CConstaterende datStadskanaal
Koppel je AI →
Document · PDF

Rekenkamerrapport Heeft de raad grip op de gr Wedeka

Raadsvergadering 19 januari 2026, gemeente StadskanaalBij agendapunt: Rekenkamerrapport 'Heeft de raad grip op de gemeenschappelijke regeling Wedeka?’9.553 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 1 van 2

Heeft de raad grip op de gemeenschappelijke regeling Wedeka? REKENKAMER STADSKANAAL

Rom Afman, Greet Seinen REKENKAMER STADSKANAAL | 10 JULI 2025

Inhoudsopgave Inhoud 1.

DEEL A Aanpak, bestuurlijke samenvatting & conclusies en aanbevelingen ........... 2

1. 1.1. 1.2. 1.3.

Inleiding .................................................................................................................. 2 Aanleiding ................................................................................................................... 2 Inleiding en doel onderzoek ....................................................................................... 2 Normenkader ............................................................................................................. 4

2. 2.1 2.2 2.3

Bestuurlijke Samenvatting, conclusies en aanbevelingen ...................................... 5 Bestuurlijke samenvatting ......................................................................................... 5 Hoofdconclusie........................................................................................................... 6 Aanbevelingen............................................................................................................ 6

3.

DEEL B Bevindingen ................................................................................................ 8

3 3.1. 3.2. 3.3. 3.4. 3.5. 3.6. 3.7. 3.8.

Bevindingen ............................................................................................................ 8 Visie en sturing op samenwerken .............................................................................. 8 Gewijzigde Wgr........................................................................................................... 9 Wedeka – juridisch kader ......................................................................................... 13 Wedeka – responsiviteit ........................................................................................... 14 Beleidsdoelen gemeente & Wedeka ........................................................................ 15 Feitelijke sturing raad op Wedeka ........................................................................... 16 Risico’s gemeenschappelijke regelingen/specifiek Wedeka .................................... 20 Aanbevelingen om grip op Wedeka te verbeteren .................................................. 21

4

Nawoord ............................................................................................................... 22

BIJLAGEN .......................................................................................................................... 23 Bijlage 1 Normenkader ..................................................................................................... 23 Bijlage 2 Brief bestuurlijk wederhoor van 8 juli 2025 ....................................................... 25

1.

DEEL A Aanpak, bestuurlijke samenvatting & conclusies en aanbevelingen

1.

Inleiding 1.1. Aanleiding

Verschillende raadsfracties hebben het onderwerp Wedeka aangedragen bij de rekenkamer Stadskanaal om op te nemen in het onderzoeksprogramma 2025-2026. Hoewel de invalshoeken van de fracties verschillend zijn, is het qua vraagstelling terug te voeren op de sturingsmogelijkheden en grip die ervaren wordt op de samenwerkingsorganisatie Wedeka. Goed om te benoemen is ook dat de fractie van D66 in maart 2024 vragen aan het college heeft gesteld over het dossier Wedeka, specifiek over huisvesting en de rol van de voorzitter van het Dagelijks Bestuur van Wedeka. Tevens heeft de griffier de rekenkamer gevraagd of de rekenkamer onderzoek wil doen naar de sturing/grip van de raad op Wedeka. De rekenkamer neemt het onderwerp dan ook over en spitst het onderzoek toe op de sturingsmogelijkheid van de raad bij gemeenschappelijke regelingen, daarbij in het bijzonder ingaand op de gemeenschappelijke regeling Wedeka. Ook besteedt de rekenkamer aandacht aan de consequenties van de per 1 juli 2022 gewijzigde Wet gemeenschappelijke regelingen (hierna: Wgr) waarbij de democratische legitimatie voor gemeenteraden is versterkt.

1.2. Inleiding en doel onderzoek Inleiding Door de Wgr kunnen gemeenten, provincies en waterschappen samenwerken in publiekrechtelijke constructies. De Wgr kent vijf vormen van intergemeentelijke samenwerking. Dat zijn: ~

