dat nog altijd centraal door de plaats loopt, bepaalde van oudsher de structuur van het centrum. Aan weerszijden ontstonden winkels, cafés en ambachten die zich richtten op schippers en bewoners van het omliggende platteland. Sporen van deze historische opbouw zijn nog deels zichtbaar, al is veel van de oorspronkelijke bedrijvigheid verdwenen of veranderd. De gemeente maakt deel uit van de Veenkoloniën, een gebied dat is gevormd door de turfwinning en de kanalen die daarvoor werden gegraven. Dit verleden is in zekere mate terug te zien in het landschap en draagt bij aan de identiteit van de streek. Het verhaal van deze ontstaansgeschiedenis wordt verteld in het Streek Historisch Centrum.
Daarnaast kent Stadskanaal enkele erfgoedlocaties, zoals de Museumspoorlijn STAR, waar bezoekers op bepaalde momenten een rit kunnen maken in een historische stoomtrein tussen Stadskanaal en Veendam. Ook het Philips-terrein, een voormalige industriële locatie, is onderdeel van het erfgoed, al is dit momenteel beperkt beleefbaar. Het terrein wordt herontwikkeld tot een gemengd gebied met ruimte voor onderwijs, bedrijven en innovatie. Verder zijn in de gemeente historische elementen zoals de watertoren, oude scheepswerven en karakteristieke kanaaloevers nog zichtbaar, wel vaak in beperkte mate. Figuur 2.1 Overzichtskaart gemeente Stadskanaal Dagrecreatie | Banen De gemeente beschikt over een beperkt aanbod aan dagrecreatie. De grootste publiekstrekker is | In 2024 telde Stadskanaal 610 banen die Museumspoorlijn STAR. Daarnaast zijn er twee musea, Theater Geert Teis en bioscoop Smoky. Ook het dorp | direct of indirect (bijv. retail) verbonden Smeerling is vanwege zijn historische dorpsgezicht een bezienswaardigheid. Voor wandelaars en fietsers zijn er | zijn aan de toeristisch-recreatieve sector, diverse routes binnen de gemeente. De Pageplas is een bestaande recreatieve plek met betekenis voor | goed voor 4,8% van het totaal aantal inwoners en bezoekers, waarvan de potentie nog onvoldoende wordt benut. | banen.
Dat aandeel ligt lager dan in het COROP-gebied Oost-Groningen (5,3%), de Stadskanaal is onderdeel van de Veenkoloniën en ligt tussen het meer toeristische Westerwolde en Borger- | provincie (6,3%) en Nederland (6,7%). Odoorn met de Hondsrug. De Veenkoloniën zijn recreatief minder ontwikkeld, zeker vergeleken met | Ten opzichte van 2023 nam het aantal nabijgelegen regio’s zoals Westerwolde, waar vestingstad Bourtange veel bezoekers trekt. Dit in combinatie | toeristisch-recreatieve banen in met een summier dagrecreatief aanbod zorgt dat Stadskanaal momenteel een lage toeristische | Stadskanaal echter sterker toe (+6,4%) aantrekkingskracht heeft. | dan in Nederland (+0,1%), de provincie (+0,1%) en het COROP-gebied (+3,6%), een stijging van ongeveer 40 banen. Verblijfsrecreatie Bron: LISA, 2025 Stadskanaal heeft zo’n 16 overnachtingsplekken in de gemeente. In de gemeente is één grootschalige camping met christelijke signatuur. Verder is het aanbod kleinschalig met 1 hotel en een aantal minicampings en B&B’s. De gemeente heeft weinig verblijfsrecreatie in vergelijking met omliggende gemeenten. Zo heeft Westerwolde | Koopstromen 60 accommodaties en Borger-Odoorn 80. In 2024 vonden er zo’n 120.000 overnachtingen plaats in Stadskanaal. Naar verwachting gaat het aantal verblijfsgasten in de provincie Groningen met 14% toenemen in 2035.
| In 2022 was de omzet in de recreatieve sector €32,8 miljoen excl. btw. Deze Bron: Gemeente Stadskanaal, LDA, 2025, NBTC en CELTH 2025 | omzet was voor een groot deel (66%) te danken aan de eigen inwoners, dit is Horeca | vergelijkbaar met de gemiddelde Groningse gemeente (67%). Ook droegen mensen van buiten de gemeente veel bij Stadskanaal heeft circa 45 horecagelegenheden waar wat gedronken en/of gegeten kan worden. Dit zijn veelal | aan de recreatieve omzet in Stadskanaal snackbars, ijssalons of etablissementen voor afhaal of bestelling. Verder zijn er 15 restaurants en een aantal | (34%), dit is vergelijkbaar met de kroegen. Er zijn relatief veel restaurants waar de kwaliteit onder druk staat. | gemiddelde Groningse gemeente (33%). Bron: Gemeente Stadskanaal | Bron: KSO, 2022 BUREAU VOOR RUIMTE & VRIJE TIJD | 8 | TOEKOMSTPERSPECTIEF TOERISME EN RECREATIE STADSKANAAL Het belang van ruimte voor recreatie voor Stadskanaal | Verder laten verschillende leefbaarheidsindicatoren zien dat Stadskanaal Ruimte om te recreëren is belangrijk voor de leefkwaliteit van | voor bredere sociale opgaven staat. Zo komt brandstichting vaker voor Stadskanaal en haar inwoners.
Groenblauwe gebieden (natuur- en | dan landelijk (4,37 tegenover 2,91 per 10.000 inwoners), worden watergebieden) nodigen uit om naar buiten te gaan en in beweging te | jongeren relatief vaker naar Halt verwezen (12 tegenover 9 per 1.000 komen. Meer beweging helpt mentale en fysieke problemen te | jongeren) en steeg het aantal drugsdelicten in 2024 harder dan verminderen, zoals obesitas, en draagt uiteindelijk bij aan lagere | gemiddeld (40,5% tegenover 5,8% landelijk) (Politie, 2024; Halt, 2024). zorgkosten. Dat is relevant in een gemeente waar 61,4% van de | Deze cijfers onderstrepen het belang van een leefomgeving die uitnodigt volwassenen matig of ernstig overgewicht (obesitas) heeft, tegenover | tot ontmoeting, beweging en zinvolle vrijetijdsbesteding. Recreatie kan landelijk 50%. In een gemeente waar ook nog maar 39,2% van de | daar indirect aan bijdragen. mensen aan de beweegrichtlijnen voldoet, terwijl dit landelijk 48,9% is (Gezondheidsmonitor, 2024), is het belangrijk dat de leefomgeving uitnodigt tot beweging. Recreatieruimte en een divers vrijetijdsaanbod helpen daarnaast de sociale cohesie te verbeteren. Horeca, parken, rustpunten en andere plekken voor dagrecreatie bieden inwoners laagdrempelig mogelijkheden om elkaar te ontmoeten, wat de gemeenschapszin versterkt. Investeren in en faciliteren van recreatieve voorzieningen als gemeente is daarom erg kansrijk.
Dat is vooral van belang in een gemeente waar het eenzaamheidspercentage net iets hoger ligt dan het landelijke gemiddelde, 48,8% tegenover 46,2% (Gezondheidsmonitor, 2024). BUREAU VOOR RUIMTE & VRIJE TIJD | 9 | TOEKOMSTPERSPECTIEF TOERISME EN RECREATIE STADSKANAAL BUREAU VOOR RUIMTE & VRIJE TIJD TOEKOMSTPERSPECTIEF TOERISME EN RECREATIE STADSKANAAL 10 Achtergrondinformatie BUREAU VOOR RUIMTE & VRIJE TIJD TOEKOMSTPERSPECTIEF TOERISME EN RECREATIE STADSKANAAL 11 3 Achtergrondinformatie In dit hoofdstuk duiken we dieper in de achtergrondinformatie die relevant is voor een toekomstgericht perspectief op toerisme en recreatie in Stadskanaal. We gaan in op bestaand beleid, de belangrijkste trends en ontwikkelingen en een analyse van hoe het huidige recreatieve aanbod aansluit op de behoeften van inwoners en bezoekers. Daarnaast brengen we in beeld welke kansen en knelpunten de gemeente signaleert en hoe belangrijke stakeholders de huidige én toekomstige situatie van toerisme en recreatie in Stadskanaal beoordelen. 3.1 Beleid In de Omgevingsvisie Stadskanaal positioneert de gemeente de vrijetijdseconomie als motor voor werkgelegenheid, leefbaarheid en een positief imago.
