CConstaterende datStadskanaal
Koppel je AI →
Document · PDF

Stadskanaal Musselkanaal Toekomstperspectief deel 3

Raadsvergadering 22 september 2025, gemeente StadskanaalBij agendapunt: Toekomstperspectief Stadskanaal-Musselkanaal (Masterplan Regiocentra Fase 2)7.797 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen

Toegift

Vloeivelden ten noorden van Stadskanaal

Uitkijktoren De Nieuwe Herdgang, Tilburg

Uitkijktoren De Steltloper, Marker Wadden

Uitkijktoren Rondom Stadskanaal en Musselkanaal liggen prachtige natuurgebieden. Er ligt een kans om deze beter met elkaar te verbinden en te ontsluiten. Een architectuurprijsvraag voor een uitkijktoren zet de natuurgebieden van Stadskanaal letterlijk op de kaart.

Eigen foto’s

128

129

Toegift

De Ceresmarathon: van stad naar kanaal

marathon of een wandeltocht met elementen van de Nijmeegse vierdaagse. Op deze manier wordt de Ceresmarathon toegankelijk voor een bredere doelgroep.

De Ceresmarathon verbindt Stadskanaal en Groningen in een unieke tocht die sport, bewegen, landschap en streekcultuur samenbrengt. De deelnemers lopen dwars door de Veenkoloniën, een gebied gevormd door water en turf, door arbeid en ambitie. Startend op de Grote Markt en finishend op de grens van Stadskanaal en Musselkanaal, ter hoogte van de iconische watertoren Ceres, vernoemd naar de Romeinse godin van vruchtbaarheid en welvaart. Een afstand die precies 42,195 kilometer meet.

De tocht is meer dan een sportieve uitdaging. Het evenement zet Stadskanaal en Musselkanaal (twee)jaarlijks op de kaart. Langs het kanaal kan een braderie georganiseerd worden waar streekproducten worden verkocht en waar lokale verenigingen en initiatieven zich kunnen presenteren. Zo wordt niet alleen de welvaart en veerkracht van de regio zichtbaar, maar ook de sterke gemeenschap die hierachter schuilt. Een eerbetoon aan wat er al is, en een blik op wat kan groeien. Van water tot welvaart, van Ceres tot Stad.

De route loopt grotendeels langs het Stadskanaal, de levensader van de Kanaalstreek. Door langs het kanaal te lopen, wordt de verbinding tussen Stadskanaal en Groningen tastbaar: een marathon die verleden en heden met elkaar verbindt. Waarbij er natuurlijk ook opties zijn voor een halve 130

DEEL IV:

Van visie naar doen

In deel IV beschrijven we de te hanteren instrumenten voor realisatie van het toekomstperspectief en beschrijven daarna de uitvoering in vijf prioritaire gebieden. Ook ramen we de publieke investeringen op basis van de ‘bouwstenen’ van het Masterplan Regiocentra Groningen en prioriteren daarin ook voor een start in de periode 2024-2028. Tenslotte geven we aan welke middelen we in die eerste periode denken te kunnen besteden met het oog op cofinanciering vanuit de Regiodeal. Instrumenten voor uitvoering Iedere gemeente beschikt over tal van kaders, regels en beleids- en uitvoeringsinstrumenten die van pas kunnen komen bij het op gang brengen van ruimtelijke transities en ontwikkelingen. Alleen al de omgevingswet brengt tal van instrumenten met zich mee. Deze beschouwen we als bekend, net als de mogelijkheden tot planologische aanpassing en afwijking, voorkeursrecht, onteigening, kostenverhaal etc. Hieronder volgt derhalve een opsomming van aanvullende tools die van waarde kunnen zijn bij de uitvoering van het toekomstperspectief en die we als gemeente willen verkennen voor de uitvoering.

133

Instrumenten voor uitvoering

Actief grondbeleid Met het actief maken van het grondbeleid wil de gemeente op basis van marktconforme aankopen, met een plus op geoorloofde staatssteun, strategisch gronden en panden verwerven, bijvoorbeeld in cultuurhistorisch waardevolle gebieden en/of op basis van een ‘rotte kiezenanalyse’. In prioritaire gebieden vestigt de gemeente indien nodig een voorkeursrecht. Ultimo zet de gemeente het onteigeningsinstrument in mede op basis van welstandscriteria en een goede ruimtelijke ordening. Dit beleid wordt geschraagd met een jaarlijks maximaal investeringskrediet ten behoeve van strategische verwervingen. Verwervingen worden op hun actuele waarde in de balans opgenomen en in stand gehouden tot het moment van gewenste inzet of transformatie wanneer daarvoor de benodigde partners en/of middelen zijn verworven. Subsidieregeling gevelverbetering en ontwikkeling lintbebouwing We onderzoeken een subsidieregeling ten behoeve van het mogelijk maken van ontwikkelingen in het lint waarbij de nadruk ligt op gevelverbetering en transformatie, eventueel gekoppeld aan verduurzaming. Prioriteit ligt bij het lint grenzend aan de kernen van Musselkanaal en Stadskanaal en het lint tussen beide kernen. Daarna volgt de rest van het lint. We stellen jaartranches vast vanuit het principe ‘wie het eerste komt, wie het eerst maalt’. Ongebruikte ruimte schuift door naar het opvolgende jaar.

Per type en omvang van de opgave wordt een bijdragepercentage en een minimum en maximum bijdrage vastgesteld. Wanneer op basis van het percentage het minimumbedrag onderschreden wordt gaan we uit dat dit door de markt zelf opgepakt kan worden. De gemeente mag daarbij zelf ook aanvragen. De bijdragen zullen substantieel en proportioneel moeten zijn ten opzichte van de private investeringen waarbij. Het minimumbedrag voor projecten zal daarom niet te laag moeten zijn en de gevraagde cofinanciering niet te hoog. Mede daarmee selecteren we op projecten met voldoende maatschappelijke impact.

door ruimte voor kapitaallast in de begroting op te nemen en werk met werk te maken als het gaat om vervanging en groot onderhoud. Ongebruikte ruimte wordt jaarlijks toegevoegd aan een beklemde reserve waardoor er ook gespaard wordt. Het fonds volgt het ontwikkelperspectief en prioriteert bij reguliere ruimtelijke opgave zoals groot onderhoud, investeringen in de openbare ruimte, klimaatadaptatie, natuurinclusiviteit en de energietransitie (stapeling van middelen). Het fonds heeft allereerst een interne werking om zodoende middelen voor gemeentelijke initiatieven veilig te stellen. Kwaliteitsteam We installeren een Kwaliteitsteam, met daarin ook een Kanaalbouwmeester. Deze multidisciplinaire adviescommissie kan als klankbord dienen en helpt bij het borgen van de ruimtelijke kwaliteit van projecten als vastgelegd in de ontwikkelvisie. Het functioneert onafhankelijk en bestaat uit deskundige stedenbouwkundigen, architecten en landschapsarchitecten die gevraagd en ongevraagd adviseren over de stedenbouwkundige inpassing, architectuur, landschap en cultuurhistorie van projecten. Het team speelt een rol in de gebiedsontwikkelingen en geeft advies in een vroeg stadium om problemen tijdig te signaleren en kwalitatieve maatwerkoplossingen te realiseren. Het Kwaliteitsteam bevordert de dialoog tussen de gemeente, ontwikkelaars en andere betrokkenen om tot de beste oplossingen te komen.

Een mogelijkheid is dat er op provinciaal niveau twee of drie Kwaliteitsteams ingericht worden die elk een aantal Masterplan Regiocentra-gemeenten met raad en daad gaan bijstaan. Op deze manier wordt kennisuitwisseling bevorderd.