~

~

de regeling zonder meer De “regeling zonder meer” (art. 1 Wgr) is een lichte vorm van samenwerking tussen gemeenten, waar delegeren en mandateren niet aan de orde zijn. Voorbeelden hiervan zijn convenanten, intentieovereenkomsten, bestuursafspraken e.d. Daarin wordt de intentie tot samenwerking geregeld evenals het doel, de aard en de wijze waarop deze zal plaatsvinden; de centrumgemeente De constructie van centrumgemeente (art. 1 Wgr) is eveneens gebaseerd op de Wgr. De deelnemers komen overeen dat bevoegdheden van de ene gemeente worden uitgeoefend door een bestuursorgaan van een andere gemeente (wettelijke grondslag art. 10.4 Algemene wet bestuursrecht). Het ene gemeentebestuur mandateert dus bestuursbevoegdheden aan het ander gemeentebestuur. een gemeenschappelijk orgaan Een gemeenschappelijk orgaan (art. 8, lid 2 Wgr)) is een lichtere vorm van samenwerking op basis van de Wgr, met een beperkte rechtspersoonlijkheid. Personeel moet daarom altijd in dienst zijn van één of meer deelnemers. Een gemeenschappelijk orgaan heeft alleen een Dagelijks Bestuur (DB), zodat sterke sturing vanuit de afzonderlijke gemeenten vereist is.

~

~

de bedrijfsvoeringsorganisatie De bedrijfsvoeringsorganisatie (art. 8, lid 3 Wgr) is een (nieuwe) lichte samenwerkingsvorm in de Wgr. De belangrijkste verandering is de introductie van een enkelvoudig bestuur in plaats van een geleed bestuur. Op die manier wordt de bestuurlijke drukte deels voorkomen, en wordt de aansturing van de bedrijfsorganisatie eenvoudiger. Daarmee kan een vlucht naar privaatrechtelijke samenwerkingsverbanden worden voorkomen, nu deze qua sturing en verantwoording suboptimaal zijn. een openbaar lichaam Een openbaar lichaam (art. 8, lid 1 Wgr) is de meest gebruikte vorm van publiekrechtelijke samenwerking op basis van de Wgr en is ook de meest uitgebreide vorm van samenwerking. Een openbaar lichaam heeft rechtspersoonlijkheid zodat het zelfstandig kan optreden in het maatschappelijk verkeer. Gemeenten die deelnemen aan een openbaar lichaam kunnen taken en bevoegdheden delegeren aan het openbaar lichaam. Het openbaar lichaam heeft een Algemeen Bestuur (AB) en een Dagelijks Bestuur (DB).

Doelstelling In de context van de bestuurlijke inrichting van Nederland is deelname aan samenwerkingsverbanden een vanzelfsprekendheid. Door de toename van de complexiteit en het aantal taken die door lagere overheden moeten worden uitgevoerd, is het aantal samenwerkingsverbanden in korte tijd eveneens toegenomen. In 2017 werkten gemeenten in gemiddeld 27 verbanden samen, drie jaar later is dat aantal gestegen naar gemiddeld 331. Dit beeld staat in contrast met het ooit zo overzichtelijke huis van Thorbecke met daarin herkenbare bestuurslagen, gemeenten, provincies en rijk. Vanwege de grote hoeveelheid en verscheidenheid aan samenwerkingsverbanden wordt er dan ook wel gesproken over het binnenlands bestuur als “lappendeken” of “bestuurlijke spaghetti”. Dit maakt het ook voor volksvertegenwoordigers steeds lastiger een weg te vinden in een versnipperd veld van taken, organisaties en bestuurlijke besluitvormingsprocessen. Doel van het onderzoek is dan ook inzichtelijk te maken hoe het in de gemeente staat met de grip op gemeenschappelijke regelingen en na te gaan of en hoe deze kan worden versterkt, ook gelet op de (extra) instrumenten die de nieuwe wet biedt.

Onderzoeksvragen De centrale onderzoeksvraag is: Hoe kan de gemeente Stadskanaal sturen en toezicht houden op gemeenschappelijke regelingen en in welke mate heeft de gemeenteraad grip op de gemeenschappelijke regeling Wedeka? De centrale onderzoeksvraag valt uiteen in meerdere deelvragen: 1. Heeft de gemeente Stadskanaal een visie op samenwerking met andere gemeenten rond gemeenschappelijke regelingen? 2. Hoe geeft de gemeente Stadskanaal sturing en verantwoording van gemeenschappelijke regelingen vorm? 1 Tweede Kamer, 2019-2020, 35 513, nr. 3, p. 2.

3. Welke “toolbox” biedt de onlangs gewijzigde Wgr aan de raad om zijn kaderstellende en controlerende taak te verstevigen? 4. Hoe is de bestuurlijke structuur van Wedeka ingericht en sluit dit aan bij de visie en richtlijnen op samenwerkingsverbanden van de gemeente? 5. Hoe oordelen betrokken ambtenaren, directie en bestuurders over de responsiviteit van Wedeka? 6. Is er bij deze gemeenschappelijke regeling een duidelijke koppeling tussen beleidsdoelen van de gemeente Stadskanaal en de doelen van Wedeka? 7. Hoe geeft de gemeente Stadskanaal feitelijk vorm aan sturing en verantwoording over Wedeka, in het bijzonder gekeken naar de rol van de raad? 8. Heeft de gemeente Stadskanaal een goed beeld van mogelijke risico’s van gemeenschappelijke regelingen in zijn algemeenheid en Wedeka in het bijzonder? 9. Zijn er aanbevelingen denkbaar waarmee de grip van de gemeente Stadskanaal op Wedeka verbeterd kan worden?