De visie biedt richting met drie beleidskeuzes: ▪ Versterken van infrastructuur en recreatieve netwerken : de gemeente zet in op goede fiets-, wandel- en vaarverbindingen, ondersteund door voorzieningen zoals Toeristische Overstappunten (TOP’s). ▪ Vergroten van het aantal overnachtingen, passend bij de identiteit van het gebied: groei wordt vooral gezocht in kleinschalige verblijfsaccommodaties zoals bed & breakfasts, kleine campings en hotels. Hiermee wil Stadskanaal het verblijfstoerisme versterken zonder afbreuk te doen aan het landelijke en rustige karakter van de gemeente. Grootschalige recreatieve ontwikkelingen zijn uitsluitend toegestaan binnen bestaande planologische mogelijkheden in de Kettingwijk: een aangewezen recreatiegebied aan de oostzijde van Stadskanaal waar vanuit het bestemmingsplan al grotere recreatieve functies mogelijk zijn. ▪ De natuur beter beleefbaar maken, met behoud van kwaliteit: natuur en landschap moeten toegankelijker worden voor recreatief gebruik, met aandacht voor rust, spreiding van bezoekers en bescherming van natuurwaarden. Hierbij is er aandacht voor zowel land als water. Het water wil de gemeente o.a. beter beleefbaar maken door meer recreatiemogelijkheden op en langs het water. In de omgevingsvisie wordt niet concreet uitgewerkt hoe of waar deze ambities kunnen landen. 1.
Grote ambities in de provincie Groningen De gevolgen van gaswinning zijn zichtbaar in de provincie Groningen, daarom wordt er ingezet op herstel van woningen én mensen. Er is 200 miljoen euro per jaar beschikbaar gesteld voor sociaal en economisch perspectief. Hiervoor is de economische agenda ‘Nij begun’ opgesteld met de vrijetijdseconomie als een van de pijlers, want die sector loopt achter qua ontwikkeling: “In Groningen blijft de vrijetijdseconomie achter. Slechts 1,4% van alle overnachtingen in Nederland vindt hier plaats (en voornamelijk in de stad). Daarnaast neemt het voorzieningenniveau in dorpen al jaren af. In onze regio zijn deelnemers aan de vrijetijdseconomie vooral inwoners uit de regio. Bezoek van elders is nodig om het voorzieningenniveau in de dorpen op peil te houden .” Daarom zet de provincie in op groei van de vrijetijdssector. In het Ontwikkelkader Ruimte van Provincie Groningen voor Vrijetijd wordt een ambitieuze groeidoelstelling geformuleerd: in 2035 drie keer zoveel bezoekers als in 2025, met een verdubbeling van bestedingen per dag en verblijfsduur. Die groei moet in balans zijn met de belangen van BUREAU VOOR RUIMTE & VRIJE TIJD TOEKOMSTPERSPECTIEF TOERISME EN RECREATIE STADSKANAAL 12 bewoners, erfgoed, landschap en natuur en nadrukkelijk bijdragen aan lokale economie, leefbaarheid en het voorzieningenniveau.
Dit wordt bereikt door een impuls te geven aan de volgende zaken: ▪ Vrijetijdsaanbod met nieuwe publiekstrekkers, bijzondere overnachtingslocaties, natuurbeleving en wandel- en fietsroutes. ▪ Ondernemerschap, door het aantal ondernemers te vergroten en vernieuwing en samenwerking te versterken. ▪ Onderwijs en arbeidsmarkt: door investeringen in onderwijs en samenwerking met experts. ▪ Data en monitoring: met onderzoek meer inzicht krijgen. In figuur 3.1 zien we Stadskanaal zoals afgebeeld in de Baanbreker Vrijetijdseconomie, het provinciale programma dat gericht is op het versterken van de vrijetijdssector in Groningen. Deze figuur illustreert dat Stadskanaal nog een relatief blinde vlek is in de provincie. Figuur 3.1 Kaart uit de baanbreker Vrijetijdseconomie Provincie Groningen 2. Erfgoed met toekomst Tijdens het schrijven van het toekomstperspectief toerisme en recreatie is gemeente Stadskanaal ook begonnen aan een nieuw erfgoedbeleid, waarmee ingezet wordt op bescherming en behoud van erfgoed en versterking van het draagvlak voor erfgoed. Op regionaal niveau sluit dit aan bij de Strategische Visie Vrijetijdseconomie Oost-Groningen 2030: een door de Oost-Groninger gemeenten gezamenlijk vastgestelde visie waarin landschap, cultuurhistorie en iconen worden benoemd als fundament van het vrijetijdsaanbod.
Iconen als Museumspoorlijn STAR, het Veenkoloniaal Museum (in Veendam) en andere culturele trekpleisters worden expliciet genoemd als onderscheidende elementen voor Oost-Groningen. Ook de provincie ziet erfgoed als kans voor de vrijetijdseconomie. In “Erfgoed met toekomst – Succesfactoren voor de herbestemming van erfgoed in de vrijetijdseconomie” wordt beschreven hoe erfgoedherbestemming kan bijdragen aan cultureel toerisme, werkgelegenheid, sociale cohesie en het creëren van laagdrempelige ontmoetingsplekken. Ook in de kansenkaart van Noord-Drenthe, een overzicht van belangrijke toeristische en erfgoedkansen in de regio, wordt de STAR als kansrijk erfgoed gezien, specifiek voor een betere toeristische verbinding tussen Drenthe en Groningen. Uit deze kansenkaart volgen een aantal concrete aanbevelingen: ▪ Creëer een duidelijke visuele identiteit en een duidelijk verhaal, verspreid via sociale media, campagnes en fysieke locaties; ▪ Ontwikkel toeristische routes rondom grote Groningse verhalen; ▪ Breng eigendom en onderhoud van erfgoed in kaart om zicht te krijgen op leegstand en pilotlocaties te kiezen.
BUREAU VOOR RUIMTE & VRIJE TIJD TOEKOMSTPERSPECTIEF TOERISME EN RECREATIE STADSKANAAL 13 3. Evenementen en levendige kernen De gemeente beschouwt evenementen als middel om kernen te verbinden, leefbaarheid te versterken en het imago van Stadskanaal te verbeteren. In het Evenementenbeleid Stadskanaal wordt benadrukt dat evenementen bijdragen aan ontmoeting, noaberschap en trots, en dat ze de dorpen en het centrum van Stadskanaal profileren als plekken waar iets te beleven valt. Concreet gebeurt het volgende: ▪ Het beleid bevat een beoordelingskader waarmee o.a. wordt afgewogen of evenementen passen bij de directe omgeving; ▪ Er wordt aangegeven waar en wanneer welke evenementen passend zijn, om een goede spreiding zowel in ruimte als tijd te waarborgen; ▪ De gemeente speelt geen rol in de promotie van specifieke evenementen, wel publiceren ze een evenementenkalender. Ook regionaal wordt ingezet op evenementen. De Strategische Visie Vrijetijdseconomie Oost-Groningen 2030 noemt grote en kleine evenementen, zoals de Stoomdagen van Museumspoorlijn STAR, als trekkers die iconen en attracties versterken en bezoekers naar de regio halen.