Lokaal woningbouwconsortium Het lokaal gemeentelijk woningbouwconsortium is een samenwerkingsverband tussen de gemeente, ontwikkelaars, woningbouwcorporaties, bouwers en investeerders. De gemeente speelt een centrale rol via het opstellen van integraal woonbeleid en het verstrekken van vergunningen. De ontwikkelaars en corporaties zijn verantwoordelijk Kanaalster vernieuwingsfonds zijn voor het ontwerp en de planning van We verkennen een fonds ten behoeve van de woningbouwprojecten. Bouwbedrijven realiseren opgaven uit het ontwikkelperspectief waarmee de projecten en investeerders zorgen voor de we ca. 20% van de publieke tekorten wensen te benodigde financiële middelen. Het consortium financieren. Dit fonds wordt langzaam opgebouwd heeft als doel de woningbouw te versnellen, 134

We installeren een Kwaliteitsteam, met daarin ook een Kanaalbouwmeester. Deze multidisciplinaire adviescommissie dient als klankbord en helpt bij het borgen van de ruimtelijke kwaliteit van projecten.

betaalbare en kwalitatieve woningen te realiseren, en duurzaamheid te bevorderen. Door efficiënte samenwerking kunnen procedures worden versneld en beter worden afgestemd op de lokale woningbehoefte. Door een goed ingerichte tenderprocedure wordt een verantwoorde deelname met een lokale betrokkenheid mogelijk gemaakt. Doorstroomfaciliteit We ontwerpen een gemeentelijk doorstroomfonds: een financiële regeling die ingezet wordt om de doorstroming op de woningmarkt te bevorderen. Het fonds biedt financiële ondersteuning, zoals leningen of subsidies, aan mensen die willen verhuizen naar een beter passende woning of hun woning willen splitsen. Hierdoor komen woningen vrij voor andere woningzoekenden. Gemeenten kunnen ook garanties bieden aan geldverstrekkers en verhuisvergoedingen verstrekken. Het fonds richt zich op senioren, gezinnen, huurders die willen kopen, remigranten, en starters op de woningmarkt. Startersleningen Deze gemeentelijke faciliteit voor startersleningen helpt starters bij aankoop van hun eerste woning door een aanvullende lening te verstrekken boven op de hypotheek in samenwerking met het Stimuleringsfonds Volkshuisvesting Nederlandse gemeente (SvN). De lening overbrugt het verschil tussen de koopprijs van de woning en het maximale bedrag dat de starter kan lenen bij de bank.

Gedurende de eerste drie jaar betaalt de starter geen rente en aflossing op de Starterslening. De voorwaarden voor het verkrijgen van een Starterslening verschillen per gemeente. Ze omvatten wel leeftijds- en inkomensgrenzen. De regeling maakt het voor starters mogelijk om een woning te kopen die anders buiten hun financiële bereik zou liggen. De huidige regeling continueren we en breiden we waar mogelijk uit. Ondernemersfonds Vanuit het ondernemersfonds investeren ondernemers gezamenlijk in projecten die het lokale ondernemersklimaat verbeteren. Ondernemers dragen financieel bij via bijvoorbeeld een opslag op de onroerendezaakbelasting (OZB). Het fonds wordt beheerd door een stichting of vereniging van ondernemers die bepaalt welke projecten worden gefinancierd, zoals promotie van

het winkelgebied, evenementen en verbetering van de openbare ruimte. Voorbeelden zijn de organisatie van de Winkelweek, de Langste braderie en de Ceresmarathon. De gemeente speelt vaak een faciliterende rol, door de OZB te innen en de ondernemersverenigingen te ondersteunen. Transparantie en draagvlak onder de lokale ondernemers zijn cruciaal voor het succes van het fonds. De huidige regelingen worden daarbij voortgezet en vormen de basis voor een extra impuls in de centrumgebieden. Intergemeentelijk kennisplatform Binnen het intergemeentelijk kennisplatform delen gemeenten kennis, ervaringen en ‘best practices’. De kennisuitwisseling is er ook op gericht bestuurders mee te nemen in een breed scala van oplossingen. Het bevordert samenwerking en efficiëntie door informatie-uitwisseling over beleidsontwikkeling, projectmanagement en technologische innovaties. Gemeenten kunnen gezamenlijke projecten opzetten en middelen delen, wat kostenbesparingen en uniforme beleidsuitvoering mogelijk maakt. Het platform stimuleert innovatie. De intergemeentelijke samenwerking kan bijvoorbeeld juridisch worden vormgegeven via de Wet gemeenschappelijke regelingen (WGR) en biedt schaalvoordelen en effectievere dienstverlening. Het kan ook gebruikt worden om gezamenlijk voldoende capaciteit te organiseren voor begeleiding en uitvoering.

Uitvoeringscapaciteit door een regionale ambtenarenpool De intergemeentelijke ambtenarenpool biedt gemeenten de mogelijkheid om gezamenlijk personeel in te zetten en zo efficiënter te werken. Door gezamenlijk aan te besteden en gebruik te maken van open raamcontracten, kunnen kosten worden bespaard en processen worden gestroomlijnd. Jaarlijkse kennisuitwisseling zorgt ervoor dat gemeenten up-to-date blijven met de nieuwste ontwikkelingen en ‘best practices’. Daarnaast is het belangrijk om actief landelijk te werven en opleidingen te betrekken om de kwaliteit van de dienstverlening te waarborgen.

135

Uitvoeringsstrategie prioritaire gebieden

Hier beschrijven we de aanpak en uitvoering van maartregelen en ingrepen in de prioritaire gebieden waarvan we de start voorzien in de komende 15 jaren.

1. Het kanaal als levensader Aan het kanaal zetten wij de ‘Subsidieregeling gevelverbetering en ontwikkeling lintbebouwing’ in om panden met wonen, wonen- werken en winkels in om ‘rotte kiezen’ te bestrijden en ontwikkeling mogelijk te maken. De regeling start voor 2030. We versterken deze regeling door aansluitend ook het openbaar gebied langs- en aan het kanaal fasegewijs aan te pakken met meer groen en een betere beleving voor langzaam verkeer. Daarbij maken we alternatieve autoverbindingen op termijn aantrekkelijker door het verbeteren van de verbindingen met de N33 en de N366 en een rondweg in samenwerking met Drenthe. Dit zijn ontwikkelingen waarbij de uitvoering na 2030 is voorzien. Voor de verbindingen tussen de beide centra in Stadskanaal en Musselkanaal en in aansluiting op Dideldom starten we voor 2030 met een snelfietsroute vooruitlopende op een aansluiting op de Nedersaksenlijn. Aandachtspunten zijn verder de invulling en herontwikkeling van het zogenaamde ‘tweede lint’ achter de eerste bebouwing aan het kanaal waar we voor 2030 willen starten van het aanpassen van het planologisch regime ten behoeve van een dorps woonmilieu en het investeren in de aansluitende openbare ruimte. Dwarsverbindingen tussen Drenthe en Westerwolde nemen we daarbij mee, ook met het oog op de (recreatieve) verbinding tussen de verschillende landschappen.