1.3. Normenkader De uitkomsten van de onderzoeksvragen worden getoetst aan het normenkader, dat staat uitgewerkt in de bijlage van het rapport. Het onderzoek wordt in twee fasen uitgevoerd: 1. Deskresearch en beleidsanalyse: ● Bestuderen wettelijk kader en ontwikkelingen; ● Bestuderen gemeentelijke visie m.b.t. Wgr; ● Inventariseren aantal gemeenschappelijke regelingen waarin wordt deelgenomen en de vorm waarin; ● Bestuderen beleidsdocumenten gemeente Stadskanaal over Wedeka? ● Bestuderen statuten Wedeka, verantwoordingsrapportages Wedeka en P&C stukken 2022 tot april 2025; ● Toetsen beleidsdoelstellingen gemeente aan beleidsdoelstellingen Wedeka ● Bestuderen relevante openbare bronnen. 2. Interviews: ● Met ambtelijke betrokkenen, te weten beleidsadviseur maatschappelijke zaken, teamleider financiën en controle, financieel adviseur, wnd. gemeentesecretaris/manager maatschappelijke zaken, directiesecretaris en bestuurlijk juridisch beleidsadviseur; ● Betrokken portefeuillehouder tevens voorzitter DB en AB Wedeka; ● Directeur Wedeka en controller Wedeka; ● In plaats van een interview met een raadsdelegatie is een vragenlijst uitgezet onder de raadsfracties.

2.

Bestuurlijke Samenvatting, conclusies en aanbevelingen 2.1 Bestuurlijke samenvatting

De rekenkamer Stadskanaal heeft onderzocht hoe de gemeente grip houdt op gemeenschappelijke regelingen in het algemeen en op de gemeenschappelijke regeling Wedeka in het bijzonder. De aanleiding voor dit onderzoek ligt in vragen uit de gemeenteraad over de mate van sturing op Wedeka en het bredere vraagstuk van bestuurlijke grip binnen samenwerkingsconstructies. De gewijzigde Wet gemeenschappelijke regelingen (Wgr) per 1 juli 2022, die beoogt de democratische legitimatie van dergelijke regelingen te versterken, vormde een belangrijk aanvullend motief. Uit het onderzoek blijkt dat de gemeente Stadskanaal geen breed gedragen visie of beleidskader heeft voor het aangaan, beheren en evalueren van gemeenschappelijke regelingen. Er is geen systematische aanpak waarin vooraf de noodzaak, risico’s of periodieke evaluatiecriteria voor deelname aan samenwerkingsverbanden worden vastgelegd. Per regeling wordt beoordeeld of deelname wenselijk is, wat leidt tot een casuïstische benadering. Specifiek ten aanzien van Wedeka valt op dat de formele sturing door de raad met name verloopt via de planning- en controlcyclus. Hierin ontvangt de raad documenten zoals begrotingen en jaarstukken, waarop zij een zienswijze kan geven. Hoewel de raad formeel bevoegdheden heeft, blijft de betrokkenheid bij inhoudelijke keuzes beperkt.

Het ontbreekt aan structurele informatievoorziening over beleidsmatige en maatschappelijke effecten, terwijl juist die van belang zijn bij een organisatie als Wedeka, die zich ontwikkelt van sociaal werkbedrijf naar een breed sociaal ontwikkelbedrijf. Deze ontwikkeling heeft substantiële gevolgen voor de inrichting, werkwijze en financiële huishouding van Wedeka. De gemeenteraad lijkt hierin vooral op afstand betrokken, en mist daardoor kansen om vroegtijdig richting te geven aan deze transitie. De gewijzigde Wgr biedt de gemeenteraad tal van extra instrumenten om invloed uit te oefenen op gemeenschappelijke regelingen, zoals het recht op bredere zienswijzen, het instellen van een regionale adviescommissie, actieve informatieplicht van het bestuur van de regeling, en het recht op evaluatie. Deze instrumenten zijn echter nog niet in alle gevallen structureel doorvertaald in de regelingen waar Stadskanaal deel van uitmaakt, ook niet bij Wedeka. Uit gesprekken met ambtenaren, bestuurders en directie van Wedeka blijkt dat de onderlinge samenwerking in de afgelopen jaren is verbeterd. Wedeka wordt als responsief ervaren en is goed bereikbaar voor ambtelijke en bestuurlijke afstemming. Toch bestaat er spanning over de mate van inhoudelijke aansturing, mede door het feit dat deelnemende gemeenten op verschillende manieren invulling geven aan hun relatie met Wedeka.