Op provinciaal niveau wordt in het Uitvoeringsprogramma Vrijetijdseconomie 2024–2027 “Groeiend Gastvrij” een aparte opgave voor evenementen benoemd, met een structureel budget voor een subsidieregeling evenementen en extra middelen voor grote terugkerende evenementen. 4. Impuls aan de bereikbaarheid door routes en ov Routes worden in meerdere beleidsdocumenten als fundament van de vrijetijdseconomie gezien. De provincie benoemt routes expliciet als één van de vijf pijlers in de Baanbreker en zet stevig in op het verbeteren en uitbreiden van fiets- en wandelnetwerken, waaronder nieuwe themaroutes, ontbrekende schakels in het fietsnetwerk en aansluiting op Duitse routenetwerken. Ook waterrecreatie krijgt een impuls door investeringen in het toervaartnet en betere voorzieningen voor aanmeren, brugbediening en doorvaart. In de Strategische Visie Vrijetijdseconomie Oost-Groningen 2030 worden wandelen en fietsen gezien als de meest kansrijke vormen van recreatie, waarbij routes fungeren als verbindende structuur tussen dagattracties. Deze recreatieve verbindingen sluiten aan bij een bredere regionale opgave: het verbeteren van de algehele bereikbaarheid in Oost-Groningen. In het Masterplan Oost-Groningen wordt bereikbaarheid namelijk gezien als een voorwaarde voor brede welvaart. Een robuust netwerk van verbindingen versterkt de leefbaarheid en het vestigingsklimaat.
De komst van de Nedersaksenlijn (de geplande spoorlijn tussen Veendam en Groningen) verbetert straks de verbindingen tussen kernen als Veendam, Stadskanaal en Ter Apel én met stad Groningen. Daarnaast wordt vanuit dit masterplan ingezet op een dekkend netwerk van openbaar vervoer, betere vaarwegen, mobiliteitshubs en deelvervoer in centrale kernen. Concrete activiteiten die hierbij kansrijk worden gezien, zijn: ▪ Deelvervoer stimuleren nabij stationslocaties (van o.a. de Nedersaksenlijn); ▪ Transferia in alle centrale kernen; ▪ Verbeteren en uitbreiden van snelle fietsverbindingen tussen de centrale kernen van Oost-Groningen en stations; ▪ In de gehele regio realiseren van snelle digitale verbindingen. 3.2 | Trends en ontwikkelingen in de sector | erfgoedplek (Cultuurmonitor.nl, 2024). Ook zien we dat industrieel We zien de volgende relevante trends en ontwikkelingen in de toerisme- | erfgoed, zoals windmolens en fabrieksgebouwen, populaire plekken en recreatiesector: | zijn om te bezoeken vanwege de culturele waarde en fotogenieke, ▪ | De kracht van het platteland: agrotoerisme als kans én uitdaging | recreatieve beleving. Deze plekken krijgen dan ook steeds vaker een Agrotoerisme, van slapen bij de boer tot meedraaien op het erf, | sociale of recreatieve invulling. groeit sterk in populariteit. Bezoekers zoeken de rust, authenticiteit | ▪ | Kamperen en camperaars in de lift.
Het kamperen in 2023 groeide en volledige plattelandsbeleving, wat bijdraagt aan herwaardering | met 13,3% ten opzichte van 2022. Van de kampeergasten kwam in van streek en landschap (NBTC, 2023). | 2022 71% uit Nederland en 29% uit het buitenland. In 2023 bereikte Tegelijkertijd staan veel agrariërs midden in de transitie naar een | Nederland een recordaantal van bijna 590.000 geregistreerde duurzamere bedrijfsvoering. Toerisme kan voor hen een | campers en caravans. Een groei van ongeveer 7% ten opzichte van waardevolle nevenactiviteit en inkomstenbron zijn, maar het brengt | 2020 (NRIT, 2023). Naast de traditionele campers en caravans, zien ook uitdagingen met zich mee. Recreatie en landbouw komen soms | we steeds meer andere typen voertuigen de kampeerterreinen met elkaar in botsing: bezoekers en landbouwvoertuigen delen | oprijden. Jongeren kopen veel kleine busjes die ze vervolgens zelf dezelfde wegen en toeristische activiteiten kunnen beperkingen | ombouwen naar een kleine camper. Hiermee kunnen ze zowel in de opleggen aan de dagelijkse agrarische werkzaamheden. Bovendien | natuur als in de stad goed kamperen. Onder ouderen zien we juist zijn agrotoeristische initiatieven niet altijd makkelijk ruimtelijk te | een toename in campers die van alle gemakken voorzien zijn, de realiseren. | vaak wat grotere en luxere campers.
▪ | Maatwerk en authenticiteit met streekproducten. Consumenten | ▪ | Sociaal verantwoord ondernemen populairder. In Nederland zijn zoeken steeds vaker maatwerk en authenticiteit wanneer ze uit eten | sociale ondernemingen sterk aan het toenemen. Zo ook in de gaan. Ze willen een unieke ervaring met producten die aansluiten bij | sectoren logies-, maaltijd- en drankverstrekking en kunst, hun persoonlijke voorkeuren, of die nu duurzaam, vegetarisch of | amusement en recreatie zijn bedrijven bezig met sociaal gewoon bijzonder zijn. Dit verklaart onder andere de groeiende | ondernemen. De omzet en winst van sociale ondernemingen is de populariteit van foodtruckfestivals ( | Horecamagazine, 2024). | laatste jaren ook toegenomen. Sociale ondernemingen zien hun Daarnaast hecht men veel waarde aan authenticiteit: lokale | winst niet als doel maar als middel om te investeren in sociale of kenmerken en het gebruik van streekproducten | zijn gewild. Een | ecologische doelen of te doneren (Jan Bockma, 2024). duidelijke link tussen de locatie en de activiteit, horecagelegenheid, | ▪ | Wandelen en fietsen ongekend populair. Wandelen en fietsen zijn het evenement of de verblijfsaccommodatie wordt daarbij steeds | de meest ondernomen activiteiten. 79% van de Nederlanders belangrijker. | onderneemt een wandeling en 58% een fietstocht (NVTO, 2023). In ▪ | Erfgoed steeds populairder.
Volgens de Cultuurmonitor bracht in | de provincie Groningen wordt wandelen als activiteit vaker dan 2022 maar liefst 67% van de Nederlanders een bezoek aan een | gemiddeld ondernomen. Routegebonden activiteiten, zoals BUREAU VOOR RUIMTE & VRIJE TIJD | 14 | TOEKOMSTPERSPECTIEF TOERISME EN RECREATIE STADSKANAAL BUREAU VOOR RUIMTE & VRIJE TIJD TOEKOMSTPERSPECTIEF TOERISME EN RECREATIE STADSKANAAL 15 wandelen, fietsen, hardlopen en paardrijden, worden het meest ondernomen in eigen wijk of dorp, bosgebied of landelijkgebied. Lokale ontwikkelingen Naast landelijke ontwikkelingen zien we ook regionale en gemeentelijke ontwikkelingen die relevant zijn voor de toeristisch-recreatieve sector in Stadskanaal. ▪ Komst Nedersaksenlijn: de provincie Groningen heeft in het verleden ingezet op het verlengen van de bestaande spoorverbinding tussen Groningen en Veendam naar Stadskanaal voor reizigersvervoer. Parallel hieraan heeft het Rijk besloten tot de aanleg van de Nedersaksenlijn, een nieuwe spoorverbinding die via Emmen doorloopt richting Twente. De provincie Groningen heeft besloten het project voor een zelfstandige spoorverbinding tussen Veendam en Stadskanaal niet verder uit te voeren, maar onder te brengen in de bredere ontwikkeling van de Nedersaksenlijn. Deze keuze leidt in de regio tot zorgen en twijfel.