De omgeving van Cereswijk zien we daarbij als een herstructureringsopgave welke naar verwachting rond 2030 in beeld zal komen. Ook de sluisgebieden willen we dan een impuls geven door te investeren in de openbare ruimte. 2. Centrum Stadskanaal Stadskanaal heeft een plan voor de verbetering van de bereikbaarheid van het centrum door aanpak van de brug vanaf de noordzijde van het centrum tot en met de aansluiting op de Navolaan. Deze investering loopt vanaf 2024. We zetten langs het kanaal voor dit centrum een plus op de ‘Subsidieregeling

gevelverbetering en ontwikkeling lintbebouwing’ en nemen investeringen in de openbare ruimte en oever van het kanaal parallel daaraan mee. Verder pakken we de openbare ruimte van Geert Teisplein, Raadhuisplein en de Oude Markt aan in samenhang van de vernieuwing van het maatschappelijk vastgoed van het theater, het gemeentehuis en het kunstencentrum in een multifunctionele aanpak waarbij het gebruik en de beleving van de pleinen verbeterd wordt. We willen hiermee starten voor 2030 maar voorzien de uiteindelijke realisatie pas na 2030. Voor de gebieden van het Ghandiplein, Mazeckplein, Beneluxplein en -laan en aan de Engelandlaan zetten we rond 2030 in op sterke vergroening in combinatie met gebiedsontwikkeling met het doel de openbare ruimte leefbaarder te maken en ook ‘achterkantsituaties’ op te lossen. We willen hier ook (woon) programma aan te verbinden en de gebieden ook meer geschikt maken voor langzaam verkeer. We versterken dit door ook in te zetten op een revitalisatie van het winkelareaal waarbij transformatie mogelijk gemaakt wordt en de gemeente waar nodig haar actieve grondbeleid inzet om herstructurering mogelijk te maken. De hoek Amerikalaan-Hoofdstraat-Turfweg heeft hierin bijzondere aandacht vanwege de noodzaak tot een integrale aanpak in gebiedsontwikkeling.

De zone welke zich uitstrekt vanaf het centrum langs de Navolaan tot aan de perifere detailhandel locaties richting de Nautilusweg willen we vanaf 2025 vergroenen, meer geschikt maken voor langzaam verkeer en een stimulans geven voor kwalitatieve uitbreiding en een multifunctioneel gebruik van de huidige parkeervoorzieningen. Vanaf 2030 zien we verder ook opgaven voor wijkverbetering (wonen) in het Juliapark en aan de Maarsdreef. 3. Centrum Musselkanaal Ook in Musselkanaal zetten we langs het kanaal een plus op de ‘Subsidieregeling gevelverbetering en ontwikkeling lintbebouwing’ en nemen investeringen in de openbare ruimte en oever

136

van het kanaal tegelijk mee richting 2030. Het Willem Diemerplein willen we in samenhang met de komst van een multifunctioneel Dorpshuis voor 2030 vergroenen, meer beleving geven en beter verbinden met het Spoordok waarmee ook het gebruik door langzaam verkeer verbeterd wordt. Verder zien we opgave in de Bloemenbuurt waarbij het aanwezige ‘restgroen’ ingericht wordt, met (woon)programma versterkt wordt en waar ook de dorpsrand goed afgehecht wordt met woonprogramma. Ter hoogte van de Technicumstraat en Stationsstraat zien we daarbij ruimte voor verbetering doormiddel van een (groene) dwarsverbinding welke ook het langzaam verkeer stimuleert. Ook voorzien we rond 2030 gebiedsontwikkeling op de hoek NijverheidslaanRembrandtlaan in aansluiting op het park aan de Mussel-Aa.

mede als stuwend voor de regiofunctie in aanvulling op de centrumontwikkelingen en de ontwikkeling langs het kanaal. Een gefaseerde aanpak op Dideldom ligt voor de hand waarbij bedrijvigheid niet weggejaagd wordt maar gaat profiteren van de het economisch succes en kunnen transformeren, verplaatsen, vernieuwen en vergroenen. Transformatieve gebiedsontwikkeling wordt daarbij ingezet als middel maar niet als doel. Op Dideldom is ruimte voor een gemengd programma voor werken en wonen als ontwikkeling rondom de hub. Het op termijn (na 2030) verbeteren van de dwarsverbinding richting Drenthe middels een stevige (ongelijkvloerse) infrastructuuroplossing is hierin een wezenlijk onderdeel. 5. Andere plekken of opgaven met potentie We zien mogelijkheden om ook de beleving van de plek tussen de landschappen in Drenthe en Westerwolde rond 2030 te verbeteren door ook de eigen natuur op termijn beter te verbinden met ommetjes en wellicht een bijzondere plek zoals bijvoorbeeld een uitkijkpost. Daarnaast spelen diverse (reguliere) herstructurering opgaven in de (woon)wijken en op de bedrijventerreinen welke op punten vragen om extra aandacht welke in combinatie met de groot-onderhoudswerkzaamheden aangepakt kan worden.

Tenslotte zien we ook een opgave om het ondernemersfonds verder te activeren en activiteiten zoals Winkelweek, de langste braderie verder uit te breiden met bijvoorbeeld een Ceresmarathon en het draag onder de ondernemers te versterken.

4. Dideldom Voor Dideldom zetten we in op een start vanaf het Brugkade-gebied en de economische ontwikkeling van- en rondom het Philipsgebouw S voor 2030 als een campus voor onderwijs en innovatieve bedrijvigheid onder de vlag ‘Makeport’. Daarbij gaan we uit van placemaking en een voorbereiding op een toekomstige aansluiting met de Nedersaksenlijn door de aansluiting op het huidige openbaar vervoer reeds te verbeteren door reeds met de ontwikkeling van deze hub te starten. Ook willen we vroeg beginnen om rondom het voormalige Ceresmeer de natuur te gebruiken om de aanwezige vervuiling aan te pakken. Dideldom zien we verder vanaf 2030 als locatie met een gebiedsontwikkeling welke organisch ‘meebeweegt’ met het economische succes van de campus ‘Makeport’ en de aansluiting op de komst van de Nedersaksenlijn. Deze ontwikkelingen zien we 137

Financiën uitvoeringsstrategie prioritaire gebieden Prioritering publieke investeringen 2024-2028

Het publieke tekort op de investeringen voor de voorziene ingrepen en maatregelen in de komende 15 jaar vatten we hier samen geven daarbij de planning van projecten welke in de periode 2024-2028 vallen of daarna. Ook geven we aan welke middelen we naar verwachting kunnen besteden in deze periode in samenhang met cofinanciering vanuit de Regiodeal Masterplan Regiocentra Groningen.

Dit tekort hebben we verder geprioriteerd op investeringen in projecten welke mogelijk voor 2030 starten (maar dan soms nog niet gereed zijn) en investeringen welke tot 2028 starten. Deze hebben we verder afgebakend tot een scope van publieke tekorten welke mogelijk binnen de Regiodeal MPRC verantwoord kunnen worden (zie navolgende tabel). Hierbinnen kunnen we de middelen voor de regiodeal oormerken.

Publieke investeringen prioritaire gebieden Voor de financiën geven we een globale raming van de plannen en aanpak en berekenen naast de publieke investeringen en opbrengsten ook het tekort, mogelijke bijdragen van derden, de eigen middelen en het resterend tekort. Dit verbinden we met de acht bouwstenen Masterplan Regiocentra Groningen): 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8.

Bereikbaarheid verbeteren Ontwikkeling rondom Hubs Revitalisering winkelgebied Herontwikkeling bedrijfslocaties Maatschappelijk Vastgoed Woongebied vernieuwen Groen verbinden Verbinden ontwikkelingen

Toekomstperspectief publieke investeringen

Voor de komende 15 jaar zien we daarin projecten en maatregelen starten welke aanzienlijke publieke investeringen vragen met een publiek tekort tot ca. € 200 mln. (zie navolgende tabel).

Naast de scope van de regiodeal middelen passen deze investeringen ook bij de sociale- en economische agenda van het programma ‘Nij Begun’ en is er de verwachting- en noodzaak dat hier een beroep op gedaan kan worden vanuit de titel van het ‘Masterplan Regiocentra Groningen’ en/of ‘Masterplan Campussen’. Daarnaast worden er rijksmiddelen verwacht voor de Woningbouwimpuls (WBI, reeds actief), het volkshuisvestingsfonds (VHF, reeds actief) de Realisatiestimulans (in voorbereiding) en de mobiliteitsmiddelen voor stimulatie van woningbouw. De prioritaire tekorten worden als volgt in de tijd verwacht (zie navolgende tabel):

De investeringsagenda geeft een eerste doorkijk in de benodigde investering. Met de verdere uitwerking van de programma’s, plannen en projecten wordt hier nader invulling aangegeven en separaat besluitvorming op opgehaald.

138

139

DEEL V:

Proces en verantwoording

Het is wellicht een dooddoener, maar dat maakt het niet minder relevant: een plan of ontwikkelvisie maak je nooit alleen. Het is per definitie teamwork. Gedegen kennis van het landschap, van de gebouwen en van de opgaven die nu en de toekomst op de agenda staan is essentieel. Minstens zo belangrijk is het gesprek met bewoners en ondernemers van Stadskanaal en Musselkanaal, plus al die anderen die aandacht en een stem verdienen: van het onderwijs en de woningcorporatie tot de hoeders van het erfgoed van de Kanaalstreek. Hun verhalen, ervaringen, ideeën, wensen en ambities zijn onmisbaar, net als hun denkkracht. Zij zijn de echte ervaringsprofessionals. Komt bij dat deze visie uiteindelijk ten goede moet komen aan de huidige en de toekomstige bewoners, ondernemers en al die anders ‘stakeholders’ van Stadskanaal en Musselkanaal.

141

Campagnebeeld symposium 11 juni 2025 door Megan de Vos

142

143

Bewust hebben we dit ‘participatietraject’ volwaardig onderdeel gemaakt van het onderzoek en de visievorming. Geen losstaand traject dus, zoals vaak gebeurt, maar integraal. Samen is er getekend en zijn de kansen in kaart gebracht Kwaliteiten zijn benoemd, mooie plekken, minder mooie plekken en plekken waar we echt snel aan de slag moeten. En er werd nagedacht over oplossingen en scenario’s. In totaal organiseerden we rond het toekomstperspectief drie ontwerpateliers: een met een focus op Stadskanaal, een met de focus op Musselkanaal en een afsluitende sessie waarin de opbrengsten werden getoetst en er volop ruimte was om te reflecteren op de Kanaalster Vuistregels.

Werkatelier II, bij de Gelegenheid in Musselkanaal

Ook rond het cultuurhistorisch onderzoek en de visievorming aangaande Dideldom werden drie workshops georganiseerd met bewoners en andere betrokkenen. De input die daaruit voortkwam is verder verrijkt met gesprekken met ondernemers, onderwijs, overheid en deskundigen binnen Arriva, Waterschap Hunze en Aa’s en Bureau Spoorbouwmeester.

plein voor het gemeentehuis een stuk groener en aantrekkelijker, moet er meer aandacht naar de fietspaden, verdient naast de economie ook de cultuur een impuls en wordt het hoog tijd om de lelijke gevels in het centrum van Stadskanaal aan te pakken Het campagnebeeld van de oploop in juni werd gemaakt door illustrator Megan de Vos die zich liet inspireren door de poster van de Industrietentoonstelling Stadskanaal van 1912. Een veelbetekenende inspiratie, want met het Toekomstperspectief herpakken we de ondernemende pioniersgeest van de Kanaalstreek benadrukken we het cultuurhistorisch fundament: de perfecte basis om op verder te bouwen.

Het resultaat van al die denkkracht en betrokkenheid hebben we natuurlijk gevierd. Op woensdag 11 juni organiseerden we een divers programma met talkshow, workshops en fietstochten, lezingen en tentoonstellingen in Theater Geert Teis. Tijdens de drukbezochte middag en avond kregen bewoners de kans om te reageren op de tussenstand en mee te denken over de fine-tuning. Het leverde complimenten op maar ook de nodige nabranders. Zo kan het

144

Dianne Maas MINT Architecten

David Inden Estheticon

Peter Michiel Schaap Complod

Berte Daan PeetersenDaan

Marinke Steenhuis SteenhuisMeurs

Architectuur & Stedenbouw

Planeconomie

Concept en teksten

Landschap

Cultuurhistorie

145

KATERN

Uitgebreid cultuurhistorisch onderzoek De geschiedenis doet ertoe. Het is een belangrijke bron van inspiratie en een fundament om op verder te bouwen. Hier zitten immers de verhalen. Bovendien kan een plan pas een goed plan worden als je weet waar je vandaan komt. Vandaar dat er als onderdeel van het Toekomstperspectief veel aandacht is geweest voor de cultuurhistorie. Dat onderzoek leverde zoveel moois op, dat het een volwaardige plek verdient in deze rapportage. Het complete verhaal dat zich ook los van het toekomstperspectief laat lezen.

COLOFON Uitgebreid cultuurhistorisch onderzoek onderdeel van: Stadskanaal en Musselkanaal Toekomsterspectief in opdracht van: Gemeente Stadskanaal Uitgevoerd door: SteenhuisMeurs In samenwerking met: Mint Architecten Complod Estheticon PeetersenDaan © 2025

Centrum Stadskanaal Station Stadskanaal

Het lint langs het kanaal (tot 1950) Het kanaal, dat Groningen met Ter Apel verbindt, is van oudsher de levensader van het dorp. Hier vond de eerste bedrijvigheid en handel plaats en vestigden zich de eerste winkeliers. Aan een open ruimte langs het kanaal stond sinds 1882 het gemeentehuis. Maar een echt centrum, een duidelijk aanwijsbare kern, had Stadskanaal nog niet.

Gemeentehuis

Oude Markt

Winkels aan de Hoofdstraat langs het kanaal, ca. 1930-1940. Bron: Groninger Archieven.

Stadskanaal vanuit de lucht in 1956

Aan het begin van de twintigste eeuw veranderde dit. In 1905 kreeg Stadskanaal een station ten zuidwesten van het kanaal. De nieuwe Stationslaan verbond het station met het dorp en kwam ter hoogte van het gemeentehuis uit op het kanaal. Aan deze nieuwe as werd in 1937 Parkwijk gebouwd, de eerste uitbreiding van het dorp achter het lint. Het monumentale Julianapark vormde het hart van deze woonbuurt. Aan de Stationslaan verrezen grote woningen en een school. Langs het kanaal clusterde de winkeliers en ondernemers zich in toenemende mate nabij het gemeentehuis, tegenover de Stationslaan. Achter het gemeentehuis lag de Oude Markt, waar de weekmarkt werd gehouden. Vanaf 1952 bouwde de gemeente hier kantoren voor verschillende diensten, zoals de Dienst Gemeentewerken.

Gemeentehuis Stadskanaal. De brug op de voorgrond leidt naar de Stationslaan. Foto 1945-1946. Bron: Beeldbank Groningen.

Kantoor voor gemeentelijke diensten aan de Oude Markt, 1957. Bron: streekhistorisch centrum Stadskanaal

Al in 1950 adviseerde het stedenbouwkundige bureau Oom en Kuipers dat het gebied rondom de Oude Markt geschikt was voor een groter centrum. Door een gebrek aan financiële middelen bleef de uitvoering voorlopig uit. De plannen werden weer relevant toen Philips in 1955 Stadskanaal koos als de locatie voor een nieuwe vestiging. 148

Uitbreidingsplan Parkwijk, 1924.