Enerzijds biedt de Nedersaksenlijn kansen voor een sterkere en bredere verbinding, maar anderzijds leeft de verwachting dat een directe spoorverbinding naar Stadskanaal hierdoor later gerealiseerd wordt en afhankelijker wordt van besluitvorming op rijksniveau. Hoewel de Nedersaksenlijn op termijn een impuls kan geven aan de bereikbaarheid, werkgelegenheid en leefbaarheid in het zuidoosten van Groningen, is het vooralsnog onduidelijk wanneer Stadskanaal daadwerkelijk op het spoor zal worden aangesloten. Volgens de huidige planning zal het nog minimaal 10 tot 15 jaar duren voordat de eerste reizigers gebruik kunnen maken van (delen van) de Nedersaksenlijn. ▪ De invloed van de Nedersaksenlijn op de STAR: de STAR heeft de ambitie om zich verder te ontwikkelen als geregistreerd museum, met meer beleving en themaritten. De mogelijke komst van de Nedersaksenlijn kan daarbij kansen bieden door een betere bereikbaarheid en een groter bezoekerspotentieel. Tegelijkertijd brengt de ontwikkeling van de spoorinfrastructuur onzekerheden met zich mee voor de toekomstige situatie van de STAR. De precieze inpassing en gevolgen voor de huidige exploitatie zijn op dit moment nog niet duidelijk. Het is daarom van belang om de verdere uitwerking van de Nedersaksenlijn in samenhang met de positie en ontwikkeling van de STAR te blijven volgen.
▪ Verhuizing van het Museum van de Streek: het voormalige Streekhistorisch Centrum is verhuisd naar het centrum en deelt samen met de bibliotheek een locatie. Naast dat het lokale archief in het centrum aanwezig is, is er ook een museum: Museum van de Streek. Op de nieuwe locatie wil het museum het verhaal van de Kanaalstreek op een interactieve manier presenteren, met korte teksten, luister- en beeldmateriaal. ▪ Ontwikkeling van het voormalige Phillipsterrein: onder de Regio Deal Oost-Groningen transformeert Stadskanaal het voormalige Philips-terrein (Mercurius-terrein) van een industriële locatie naar een levendig gebied met maatschappelijke en economische functies. Het terrein biedt onder meer Museum Philips Stadskanaal en een audiowandeling, die de cultuurhistorische beleving versterken. Hoewel de focus van de transformatie ligt op innovatie, onderwijs en bedrijvigheid, bieden deze culturele elementen kansen om het terrein ook toeristisch te benutten. Door het Phillips-terrein te verbinden met andere attracties in de gemeente en regio kan het bijdragen aan een diverser en aantrekkelijker recreatief aanbod voor de regio. 3.3 | Vraag-aanbod | Daarentegen komen avontuurzoekers en stijlzoekers zowel in Stadskanaal als in de omliggende gemeenten minder vaak voor.
Het In deze paragraaf onderzoeken we welke wensen en behoeften er leven | aandeel plezierzoekers en inzichtzoekers is in Stadskanaal ongeveer bij inwoners en bezoekers van Stadskanaal, en of het huidige aanbod | gelijk aan het landelijk gemiddelde. daar goed op aansluit. We kijken naar welke doelgroepen zich aangesproken voelen door wat er nu beschikbaar is, en of dit | Figuur 3.2 Leefstijlprofiel van de inwoners van Stadskanaal, omliggende overeenkomt met de doelgroepen die we in de stad willen bereiken. | gemeenten en Nederland Voor dit onderzoek maken we gebruik van De Leefstijlvinder. Stadskanaal | 3% 17% | 15% | 16% | 29% | 12% | 8% Voor deze analyse kijken we alleen naar commerciële voorzieningen. Stadskanaal bezit ook niet-commerciële recreatieve voorzieningen, zoals wandel- en fietspaden. Deze zijn zeker van waarde, maar zijn in dit | Omliggende gemeenten | 4% | 18% | 13% | 17% | 24% | 13% | 11% onderzoek niet meegenomen omdat deze doorgaans minder belevingselementen bevatten en daardoor minder goed te koppelen zijn | Nederland | 11% | 18% | 12% | 12% | 17% | 13% | 16% aan specifieke doelgroepen. In totaal zijn er 30 bedrijven meegenomen: 14 horeca, 4 dagrecreatie en 12 verblijfsrecreatie.
| 0% | 20% | 40% | 60% | 80% | 100% Avontuur | Plezier | Harmonie | Verbinding | Rust | Inzicht | Stijl Vraag Figuur 3.2 laat de leefstijlprofielen van het Nederlands gemiddelde, de omliggende gemeenten en Stadskanaal zien. Onder de omliggende gemeenten vallen de gemeenten Veendam, Westerwolde, Aa en Hunze, Pekela en Borger-Odoorn. Vergeleken met de omliggende gemeenten, en zeker met het landelijk gemiddelde, telt Stadskanaal relatief veel rustzoekers. Dit is de meest voorkomende leefstijl binnen de gemeente. Ook het aandeel harmoniezoekers en verbindingszoekers ligt in Stadskanaal hoger dan het Nederlands gemiddelde. BUREAU VOOR RUIMTE & VRIJE TIJD | 16 | TOEKOMSTPERSPECTIEF TOERISME EN RECREATIE STADSKANAAL BUREAU VOOR RUIMTE & VRIJE TIJD TOEKOMSTPERSPECTIEF TOERISME EN RECREATIE STADSKANAAL 17 Aanbod De horeca in Stadskanaal is veelal kleinschalig. Het menu bestaat op de meeste plekken uit bekende klassiekers, en de sfeer en beleving zijn meestal laagdrempelig en vertrouwd. Hierdoor spreekt het aanbod vooral de rustzoeker en verbindingszoeker aan (zie figuur 3.3). Ook in de dagrecreatie worden deze doelgroepen voornamelijk bediend. Daarnaast wordt de harmoniezoeker op verschillende locaties bediend door een levendige sfeer, laagdrempelige gezelligheid en een aanbod met voor ieder wat wils.
De verblijfsrecreatie richt zich voornamelijk op de verbindingszoeker en harmoniezoeker (zie figuur 3.4). De harmoniezoeker voelt zich vooral thuis op enkele campings of vakantieparken, terwijl de verbindingszoeker zich in bijna alle verblijfsrecreatie kan vinden, waardoor deze doelgroep veruit de meeste keuzemogelijkheden heeft. Voor de avontuurzoeker is er geen aantrekkelijk aanbod in de gemeente qua dagrecreatie en horeca. Het aanbod aan verblijfsrecreatie is voor deze leefstijl ook zeer beperkt. Ook het aanbod voor de plezierzoeker, inzichtzoeker en stijlzoeker is beperkt. 0 0 1 1 3 3 4 8 4 12 1 1 0 1 0 2 4 6 8 10 12 14 Dagrecreatie Horeca Avontuurzoeker Plezierzoeker Harmoniezoeker Verbindingszoeker Rustzoeker Inzichtzoeker Stijlzoeker Figuur 3.3 Aantal horeca en dagrecreatieve mogelijkheden per leefstijl. 0% 11% 27% 38% 12% 12% Avontuurzoeker Plezierzoeker Harmoniezoeker Verbindingszoeker Rustzoeker Inzichtzoeker Stijlzoeker Figuur 3.4 Aandeel slaapplaatsen per leefstijl BUREAU VOOR RUIMTE & VRIJE TIJD TOEKOMSTPERSPECTIEF TOERISME EN RECREATIE STADSKANAAL 18 Vraag en aanbod De harmoniezoeker vormt een relatief grote doelgroep in de gemeente en omliggende gemeenten. Qua verblijfsrecreatie is er al relatief veel aanbod, zowel in Stadskanaal als op de Hondsrug, maar qua dagrecreatie en horeca vindt de harmoniezoeker nog beperkt aantrekkelijk aanbod.
Ook de plezier- en inzichtzoeker vinden beperkt aantrekkelijk dagrecreatief en horeca aanbod, terwijl zij een groot deel van de inwoners in de regio vormen. Dit biedt kansen om nieuwe dagrecreatie en horeca te richten op harmonie-, plezier- en inzichtzoekers. Door meer aanbod voor deze doelgroepen te ontwikkelen, ontstaat een gevarieerder recreatief aanbod in de gemeente. Daarnaast biedt het toevoegen van gevarieerde en kwalitatieve verblijfsrecreatie mogelijkheden om verschillende doelgroepen beter te bedienen. Investeringen in verblijfsrecreatie zijn waardevol, omdat toeristen bijdragen aan het behoud van voorzieningen en daarmee aan de versterking van de leefbaarheid in de gemeente. Omdat er voor de harmoniezoeker al relatief veel verblijfsrecreatief aanbod bestaat in Stadskanaal en op de Hondsrug, is het advies om bij de ontwikkeling van nieuw verblijfsrecreatief aanbod de focus vooral te leggen op de plezierzoeker en inzichtzoeker. Zo kan in samenhang met horeca en dagrecreatie een aantrekkelijk en gevarieerd recreatief aanbod ontstaan dat meerdere doelgroepen aanspreekt (zie figuur 3.6). Voor de stijlzoeker en avontuurzoeker is geen tot beperkt aantrekkelijk aanbod aan verblijfsrecreatie, dagrecreatie en horeca in de gemeente.
De geboden sfeer en beleving in het huidige aanbod staan ver af van wat deze leefstijlen aanspreekt, waardoor zij niet eenvoudig te bedienen zijn . Deze doelgroepen zijn bovendien relatief klein. Om deze redenen worden zij in dit advies buiten beschouwing gelaten. De kaders hierna bieden inspiratie voor de harmoniezoeker, plezierzoeker en inzichtzoeker. Figuur 3.5 Leefstijlen waarvoor het huidige aanbod voornamelijk aantrekkelijk is Figuur 3.6 Kansrijke leefstijlen voor nieuw aanbod BUREAU VOOR RUIMTE & VRIJE TIJD TOEKOMSTPERSPECTIEF TOERISME EN RECREATIE STADSKANAAL 19 Harmoniezoeker De harmoniezoeker is hartelijk, gemoedelijk en sociaal. Vrije tijd staat voor hen in het teken van samen genieten met familie en vrienden, in een gemoedelijke omgeving waar voor ieder wat wils is. Harmoniezoekers gaan graag met het gezin, familie en/of vrienden een dagje winkelen of naar het zwembad, dierentuin of pretpark. In de horeca voelen zij zich het meest op hun gemak bij informele, gastvrije gelegenheden, met aandacht voor comfort, betaalbaarheid en keuze voor iedereen. Op het menu zijn de klassiekers in trek, maar ook thematische horeca), groepsgerechten (zoals fondue en bbq) en ‘all you can eat’ aangelegenheden spreken hen aan.
In de verblijfsrecreatie geven harmoniezoekers de voorkeur aan bungalowparken en campings waar de praktische voorzieningen goed geregeld zijn en een gezellige, knusse sfeer hangt. Plezierzoeker De plezierzoeker is spontaan, sociaal en gericht op gezelligheid en vermaak. Vrije tijd draait om samen leuke dingen doen, ontspannen en geëntertaind worden, bij voorkeur in een levendige omgeving. Voor dagrecreatie trekken evenementen, attracties en andere dynamische uitjes hen het meest aan. In de horeca zoeken plezierzoekers een informele, bruisende sfeer, bijvoorbeeld bij foodfestivals of restaurants met muziek, live cooking of shared dining. In de verblijfsrecreatie geven zij de voorkeur aan eigentijdse accommodaties met veel faciliteiten en activiteiten, zoals hotels, campings of bungalowparken, zodat er voor iedereen iets te beleven is. Bron: De Boterlap, Waterloopbos Bron: Italiaanse meren, Brinks Pannenkoeken
BUREAU VOOR RUIMTE & VRIJE TIJD TOEKOMSTPERSPECTIEF TOERISME EN RECREATIE STADSKANAAL 20 Inzichtzoeker Inzichtzoekers zijn bedachtzaam, serieus en intelligent. Vrije tijd staat in het teken van zelfontwikkeling, reflectie en betekenisvolle ervaringen, bij voorkeur in rust en privacy. Dagrecreatie sluit aan als deze educatief en inspirerend is, zoals musea, erfgoedlocaties, thematische wandelingen of natuurgebieden met mogelijkheden tot verdieping (bijvoorbeeld met educatieve informatie of een diepere betekenis). In de horeca waarderen zij rustige, authentieke en kwalitatieve locaties met aandacht voor ambacht en herkomst. In de verblijfsrecreatie kiezen inzichtzoekers bij voorkeur voor kleinschalige, duurzame accommodaties die in een natuurlijke omgeving liggen en vertrouwd aanvoelen. Ze verblijven het vaakst in hotels en geven daarbij de voorkeur aan luxe hotels of natuurhotels/ecolodges. Bron: Marveld Recreatie, Markt5 BUREAU VOOR RUIMTE & VRIJE TIJD TOEKOMSTPERSPECTIEF TOERISME EN RECREATIE STADSKANAAL 21 3.4 Onderzoek individuele gemeenten in provincie Groningen In een onderzoek naar de vrijetijdseconomie van provincie Groningen (Ginder, 2025) worden de tien gemeenten in de provincie met elkaar vergeleken op enkele parameters. Hierna volgen de opvallendste resultaten uit het inwonersonderzoek voor de gemeente Stadskanaal.
In figuur 3.7 zien we de reacties van de inwoners op een aantal stellingen. Inwoners uit Stadskanaal staan erg positief tegenover toerisme en recreatie en zien vooral de voordelen ervan. Figuur 3.7 Reacties van inwoners uit Stadskanaal op een aantal stellingen Algemene houding t.o.v. toerisme en recreatie We vergelijken Stadskanaal op enkele onderdelen met de andere gemeenten, het volgende valt op: ▪ 66% van de inwoners van Stadskanaal mist voorzieningen voor vrijetijdsactiviteiten in hun gemeente, dit is het hoogste aandeel van alle gemeenten. Inwoners missen vooral horeca en terrassen; ▪ 70% van de inwoners zou graag (veel) meer toeristen willen in de gemeente. Dit is een van de hoogste percentages in vergelijking met de andere gemeenten, gemiddeld ligt dit op 50%; ▪ 71% van de inwoners vindt het (redelijk) rustig qua bezoekers in de gemeente Stadskanaal, gemiddeld is dit 45%; ▪ 91% van de inwoners ervaart geen negatieve effecten van toerisme, alleen gemeente Pekela scoort hoger met 96%;
BUREAU VOOR RUIMTE & VRIJE TIJD TOEKOMSTPERSPECTIEF TOERISME EN RECREATIE STADSKANAAL 22 Figuur 3.8 toont hoeveel procent van de overnachtingen in de provincie in Stadskanaal plaatsvindt. Dit is met 3% een van de laagste percentages, na gemeenten Pekela en Veendam. Figuur 3.9 toont de verdeling tussen dag- en verblijfsgasten en hierin valt op dat er relatief weinig verblijfsgasten naar Stadskanaal komen. Vervolgens zien we in figuur 3.10 dat daggasten relatief kort in Stadskanaal verblijven: het gemiddelde van 3.1 uur is de kortste verblijfsduur in de provincie. Het aantal nachten dat bezoekers gemiddeld in Stadskanaal verblijven is dan weer relatief hoog met 5,5 nachten. Op de volgende pagina’s staan in figuur 3.11 en 3.12 de meest ondernomen dagactiviteiten, eerst voor inwoners en daarna voor bezoekers. Hierbij valt op dat inwoners vooral wandelen, fietsen, horeca bezoeken, markten/braderieën bezoeken en winkelen. Relatief weinig bezoekers wandelen en fietsen in vergelijking met andere gemeenten, ze bezoeken juist vaker de winkels en horeca. Figuur 3.8 Aantal overnachtingen per gemeente Figuur 3.9 Aandeel dag/verblijfsgasten per gemeente Figuur 3.10 Gemiddelde verblijfsduur per gemeente
BUREAU VOOR RUIMTE & VRIJE TIJD TOEKOMSTPERSPECTIEF TOERISME EN RECREATIE STADSKANAAL 23 Figuur 3.11 Ondernomen activiteiten door inwoners
BUREAU VOOR RUIMTE & VRIJE TIJD TOEKOMSTPERSPECTIEF TOERISME EN RECREATIE STADSKANAAL 24 Figuur 3.12 Antwoorden van bezoekers op de vraag: welke activiteiten heeft u vandaag ondernomen?