149

Het lint de hoek om (1956-1962) De vestiging van elektronicafabrikant Philips had grote invloed op de dorpsontwikkeling van Stadskanaal. De gemeente stelde het huidige Dideldomterrein, dat al in gemeentehanden was, beschikbaar voor de bouw van een fabriek. Met Philips kreeg Stadskanaal niet alleen economische groei, maar ook een nieuwe status. Het Rijk wees de gemeente aan als industriële groeikern. Dit bood Stadskanaal de kans om fors te investeren in ruimtelijke ontwikkeling, want met de industrie groeide ook de werkgelegenheid en het inwonertal.

de ruimtelijke koers van Stadskanaal én nabijgelegen dorpen zoals Musselkanaal bepalen. De vooruitzichten waren positief: Stadskanaal zou binnen twintig jaar groeien naar 30.000 inwoners. Om deze groei op te vangen, moesten er in hoog tempo vijf woonwijken gebouwd worden achter een eveneens nieuw centrum.

Eind 1959 vertaalde het Groningse stedenbouwkundig bureau Oom en Kuipers deze verwachtingen in een stedenbouwkundig plan. Het nieuwe woongebied werd verbonden met het bestaande lintdorp via een aantal dwarsroutes. Begeleid door moderne bebouwing vouwde het hoofdlint als het Philips kwam niet zomaar. In 1958 ware om langs de nieuwe Europalaan, presenteerde het bedrijf in een forse Beneluxlaan en Esperantolaan. Het wensenlijst de eisen voor ruimtelijke gebouw aan de oostkant van de ontwikkeling van Stadskanaal: Beneluxlaan getuigt hier nog van. Hier gedifferentieerde woningbouw, was ruimte voor de meest prangende winkelcentra, infrastructuur en openbaar eisen van Philips: de winkels voor vervoer, een sporthal, sportvelden, dagelijkse boodschappen en het meerdere scholen voor verschillende busstation van de GADO. leeftijdsgroepen, een ziekenhuis én een theater. Deze lijst zou ruim twintig jaar uitbreidingsplan kern Stadskanaal met Ter Maars I, Oom en Kuipers, 1959

De Europalaan in 1968. Ook hier vouwt het historische bebouwingslint de hoek om. Bron: Streekhistorisch Centrum Stadskanaal

150

het lint langs de Hoofdstraat vouwde met moderne architectuur de hoek om langs de nieuwe Beneluxlaan. Foto ca. 1960. Bron: Streekhistorisch Centrum Stadskanaal

151

Een plan op papier.

Het plan Ter Maars II moest het centrum een eigentijdse invulling geven, met een Het lint klapt om, achterkant wordt nieuw gezicht aan de Navolaan. Het plan voorkant (1963-1968) van Hajema dat in het overkoepelende plan van Oom en Kuipers werd In 1963 was het volgende uitbreidingsplan gereed. Naast Ter Maars geïntegreerd voorzag in een nieuw winkelfront richting de Navolaan, tegen 1 kwam een tweede grote woonwijk. In de achterkanten van de bedrijven aan de dit plan kreeg ook het centrum gebied Hoofdstraat aan. Twee paviljoenblokken ten westen van de Europalaan vorm. tussen het winkelfront en de Navolaan zorgden ervoor dat er twee pleinen ontstonden. Eén van deze pleinen lag Ter Mars aan de Europalaan en kreeg de naam Europaplein. Hier kon voortaan de weekmarkt worden gehouden, en anders VOORZIENINGEN IN PARKZONE PARKZONE was het in gebruik als parkeerterrein. Het plein was al snel aangelegd, maar de Navolaan realisatie van het winkelcentrum zou nog DAGELIJKSE WINKELCENTRUM WINKELS 13 jaar op zich laten wachten. Europalaan

‘leisure’

Station

Zo ontstonden er aan de kruising van de Navolaan en de Europalaan vier kwadranten. Het kwadrant rechtsonder, aan de Beneluxlaan, was al ontwikkeld. Het kwadrant linksonder, tussen de Esperantolaan en de Europalaan, was bedoeld als modern winkelcentrum. Op basis van een eerder schetsplan van stedenbouwkundig bureau Hajema was er nu ook een invulling voor het winkelcentrum. De groei van Stadskanaal en de komst van Philips trokken nieuwe bewoners: jonge, vaak “kritisch ingestelde” arbeidersgezinnen.¹ Voor hen volstond een eenvoudige winkelstraat niet meer. Naast winkels voor dagelijkse boodschappen was er behoefte aan speciaalzaken en warenhuizen. De ambitie was groot: de gemeente schreef grote concerns aan, zoals de Bijenkorf, V&D en Galeries Modernes.

De parkzone aan de overzijde van de Navolaan kreeg in het plan voor Ter Maars II een andere functie. Hier kwamen maatschappelijke voorzieningen en overheidsgebouwen in een landschappelijke setting, gegroepeerd rondom een centrale vijverpartij. Dit werd de plek voor het politiebureau, een sporthal, scholen, het nieuwe gemeentehuis en het Geert Teistheater. Het theater stond op de wensenlijst van Philips en moest het culturele leven van Stadskanaal, dat zich tot dan toe afspeelde in cafés en kleine zaaltjes, centraliseren in één cultureel centrum.

Plan Ten Mars I en III, 1963 - Oom en Kuipers i.s.m. Hajema

Niet iedereen stond hier direct voor open: “Een cultureel centrum – wat moeten we ermee?” kopte het Nieuwsblad van het Noorden in 1966.²

1 Stadskanaal Gemeentelijk Archief, 1.824.511 Winkelcentra Stadskanaal 1959-1965 2 “Een cultureel centrum – wat moeten we ermee?” Nieuwsblad van het Noorden, 10 juni 1966.

152

Geert Teistheater, foto uit 1970.

153

Realisatie van het winkelcentrum (1969- Stadskanaal wilde minder afhankelijk 1984) zijn van Philips. De gemeente zocht naar een eigen positie ten opzichte In 1969 werd Stadskanaal een van andere kernen in Groningen en zelfstandige gemeente. De Drenthe. Stadskanaal profileerde zich verwachtingen waren hoog, maar het als streekcentrum met uitstekende pakte anders uit. De jaren zeventig autobereikbaarheid. In 1980 barste de brachten economische tegenwind. ontwikkeling van het centrum los. In rap Philips, verreweg de grootste werkgever tempo werd het gebied ontwikkeld. Er in de regio, beperkte de werkzaamheden kwamen ruime winkels met daarboven en het aantal medewerkers in woningen. Het Menistenplein kreeg de fabrieken in Stadskanaal. De een nieuwe functie met de komst werkloosheid steeg en de gehoopte van de overdekte winkelpassage De voorspoed bleef uit. Dit had zijn weerslag Kiepkorf. Extra parkeerplaatsen werden op het centrum. Het plan voor het aangelegd, zodat de auto hier de ruimte winkelcentrum bij het Europaplein kreeg die in andere steden juist steeds was meermaals vastgelopen. Grote meer werd beperkt. winkelketens aarzelden om zich in Stadskanaal te vestigen en de beoogde Met de opening van het nieuwe bouw van een modern winkelcentrum gemeentehuis in 1979 kwam er ruimte bleef uit. Tegen het einde van de jaren vrij op de Oude Markt.

In 1984 opende zeventig waren de groene zones de meubelzaak Kruit & Kramer hier aangeplant, maar op de plekken waar de deuren, met de voorkant aan de bruisende winkelstraten moesten zijn, Navolaan. Het centrum kreeg de vorm lagen lege percelen. die in 1964 al was uitgedacht: een winkelgebied met twee voorkanten.

Winkels en woningen aan de Europalaan in 1981. Bron: Streekhistorisch Centrum Stadskanaal

Het Europaplein, jaartal onbekend. Bron: Streekhistorisch Museum

154

155

Stadskanaal centrum, door Heeling, Krop en Bekkering, 19Bestemmingsplan86. Bouwen in de groene zone, op het Europaplein en op de Oude Markt. Bron: gemeentearchief Stadskanaal

Verdichting en verfraaiing (1985-1991) In 1985 werd de angst van Stadskanaal werkelijkheid: Philips sloot definitief haar deuren. Dit leidde tot een dramatische stijging van de werkloosheid tot 35%. De gemeente moest op eigen kracht verder. In 1986 kwam er een nieuw bestemmingsplan voor het centrum. Het nieuwe plan moest verschillende ruimtelijke knelpunten oplossen die door eerdere ontwikkelingen waren ontstaan. Er moesten meer fysieke verbindingen, meer parkeerplaatsen en meer woonruimte komen. Het centrum was nog altijd gescheiden in twee delen: aan de linkerkant van de Europalaan het nieuwe centrum, en aan de Beneluxlaan een verouderd centrum uit de jaren zestig. Om de twee delen beter met elkaar te verbinden, werd ingezet op de ontwikkeling van de Oude Markt. Het verouderde winkelfront moest omgevormd worden tot een uitnodigend onderdeel van het stadscentrum. De Oude Markt kreeg

in 1986 een boost met de komst van de overdekte winkelpassage Autorama, een nieuw parkeerterrein en enkele nieuwe winkelpanden. De Europalaan werd autoluw. Via meerdere passages werden de winkels van het Menistenplein, de Europalaan, de Oude Markt en de Beneluxlaan nu aan elkaar geschakeld. Kunstelementen in de openbare ruimte moesten zorgen voor meer gezelligheid en samenhang. Zo kwamen er rode bogen over de fietspaden, zwerfkeien op de pleintjes en nieuwe bestrating. Om de Europalaan een meer intieme sfeer te geven, werd Eurostate gebouwd: de eerste hoogbouw in het centrum. Eurostate sneed het Europaplein af van de Europalaan.

De bouw van Eurostate aan de Europalaan 1992. Bron: Streekhistorisch Centrum Stadskanaal

Stadskanaal bleef zich profileren op autobereikbaarheid. In het groene kwadrant onder de wijk Ter Maars 1 werd de aanleg van een parkeerterrein verkozen boven het behoud van de parkaanleg. Verfraaiing van de fietspaden en het nieuwe Autorama, gezien vanaf de Hoofdstraat. Bron: Streekhistorisch Centrum Stadskanaal

156

157

De lucht en het groen in (1992-2004) De jaren negentig waren economisch gezien gunstiger dan de onrustige twee decennia ervoor. Stadskanaal zat in de lift, en dat gold ook voor de omliggende dorpen. In het structuurplan van 1998 werd besloten dat het centrum – ‘het visitekaartje van de Kanaalstreek’– wederom toe was aan een opknapbeurt. De belangrijkste investering zag de gemeente in het versterken van een aantal met hoogbouw, om zo een meer stedelijk karakter te creëren. In 1997 begon de bouw van een nieuw hotel aan de Navolaan, tussen het Geert Teistheater en het gemeentehuis. Tegenover het hotel verrees Stadshart: een appartementencomplex met winkelruimte op de begane grond. Daarnaast werd op de hoek van de Esperantolaan en de Hoofdstraat een groot appartementencomplex gebouwd. Het oude busstation aan de Beneluxlaan maakte plaats voor een winkelcomplex met daarboven appartementen. Het hoogtepunt van deze bouwgolf was de start van de bouw van het Raethuys in 1999, op de hoek van de Hoofdstraat en de Europalaan. Dit gebouw moest dé blikvanger van Stadskanaal worden en een stedenbouwkundige begrenzing vormen, waardoor het winkelgebied aan de Europalaan een intiemere uitstraling kreeg.

Parallel aan deze ontwikkelingen presenteerde de gemeente in 1999 een nieuw Masterplan voor het centrum. Dit plan had als doel de meer geborgen en uitnodigende sfeer, die door de hoogbouw was ontstaan, verder te versterken. Onderdeel hiervan was een nieuw verkeersplan: de Navolaan werd tussen de Beneluxlaan en het politiebureau afgesloten voor autoverkeer, waardoor het plein voor het gemeentehuis en het Europaplein samengevoegd konden worden tot het nieuwe Stadsplein, het bruisende hart van Stadskanaal. Het verkeer werd omgeleid via een nieuwe lus achter het theater naar nieuwe parkeerplaatsen in de parkzone van Ter Maars I. Het park werd omgevormd tot een zogenoemde ‘parkeerplantage’.

Centrum Stadskanaal in 2017. Bron: Aerophoto Eelde

In de afgelopen tien jaar is het centrum van Stadskanaal opnieuw onder handen genomen, waarbij vooral de buitenruimte is aangepakt. Met de herinrichting van de kade, pleinen en parkeerplaatsen is gewerkt aan de verblijfskwaliteit.

158

159

Musselkanaal

De Horsten en het Musselkanaal omstreeks 1860. Het verschil tussen de ontginningen is goed zicthbaar: smalle onregelmatige percelen bij de Horsten, waar al veel boerderijen staan, en de kaarsrechte ritmische sloten en monden van Musselkanaal, waar nog amper bebouwing is. Bron: Topotijdreis

160

161

Musselkanaal

Stadsproject van Groningen (1851-1880)

Particuliere ontginning De Horsten (tot 1850) Op de plek waar nu Musselkanaal ligt, graasde eeuwenlang het vee van de markeboeren uit Onstwedde. Dwars door deze woeste gronden werden in de negentiende eeuw de rechte lijnen van de veenontginning gegraven. In tegenstelling tot Stadskanaal begon de ontginning bij Musselkanaal eerder en op particulier initiatief. In 1837 werden de eerste lange sloten gegraven vanaf een kleine zandrug ten zuiden van Onstwedde. Deze ontginning bij het buurtschap De Horsten is goed zichtbaar op historische kaarten. In tegenstelling

tot het vanuit de stad gestuurde project van het Musselkanaal hadden de stroken hier verschillende breedtes. De Horsten groeide snel. In 1850 telde de gemeenschap 387 inwoners. Het waren pioniers uit het Duitse grensgebied, die zelf het onderwijs organiseerden en een katholieke kerk bouwden. Veertien jaar na de start van de ontginning van De Horsten bereikte het ontginningsproject van de stad Groningen de huidige Kruisstraat. De grens tussen de particuliere ontginning van De Horsten en de stadsgronden van Musselkanaal is nog altijd herkenbaar in het tracé van de Badstraat.

De vervening was een gigantische waterstaatkundige en interprovinciale operatie. Een veenmoeras met begroeiing van brem, heide en berk, waar wolf, roerdomp, haas, patrijs, hert, vos en veldhoen rondzwierven, werd ontgonnen en ontwaterd. Hoe zo’n karwei eruit zag, kunnen we zien op het schilderij van J.S. Mancadan, ‘Hoogveenontginning bij De pionier-werkers in het veen Wildervank’ uit 1650, dat in het Groninger ontwikkelden, bij gebrek aan een vaste Museum wordt bewaard. sociale orde, eigen rituelen, die prachtig werden beschreven door Van der Ploeg Langs het Musselkanaal, bij de sluizen (1977): en de IJzeren Klap, ontstonden clusters van bebouwing en voorzieningen. ‘Als een nieuwe wijkgraver werd Scheepsvaarders en handelaren hielden aangenomen, moest hij door zijn hier pauze bij de cafés en hotels op collega’s ‘bevestigd’ worden, waarbij hun route over het kanaal. In de jonge dan een kerkdienst werd nagebootst. nederzetting van veenpioniers ontstond Daartoe werd er een vierkante een multiculturele samenleving avant veenklomp gestoken, waarop met wit la lettre. Arbeiders uit heel Nederland zand lijnen waren gestrooid. Dit was trokken naar de Kanaalstreek om te de Statenbijbel. Daarna werden de werken. Er waren in Musselkanaal maar dominee en de meester gekozen en liefst zeven kerkgenootschappen, voor volgde een gedicht en een preek. De pioniers uit alle windstreken.