BUREAU VOOR RUIMTE & VRIJE TIJD TOEKOMSTPERSPECTIEF TOERISME EN RECREATIE STADSKANAAL 25 3.5 Onderzoek provincie Groningen In 2025 is er een bezoekersonderzoek uitgevoerd voor de hele provincie, als input voor het nieuwe programma Recreatie en Toerisme (IPSOS). Het onderzoek richtte zich specifiek op de hele provincie en niet op de verschillende gemeenten. Hierna volgen de meest relevante conclusies. Uit het onderzoek blijkt dat de provincie vooral aantrekkelijk is voor bezoekers die komen winkelen voor plezier, ontspannen en recreëren in de openbare ruimte en een concert of muziekshow bezoeken. In vergelijking met andere provincies valt op dat Groningen minder vaak wordt bezocht als horecabestemming. Het imago van Groningen wordt door Nederlanders vaak geassocieerd met woorden als “aardbevingen”, “aardgas”, “ver weg” en “stad Groningen”. Tegelijkertijd worden de natuur en rust, zoals “ruimte”, “wadden”, “rust” en “vlak/weids”, en de aanwezigheid van studenten genoemd. Figuur 3.13 toont de plekken die bezoekers kennen in de provincie. Stadskanaal wordt niet genoemd, maar plekken nabij (zoals Bourtange, Ter Apel, Veendam, Westerwolde) worden wel genoemd. De belangrijkste redenen om Groningen niet te bezoeken zijn de reisafstand, het gebrek aan kennis over wat de provincie te bieden heeft en de perceptie dat Groningen niet interessant is als vakantiebestemming.
Nederlanders hebben het idee dat mensen Groningen associëren met negatieve aspecten zoals aardbevingen: “Vertel mensen wat ze kunnen verwachten als ze Groningen bezoeken. Helaas is de provincie de afgelopen jaren negatief in het nieuws geweest vanwege de aardbevingen/gaswinning.” Figuur 3.13 Antwoorden op de vraag: welke plekken om te bezoeken in de provincie Groningen kunt u opnoemen?
BUREAU VOOR RUIMTE & VRIJE TIJD TOEKOMSTPERSPECTIEF TOERISME EN RECREATIE STADSKANAAL 26 3.6 Balanstafel Recreatie en toerisme kunnen idealiter bijdragen aan de leefbaarheid, gezondheid en brede welvaart van inwoners. Naarmate een gebied zich recreatief en toeristisch ontwikkelt, nemen deze positieve effecten doorgaans toe, zolang de draagkracht van het gebied niet wordt overschreden. In een optimale situatie is er sprake van voldoende reuring en voorzieningen, terwijl rust, ruimte en natuur behouden blijven. In theorie doorloopt een bestemming hierbij verschillende ontwikkelfasen, zoals te zien in figuur 3.14, van een nog weinig ontdekte bestemming tot een situatie waarin overbelasting kan optreden. Tijdens de balanstafel is met medewerkers uit verschillende beleidsdomeinen gesproken over de kansen en aandachtspunten van recreatie en toerisme in de gemeente Stadskanaal. Deze paragraaf geeft een samenvatting van de belangrijkste inzichten uit dat gesprek. Voor Stadskanaal geldt dat de gemeente zich volgens de ambtenaren momenteel in een vroege ontwikkelfase bevindt. De aanwezige kwaliteiten, zoals het kanaal, het omliggende landschap en het erfgoed, zijn nog onvoldoende beleefbaar. Van negatieve effecten of overtoerisme is geen sprake.
De focus ligt daarom op het versterken van de basis: het verbeteren van dagrecreatie, routes, ontmoetingsplekken en de beleefbaarheid van het kanaal, met behoud van rust en kwaliteit voor inwoners. Door de aanwezige ambtenaren werden vooral kansen gezien voor nieuw aanbod en het verbeteren van de bestaande situatie. Hierna volgt een korte samenvatting van de besproken onderwerpen. Figuur 3.14 Ontwikkelfasen van een toeristische bestemming Kanaal als kenmerkend element van Stadskanaal Het kanaal wordt gezien als een belangrijk en tegelijk onderbenut element in de gemeente. De beleving is nu minimaal door gebrek aan horeca, terrassen, aanlegplekken en verbindingen met het centrum, terwijl de gemeente haar naam te danken heeft aan het kanaal. De drukke weg langs het kanaal vormt een barrière, omdat dit het lastig maakt om veilig over te steken als er bijvoorbeeld een terras aan het water zou zijn. Een autoluwe inrichting en meer horeca en andere voorzieningen aan het kanaal worden vanuit toeristisch-recreatief perspectief als wenselijk gezien. Ontmoetingsplekken en voorzieningen In meerdere dorpen is er volgens de ambtenaren behoefte aan laagdrempelige ontmoetingsplekken. Ook zou er vraag zijn naar één vaste, goed uitgeruste evenementenlocatie voor grotere en diverse evenementen (bijv. ijsbaanterrein, Pagedal, Raadhuisplein).
BUREAU VOOR RUIMTE & VRIJE TIJD TOEKOMSTPERSPECTIEF TOERISME EN RECREATIE STADSKANAAL 27 Routes, sport en dagrecreatie Er ligt potentie om het netwerk van wandel-, fiets-, water- en sportroutes (bijv. kanaal, Pagedal, Pageplas, Pagediep, Onstwedde, Smeerling) te versterken door ontbrekende schakels aan te vullen en bestaande routes beter te onderhouden en bekend te maken. Watersportactiviteiten zoals kanoën, suppen en vissen, buitensport en kinder- en themaroutes kunnen daarnaast actiever worden ingezet om het aanbod aantrekkelijker en completer te maken. Cultuur, erfgoed en identiteit De gemeente heeft een rijke cultuur- en industriële geschiedenis (o.a. kanaal, verveners, Philips-terrein, monumentale panden), maar deze is onvoldoende zichtbaar. Erfgoed- en cultuurroutes kunnen bijdragen aan trots, identiteit en aantrekkingskracht. Eerst dagrecreatie, daarna verblijf Aanwezigen benadrukken het belang om eerst de dagrecreatie en basis op orde te brengen, met behoud van rust en natuur, voordat wordt ingezet op verblijfsrecreatie. 3.7 Verkennende gesprekken Er zijn elf gesprekken gevoerd met betrokkenen uit de vrijetijdssector van Stadskanaal, denk hierbij aan ondernemers, maatschappelijke organisaties en culturele instellingen.
Uit deze gesprekken kwam het volgende beeld naar voren: Huidige positie en kernkwaliteit Stadskanaal beschikt over een aantal kwaliteiten, zoals Museumspoorlijn STAR, het kanaal, de veenkoloniale geschiedenis, het industrieel erfgoed, Theater Geert Teis en de ligging nabij Westerwolde. Deze kwaliteiten worden echter nog onvoldoende benut, onderling verbonden en als één samenhangend verhaal gepresenteerd. Aanbod en beleving Er ontbreekt een duidelijke toeristische kernkwaliteit. Het aanbod is versnipperd en wordt als beperkt ervaren, waardoor de gemeente vooral wordt gezien als een plek met onbenutte potentie in plaats van als een herkenbare bestemming. Zowel voor bezoekers als voor eigen inwoners wordt het aanbod als onvoldoende ervaren. Daarnaast kent het huidige aanbod weinig samenhang en onderscheidend vermogen voor bezoekers en inwoners, en laat de kwaliteit hier en daar te wensen over. Stadskanaal beschikt niet over een dagvullend programma; het centrum is weinig aantrekkelijk en kent veel leegstand; het kanaal is onderbenut; het horeca- en verblijfsaanbod is beperkt; er zijn weinig evenementen; de openbare ruimte heeft onvoldoende belevingswaarde en bovendien ontbreekt een duidelijke grote trekker. Door de gesprekspartners wordt aangegeven dat er veel nodig is om Stadskanaal een recreatief-toeristische impuls te geven.