De eerste nieuwe wijkgraver moest zijn werk zo kerk, voor de hervormde gemeenschap, slecht mogelijk doen, zodat de wijk later hoorde bij het stadsproject en werd door opnieuw gegraven zou moeten worden. Groningen gebouwd in 1857. De nieuweling gaf een rondje jenever.’ De nieuwe bewoners moesten hun plek ‘veroveren’ ten opzichte van de Drentse en Westerwoldse grensgebieden, waarmee overigens ook een levendige arbeids- en huwelijksuitwisseling plaats had. Vanaf 1872 werd de veemarkt twee keer per jaar gehouden bij de IJzeren Klap in Musselkanaal. De zandboeren uit Onstwedde moesten nu naar Musselkanaal komen om hun vee te verhandelen. De ‘Klapstermarkt’ groeide uit tot een kermis, waar bezoekers uit verre omstreken voor naar Musselkanaal kwamen.¹

De zandweg van de Horsten, de eerste ontginning bij Musselkanaal. Ca. 1940. Bron: Streekhistorisch Centrum Stadskanaal

162

¹ Bert Sloot, De Historie van de Veenkolonie Musselkanaal, 2024. 43-45.

163

Hoogveenontginning bij Wildervank van J.S. Mancadan, 1650. Bron: Groninger Museum.

Veemarkt bij Hotel Schot ter hoogte van de IJzeren Klap, 1918. Bron: Streekhistorisch Centrum Stadskanaal

1.

2.

3.

6.

4. Schoolstraat bij de 1e Sluis, Musselkanaal, ca. 1920. Bron: Groninger Archieven.

164

5.

7.

1. 1879 Hervormde Kerk, foto 1920 (Groninger Archieven); 2. Gereformeerde Kerk, gebouwd in 1914 (pgmusselkanaaleo.nl); 3. R.K. HeiligeAntoniuskerk, 1920 (Streekhistorisch Centrum Stadskanaal); 4. Zaalkerk van de Nederlandse Protestanten Bond (NPB) 1926 (Wikipedia); 5. Gereformeerde Kerk Vrijgemaakt, 1947; 6. Evangelistische gemeente. Bron: H. Schuurman, 1995; 7. Baptistengemeente. Bron: H. Schuurman, 1995.

165

Ansichtkaart van Musselkanaal, 1906. Bron: Gemeente Stadskanaal

166

167

Vooroorlogse industrie en woningbouw (1881-1945) Tegen het einde van de negentiende eeuw werd het gebruik van turf verdrongen door bruinkool en steenkool. Dit had economisch verval kunnen betekenen voor Musselkanaal, maar het dorp kende juist een periode van bloei. Het wist zich los te maken van de invloed van de stad en ontwikkelde een agrarisch-industriële economie. Musselkanaal telde meerdere fabrieken, vaak gekoppeld aan de agrarische omgeving: de Heinz Mosterfabriek, Kunstmest- en Machinehandel Bekkering & Zoon en touw- en metaalwarenfabriek De Haan. De bekendste fabriek is de biscuitfabriek van Jan Branbergen, die vanaf 1886 op industriële schaal Engelse biscuits produceerde en exporteerde tot aan Turkije. In het eerste decennium van de twintigste eeuw groeide de fabriek gestaag, vanaf 1913 was het de grootste werkgever van Musselkanaal. De Woningwet van 1901 verplichtte gemeentes tot het borgen van goede huisvesting voor de arbeiders. Particuliere sociale woningbouw kwam niet op gang in Musselkanaal. In 1917 richtte de gemeente Onstwedde, waar Musselkanaal nog toe behoorde, de Stichting Woningbouw op. De eerste zes woningen van de stichting in Musselkanaal kwamen aan de Jan Kortstraat, haaks op het hoofdlint. De woningen hadden stonden aan een plantsoentje met een waterpomp voor schoon water.

Glasschildering van fabriek Branbergen uit 1920 Bron: Streekhistorisch Centrum, via Collectie Groningen

N.V. Kunstmest- en Machinehandel Bekkering & Zoon, opgericht in 1894, foto ca. 1930. Bron: Groninger Archieven

Vrachtwagen met chauffeur van Branbergen's Bruintje Beer biscuits1931. Bron: Streekhistorisch Centrum Stadskanaal

Biscuitfabriek Branbergen in ca. 1950-1960. Bron: Groninger Archieven.

De eerste sociale woningbouw aan de Jan Kortstraat, een acquarel van architect S.J.A. Bouma, ca. 1920. Bron: Groninger Archieven.

168

169

De groei en bloei van Musselkanaal zetten door. In 1924 opende het treinstation van Musselkanaal aan de door een burgerinitiatief tot stand gekomen spoorlijn tussen Stadskanaal en de landsgrens met Duitsland. Ten zuiden van het kanaal werd het Spoordok aangelegd, om de transport over water te koppelen aan transport per spoor. Musselkanaal moest uitbreiden en hiervoor werd in 1935 het eerste uitbreidingsplan getekend. Net als in Stadskanaal dacht het gemeentebestuur aan een villapark, geprojecteerd tussen Musselkanaal en De Horsten, om de twee dorpslinten met elkaar te verbinden. In het uitbreidingsplan verschijnt voor het eerst ook de suggestie voor een park aan de oostzijde van het dorp, het latere Sportpark. De strook langs het Spoordok werd bestemd tot industriegebied. In 1940 vestigde zich hier de Coöperatieve Aan- en Verkoopvereniging ‘Algemeen Belang’ Musselkanaal (ABM). Dit coöperatief ontstond uit een fusie tussen het Centraal Bureau Magazijn en bestelverenigingen uit omliggende veendorpen. Bij het ABM konden de boeren ook terecht voor educatie op het gebied van landbouwmachines en andere agrarische vernieuwingen. In het groeiende Musselkanaal met de eigen industriële economie was er een breed aanbod van verenigingen en clubs.

De inwoners konden naar bijeenkomsten en lezingen van Het Nut, naar de gymnastiekvereniging, naar revues in Hotel Schot, of dansen op de vloer met gekleurde lichten bij bioscoop de IJzeren Klap.

Plan van Uitbreiding Musselkanaal-Oost 1935. Net als in Stadskanaal werd er achter het lint – hier aan de noordzijde - een villapark geprojecteerd. Ook is op deze kaart het latere Sportpark aan de oostzijde van het dorp al aangegeven. Bron: Groninger Archieven.

Haven en spoordok, ca. 1930. Bron: Groninger Archieven

De Stationsstraat met aan het einde het STAR-station van Musselkanaal, 1920. Bron: Gemeente Stadskanaal

170

1942, Bioscoop De Ijzeren Klap, met dansvloer met gekleurde lichten. Bron: Streekhistorisch Centrum Stadskanaal

De revue "Hoera daar gaat hij" in Hotel Schot, 1941. Bron: Streekhistorisch Centrum Stadskanaal

171

1952

Naoorlogse uitbreidingsplannen (19451969)

1961

1955 was een trots jaar voor Stadskanaal en Musselkanaal. De elektronicafabriek Philips kwam naar de Kanaalstreek én de Tentoonstelling Veenkoloniën vond plaats. Een film ter gelegenheid van de tentoonstelling zetten de fabrieken van Musselkanaal in de schijnwerpers. De verschillende afdelingen van de ABM toonden de moderne machinerie, de collectieve inzameling van bulkgoederen zoals gras- en klaverzaden, gloednieuwe tractoren en vernuftige sorteer- en zeefinstallaties. Ook biscuitfabriek Branbergen kende na de oorlog een periode van groei. In 1955 vierde het bedrijf het 75-jarig jubileum, met 400 werknemers en een eigen voetbalteam. Musselkanaal telde inmiddels zo’n 7.700 inwoners. In uitbreidingsplannen kreeg de woningbouw voor deze groeiende bevolking de ruimte. Tussen 1952 en 1964 tekende het stedenbouwkundig bureau Oom en Kuipers vier herzieningen van het uitbreidingsplan voor Musselkanaal, met steeds een beetje meer woningen.

1964

1959

Uitbreidingsplannen Musselkanaal. Bron: Gemeentearchief Stadskanaal

De open ruimte tussen de drie parallelle routes van het Musselkanaal, de Telephoonweg (nu Badstraat) en De Horsten werd ingevuld met woonstraten voor de arbeidersgezinnen. Er was veel aandacht voor groen. Een voorbeeld hiervan is de groenstrook rondom het oude badhuis, gelegen tussen de Gladioolstraat en de Fr. Nanningastraat. Tegen de nieuwe middenstandsbuurt Parkwijk ten oosten van de Kruisstraat werd het fraaie Sportpark aangelegd, waarin het tracé van de Mussel-A werd opgenomen in de centrale vijver. In Parkwijk zouden vooral twee-onder-

eenkapwoningen en bungalows worden gebouwd. Minstens van zoveel allure was de Landbouw Technische School, gebouwd in het hart van het dorp. Door de nabijheid van Philips werd de school in 1965, nog geen tien jaar na de opening, flink uitgebreid. In 1966 werd aan De Horsten een zwembad gebouwd, dat dezelfde naam kreeg als het buurtschap. Ook hier werd de beplanting mee ontworpen. Rondom het zwembadterrein kwam een ruime strook van opgaand groen, die beschutting zou bieden aan de recreanten op de ligweiden.

Demonstratie Ritscher Tractor en J.F. één doeksbinder

Centraal Bureau van de ABM aan het Spoordok.

Stills van de ABM aan het Spoordok uit de film ‘Kanaalstreek 1955’ van G. Molenaar ter gelegenheid van de Tentoonstelling Veenkoloniën. Via: filmbank Groninger Archieven.

172

173

Tussen Gladioolstraat en Fr. Nanningastraat

Jasmijnstraat: Groene overhoeken en veel ruimte voor bomen in de naoorlogse uitbreidingsbuurten. Hanne Bruininghstraat, 1970. Bron: Streekhistorisch Centrum Stadskanaal

De vijver van het Sportpark. Bron: Google Maps

Maquette van zwembad De Horsten uit 1963. Rond de baden en de ligweiden werden brede beplantingsstroken geplant om beschutting te bieden. Bron: Heidemij, Nationaal Archief.

Musselkanaal, linksonder het Sportpark met de tot vijver vergraven Mussel. 1971. Aerophoto Eelde Het badhuis aan de Badstraat 1960. Bron: Streekhistorisch centrum

174

175

Invullen en aanvullen (1970-nu) Tot 1970 werd de dorpsontwikkeling op de schaal van het hele dorp uitgedacht. Daarna viel de planvorming uiteen in deelplannen voor nog lege gebieden in het dorp en nieuwe buurten daarbuiten. Zo werd er in 1972 getekend aan een invulling voor het gebied tussen de Marktstraat en de Badstraat met een kleuterschool, jeugdcentrum De Kameleon, woningen en een marktterrein. Ten noordoosten van Parkwijk en ten noordwesten van de A.H. van Swinderenstraat breidde Musselkanaal schoksgewijs uit met nieuwe woonbuurten. In 1989 ging het centrum op de schop. Haaks op het Musselkanaal, van de Badstraat tot de haven van Spoordok, moest een nieuwe as ontstaan. Dit resulteerde in twee grote bouwprojecten: de Heggerank aan de ene kant van het kanaal, Havenzicht en Spoorzicht aan de andere kant. Deze projecten hadden het doel om de verbinding tussen het centrum en het Spoordok te versterken. Op luchtfoto’s is goed te zien dat deze bouwprojecten een flinke schaalvergroting betekenden ten opzichte van de dorpse schaal van Musselkanaal.

Voorstel voor het gebeid tussen Marktstraat en Badstraat met woonhuizen, speelterreinen, parkeerplaatsen een jeugdcentrum en een kleuterschool – Bureau Oom – 1972 Bron: Gemeentearchief Stadskanaal.

1975 Jeugdhuis Kamelon. Bron: Streekhistorisch Centrum Stadskanaal

Nieuwe buurt rond de Eerelmanlaan, Bureau Oom, 1972. Bron: Gemeentearchief Stadskanaal.

Aan de randen van het dorp was ruimte voor bijzondere groenbestemmingen. Het zwembad De Horsten werd ingebed in het landschap met forse beplantingsranden. Het industriële Spoordok is omgevormd tot een waterrecreatiegebied met een camping. Daarnaast vormt het Horstenerbos een ecologische verbinding haaks op het kanaal en biedt beschutting te midden van het open landschap van de veenkolonie. Samen met de beplantingsstructuren van de naoorlogse wijken en de recent ontstane groene ruimtes nabij het dorpscentrum vormen deze groene flanken een landschappelijk casco waarbinnen het dorpsleven van Musselkanaal zich afspeelt.

Niet volledig gerealiseerd plan voor het gebied tussen het Horstenerbos en de Ribesstraat, bureau Oom en Heeling, 1978-1979.

176

177

Bronnen M. Brandsma, H. Wollerich, J. Kiewiet, Het Philipsgevoel. 50 jaar Philips in Stadskanaal (2005) A. Buursma, J. van der Spek, H. van der Veen en G. de Vries (red.), 250 jaar Stadskanaal. Van Bareveld tot Barnflair , uitgeverij Profiel (2009) A.C. van Gent, 25 jaar Philips Stadskanaal. Van Oude Markt naar Wereldmarkt… (1970)

Plan voor Havenzicht en Spoorzicht, Buro T. Zondag, 1993-1994. Bron: Gemeentearchief Stadskanaal

E.W. Hofstee, Sociaal-economische problemen der Groninger veenkoloniën (1943) W.H. van der Ploeg, Twee eeuwen Stadskanaal (1977) H. Schuurman, Musselkanaal een dorp aan het Stadskanaal, 1995 (2e druk), Scheemda: Uitgeverij Meinders. Bert Sloot, De Historie van de Veenkolonie Musselkanaal, 2024. Archieven

Maquette van de Heggerank naar ontwerp van Haykens, Jansma en Kremer, 1989-1990. Bron links: Gemeentearchief Stadskanaal. Bron boven: Streekhistorisch Centrum Stadskanaal Luchtfoto uit 1999. De grote ontwikkelingen haaks op het Musselkanaal zijn goed zichtbaar: Spoorzicht, Havenzicht en de Heggerank. Bron: Aerophoto Eelde

Nationaal Archief Streekhistorisch Centrum Stadskanaal Groninger Archieven, archieven Gedeputeerde Statem Philips Bedrijfsarchief, Eindhoven Meertens Instituut, Dialectenbank, Amsterdam Wageningen Universiteit, Speciale Collecties

178

179

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=Stadskanaal&id=0af53912-49ea-44d4-ac0d-41c7e0c99065