Hoewel de noodzaak tot actie breed wordt gedeeld, bestaat er nog geen eenduidig beeld van wat er precies nodig is om te komen tot een succesvolle en duurzame impuls voor de gemeente. Samenwerking en regie De samenwerking met de gemeente wordt wisselend ervaren. Er is waardering voor het open contact, maar ondernemers missen een helder toekomstperspectief, ambitie, regie en uitvoeringskracht. Van de gemeente wordt een actievere rol verwacht in het maken van keuzes, BUREAU VOOR RUIMTE & VRIJE TIJD TOEKOMSTPERSPECTIEF TOERISME EN RECREATIE STADSKANAAL 28 het verbinden van partijen en het ondersteunen en versnellen van initiatieven. De samenwerking met lokale en regionale partners wordt als noodzakelijk gezien om Stadskanaal in de toekomst op de kaart te zetten en te houden. Kansen en ontwikkelingen De grootste kansen liggen in het versterken en verbinden van het bestaande aanbod met het regionale aanbod (Westerwolde, Veenkoloniën, Hondsrug en Drenthe). Door regionaal in te zetten op combinatiebezoeken en arrangementen worden meer bezoekers naar zowel de regio als Stadskanaal getrokken. Toekomstige ontwikkelingen bieden kansen om de bereikbaarheid, dagrecreatie en verblijfsrecreatie te verbeteren. Zo kan de Nedersaksenlijn ervoor zorgen dat er meer bezoekers komen en met de ontwikkeling van het Phillipsterrein kan dagrecreatie of verblijfsrecreatie meegekoppeld worden.
Toekomstige ontwikkeling kunnen ook bijdragen aan de levendigheid van het centrum. Risico’s en aandachtspunten Belangrijke risico’s zijn het ontbreken van samenhang en regie, aanhoudende leegstand, beperkte horeca, demografische ontwikkelingen, zoals vergrijzing, en een negatief imago van Stadskanaal en de regio. Trends in recreatie en toerisme Respondenten zien de vraag verschuiven, naar een behoefte aan een totaalbeleving en regionale verhalen die gemeentegrenzen overstijgen. Volgens hen worden bereikbaarheid per openbaar vervoer, zichtbaarheid, marketing en evenementen steeds belangrijker om meer bezoekers te trekken. Ook het versterken van trots en eigenaarschap onder inwoners is volgens hen een cruciale randvoorwaarde. Toekomstbeeld Het gewenste toekomstbeeld is Stadskanaal als een levendige, herkenbare en regionaal verbonden gemeente, waar toerisme en recreatie bijdragen aan zowel aantrekkingskracht voor bezoekers als leefbaarheid voor inwoners. De kern ligt in het verbinden van erfgoed, cultuur, landschap en voorzieningen tot één beleefbaar verhaal, vertaald naar routes, arrangementen, evenementen en verblijf. Een duidelijke identiteit en een herkenbare trekker of icoon kunnen daarbij helpen. De gemeente vervult hierin een actieve, regisserende en verbindende rol.
Het doel is dat Stadskanaal wordt ervaren als een aantrekkelijke bestemming: groen, gastvrij en met een duidelijk profiel. BUREAU VOOR RUIMTE & VRIJE TIJD TOEKOMSTPERSPECTIEF TOERISME EN RECREATIE STADSKANAAL 29 SWOT-analyse, ambitie & speerpunten BUREAU VOOR RUIMTE & VRIJE TIJD TOEKOMSTPERSPECTIEF TOERISME EN RECREATIE STADSKANAAL 30 4 SWOT-analyse In dit hoofdstuk omschrijven we de SWOT (sterkten, zwakten, kansen en bedreigingen). Deze is gebaseerd op uitgevoerde onderzoeken. Sterkten 1. Veel bezochte dagattractie STAR. Met 30.000 bezoekers heeft gemeente Stadskanaal een belangrijke dagattractie met de STAR, de museumspoorlijn tussen Stadskanaal en Veendam. 2. Landschap aan de oostzijde van de gemeente. Aan de oostzijde van Stadskanaal is een rustig en gevarieerd landschap dat onderdeel is van het gebied Westerwolde. Het gebied heeft bossen, beekdalen en open stukken en is daarmee aantrekkelijk voor recreanten om te wandelen en fietsen. 3. Ligging nabij de Hondsrug en vesting Bourtange. Met de Hondsrug en vesting Bourtange heeft de gemeente Stadskanaal twee aantrekkelijke toeristische trekpleisters in de buurt. 4. Beschermd dorpsgezicht Smeerling. Smeerling is een aantrekkelijk groen buurtschap met authentieke streekboerderijen dat beschermd is bij nieuwe ruimtelijke ontwikkelingen. Het is een populair wandel- en fietsgebied binnen de gemeente. Zwakten 1.
Beperkte aantrekkelijkheid van het centrum. Het centrum van Stadskanaal is momenteel beperkt aantrekkelijk vanwege leegstand, weinig diverse horeca en een algemene uitstraling die niet erg uitnodigend is. 2. Diversiteit aan horeca beperkt. Het horeca-aanbod is momenteel erg eenzijdig, vooral in het centrum te vinden en het zijn voornamelijk zaken die fastfood aanbieden. Restaurants van hogere kwaliteit en restaurants in het buitengebied zijn beperkt. 3. Beperkte mogelijkheden voor een dagje uit. Er zijn niet veel dagrecreatieve voorzieningen in de gemeente en de voorzieningen die er zijn, zijn beperkt open. Een dagvullend programma, naast wandelen en fietsen, is momenteel lastig te realiseren in Stadskanaal. 4. Aantal slaapplaatsen beperkt. Het aantal accommodaties en de diversiteit van deze accommodaties is beperkt in Stadskanaal. Dit maakt het lastig om verblijfsgasten aan te trekken die ook bij kunnen dragen aan de instandhouding van basisvoorzieningen en horeca. 5. Onderhoud, beleving en voorzieningen van routes beperkt. Er liggen wel routes in Stadskanaal, maar de ondersteunende voorzieningen (bankjes, prullenbakken, etc.) zijn beperkt. Ook de beleving en onderhoud van de routes zijn beperkt, waardoor het potentieel van de routes niet volledig benut wordt. 6. Een duidelijk verhaal ontbreekt.
Er is geen samenhangend verhaal of herkenbare identiteit voor Stadskanaal als bestemming, waardoor het voor bezoekers onduidelijk is wat de plek uniek maakt en wat er te beleven valt. 7. Huidige marketing beperkt. In de huidige regiomarketing is de zichtbaarheid van Stadskanaal minimaal. Dit hangt samen met het beperkte aanbod: er is momenteel weinig om te vermarkten. 8. Lastige bereikbaarheid met het openbaar vervoer. Stadskanaal, en zeker de dorpen in het buitengebied, is moeilijk te bereiken met het openbaar vervoer. Hierdoor is het voor bezoekers zonder auto moeilijk om Stadskanaal te bereiken. 9. Beperkte beleefbaarheid van het kanaal. Het kanaal, waar de gemeente haar naam aan te danken heeft, is momenteel beperkt beleefbaar. Dit komt mede door een gebrek aan voorzieningen en BUREAU VOOR RUIMTE & VRIJE TIJD TOEKOMSTPERSPECTIEF TOERISME EN RECREATIE STADSKANAAL 31 de drukke weg die er direct naast ligt. Deze vormt een barrière richting het centrum. Kansen 1. Ontwikkeling van het Philips-terrein. Onder de Regio Deal Oost- Groningen transformeert Stadskanaal het voormalige Philips-terrein van een industriële locatie naar een gebied met meerdere functies. De focus ligt op innovatie, onderwijs en bedrijvigheid, maar er zijn kansen om het terrein ook toeristisch te benutten. 2. Provinciale aandacht voor de vrijetijdseconomie.
De provincie Groningen richt zich met de economische agenda ‘Nij begun’ sterk op de ontwikkeling van de vrijetijdseconomie, waardoor er kansen ontstaan voor Stadskanaal om ondersteuning en subsidies te ontvangen voor toeristische ontwikkelingen. 3. Populariteit van streekproducten. De groeiende belangstelling voor lokale en streekproducten biedt kansen voor Stadskanaal om het lokale aanbod beter te promoten en bezoekers te trekken naar bijvoorbeeld markten, boerderijwinkels en boerenbelevingen. 4. Komst van de Nedersaksenlijn. Ondanks dat het nog even duurt voordat de Nedersaksenlijn er komt, wordt Stadskanaal straks wel beter bereikbaar voor bezoekers en inwoners als de verbinding gerealiseerd wordt. 5. Positieve houding van inwoners richting meer bezoekers. 70% van de inwoners staat positief tegenover een toename van het aantal bezoekers. Deze open houding vergroot de kans dat nieuwe initiatieven en toeristische ontwikkelingen in de gemeente goed worden ontvangen. 6. Potentie van Duitse bezoekers. Door de ligging nabij de Duitse grens is er potentieel om Duitse toeristen aan te trekken. Dit kan bijdragen aan een grotere bezoekersstroom en een breder afzetgebied voor lokale ondernemers. Bedreigingen 1.
Onzekerheid over de toekomstige ontwikkeling van de STAR De verdere uitwerking van de Nedersaksenlijn brengt onzekerheid met zich mee over de toekomstige positie en ontwikkeling van de STAR. 2. Zonder impuls ligt afglijding op de loer. Zonder nieuwe initiatieven of investeringen bestaat het risico dat Stadskanaal achteruitgaat in ontwikkeling, waardoor de leefkwaliteit verder in het geding komt. Er is behoefte aan ontwikkelingen van voldoende kwaliteit om andere initiatieven te stimuleren en zo de bredere ontwikkeling van Stadskanaal op gang te brengen. 3. Risico op achterlopen in de regio. Als Stadskanaal onvoldoende investeert en onvoldoende gebruik maakt van de provinciale impuls, bestaat het risico dat de gemeente achterblijft bij omliggende gemeenten, waardoor bezoekers, ondernemers en investeerders naar andere plekken gaan. BUREAU VOOR RUIMTE & VRIJE TIJD TOEKOMSTPERSPECTIEF TOERISME EN RECREATIE STADSKANAAL 32 5 Ambitie & speerpunten Onze ambitie voor de vrijetijdssector van Stadskanaal is als volgt: Deze ambitie willen we bereiken door in te zetten op de volgende vier speerpunten. Kort wordt per speerpunt toegelicht wat het speerpunt inhoudt en waarom het belangrijk is. Speerpunt 1: de basis op orde Bij dit speerpunt staat het op orde brengen en versterken van de basis voor inwoners centraal.
Het gaat om een aantrekkelijke leefomgeving met voldoende ruimte én mogelijkheden voor recreatie, ontmoeting en ontspanning. We willen activiteiten stimuleren die het fysieke en mentale welzijn van inwoners bevorderen. Denk hierbij aan een levendig en uitnodigend centrum van stad en dorpen, goed onderhouden en beleefbare wandel- en fietsroutes, een aantrekkelijk buitengebied en laagdrempelige plekken waar inwoners elkaar kunnen ontmoeten. Ook een gevarieerder en kwalitatief goed horeca-aanbod maakt hier onderdeel van uit, zowel in het centrum als in het buitengebied. De provincie zet ook stevig in op het verbeteren en uitbreiden van fiets- en wandelnetwerken. Hier kan Stadskanaal op aansluiten. Door te investeren in uitstraling, kwaliteit en gebruikswaarde van de openbare ruimte ontstaat een gemeente waar inwoners zich thuis voelen, graag verblijven en trots op zijn. Dit vraagt niet alleen om fysieke verbeteringen, maar ook om ruimte voor initiatieven van inwoners en ondernemers die bijdragen aan een levendig en aantrekkelijk Stadskanaal. Waarom is dit belangrijk? Een sterke en aantrekkelijke basis voor inwoners is de randvoorwaarde voor verdere ontwikkelingen. Wanneer inwoners hun gemeente als prettig, levendig en aantrekkelijk ervaren, versterkt dit de sociale cohesie en de lokale betrokkenheid.
Daarnaast is een aantrekkelijke gemeente voor inwoners, ook aantrekkelijker voor bezoekers. Een sterke basis vormt daarmee het fundament voor een vitale vrijetijdssector. Stadskanaal streeft naar een fijne leefomgeving voor inwoners en ziet toerisme en recreatie als middel om daaraan bij te dragen. Enerzijds zijn voldoende vrijetijdsmogelijkheden belangrijk voor onze inwoners: zij moeten plekken hebben waar ze elkaar kunnen ontmoeten, groene ruimte om in te recreëren en activiteiten waarmee ze zich kunnen vermaken. We moedigen activiteiten aan die het fysieke en mentale welzijn van onze inwoners ondersteunen. Anderzijds willen we bezoekers aantrekken om daarmee een impuls te geven aan onze basisvoorzieningen; bezoekers maken ten slotte ook gebruik van bijvoorbeeld onze winkels, routes en horeca. Op deze manier willen we waarborgen dat Stadskanaal een gemeente is waar ze graag hun vrije tijd doorbrengen en trots op zijn. We beseffen ons dat we als bestemming nog aan de start staan, maar vinden het juist daarom van groot belang om ontwikkelingen te stimuleren die iets bijdragen, aan onze lokale economie én leefbaarheid. BUREAU VOOR RUIMTE & VRIJE TIJD TOEKOMSTPERSPECTIEF TOERISME EN RECREATIE STADSKANAAL 33 Speerpunt 2: uitbreiding van het aanbod voor bezoekers Dit speerpunt richt zich op het uitbreiden en diverser maken van het aanbod voor bezoekers.
In de omgevingsvisie is de ambitie vastgelegd om het aantal overnachtingen in de gemeente te vergroten (middels kleinschalige verblijfsaccommodaties). Momenteel is er voor bezoekers weinig reden om bewust voor Stadskanaal te kiezen of er langer te verblijven. Door te investeren in nieuwe en bestaande dagattracties, verblijfsrecreatie, evenementen en onderscheidende horeca ontstaat een completer en aantrekkelijker aanbod dat elkaar versterkt. Vanuit de Omgevingsvisie wordt er daarnaast ook ingezet op basisvoorzieningen, zoals sterkere recreatieve netwerken (waaronder TOP’s) en beter beleefbare natuur. Belangrijke aandachtspunten zijn onder meer de betere benutting van het kanaal en het Philips-terrein, het toevoegen van verblijfsaccommodaties voor verschillende doelgroepen en het ontwikkelen van belevingen rondom streekproducten, cultuur en natuur. Het doel is om Stadskanaal te ontwikkelen tot een bestemming waar bezoekers niet alleen langskomen, maar ook blijven en terugkeren. Waarom is dit belangrijk? Een aantrekkelijk en gevarieerd aanbod vergroot de verblijfsduur en bestedingen van bezoekers. Dit heeft een directe positieve impact op het behoud van lokale ondernemingen en andere voorzieningen. Daarnaast draagt een sterker bezoekersaanbod bij aan een levendiger straatbeeld en meer reuring, wat ook de leefbaarheid voor inwoners ten goede komt.