Hierdoor is het voor Wedeka complex om uniforme dienstverlening te realiseren en om consistent beleid te voeren. De koppeling tussen gemeentelijke beleidsdoelen en de doelstellingen van Wedeka is wel aanwezig, maar niet altijd even concreet uitgewerkt. De Participatiewet legt gemeenten op om inwoners met een afstand tot de arbeidsmarkt te ondersteunen richting werk. In de praktijk is de regierol hierover binnen Stadskanaal nog diffuus, mede doordat de dienstverlening deels in eigen beheer en deels via Wedeka wordt uitgevoerd. Daarbij komt dat de ontwikkeling richting sociaal ontwikkelbedrijf nieuwe verantwoordelijkheden met zich meebrengt, terwijl de strategische koers daarvan niet helder en uniform is afgestemd tussen de deelnemende gemeenten. Ten aanzien van risicobeheersing blijkt dat er binnen de gemeente geen systematisch risicoprofiel of -analyse is per regeling. Hoewel er in begrotingen en annotaties bij stukken aandacht wordt

besteed aan potentiële risico’s, is dit niet ingebed in een breder beleidskader of periodieke evaluatie.

2.2 Hoofdconclusie 1. Geen generiek beleid: De gemeente Stadskanaal beschikt niet over een generiek beleidskader voor deelname aan, sturing op en evaluatie van gemeenschappelijke regelingen. In de jaarrekening (par.7) wordt per gemeenschappelijke regeling beperkt ingegaan op het bestuurlijk belang en potentieel risico. 2. Casuïstische benadering: Samenwerkingsverbanden worden per geval beoordeeld zonder structurele afweging van noodzaak, risico’s of effectiviteit. Door het opstellen van annotaties bij vergaderstukken wordt wel inzicht geboden in mogelijke risico’s. 3. Beperkte toepassing gewijzigde Wgr: De wijzigingen uit de Wet gemeenschappelijke regelingen (2022) zijn nog niet in alle regelingen doorgevoerd waar de gemeente Stadskanaal aan deelneemt, waaronder Wedeka, terwijl dit wettelijk voor 1 juli 2024 geregeld had moeten zijn. 4. Sturing vooral via P&C-cyclus: De gemeenteraad stuurt met name via de planning- en controlcyclus en financiële documenten, maar inhoudelijke sturing blijft achter. 5. Verbeterde samenwerking, maar wisselende betrokkenheid: De relatie tussen gemeente en Wedeka is de afgelopen jaren verbeterd, maar de mate van betrokkenheid en samenwerking verschilt sterk tussen de deelnemende gemeenten. 6.

Onvoldoende risicomanagement: Er is geen systematische aanpak voor het opstellen van risicoprofielen of het periodiek evalueren van regelingen, waardoor het zicht op risico’s beperkt is. 7. Beperkte strategische rol gemeenteraad bij ontwikkeling Wedeka: De gemeenteraad is slechts beperkt betrokken bij de strategische doorontwikkeling van Wedeka tot sociaal ontwikkelbedrijf, terwijl deze ontwikkeling aanzienlijke maatschappelijke en financiële impact heeft.

2.3 Aanbevelingen 1. Ontwikkel een (beperkte) beleidsvisie op gemeenschappelijke regelingen waarin wordt vastgelegd op basis van welke criteria de gemeente deelneemt aan een regeling, hoe risico’s worden ingeschat, welke beheersmaatregelen noodzakelijk zijn, en hoe regelmatig wordt geëvalueerd. Dit schept helderheid en biedt houvast voor raad en organisatie. 2. Gebruik de nieuwe mogelijkheden van de Wgr proactief. De raad zou actief moeten bepalen welke besluiten onder een verplichte zienswijze vallen en of er een regionale adviescommissie wordt ingesteld. Dit versterkt de democratische controle en vergroot de invloed op beleidskeuzes van Wedeka. 3. Breid de inhoudelijke betrokkenheid van de raad uit. Niet alleen financiële kaders, maar ook inhoudelijke en maatschappelijke doelen zouden meer onderwerp van debat moeten zijn. De raad kan richting geven aan de ontwikkeling van Wedeka tot sociaal ontwikkelbedrijf door kaders te stellen voor doelgroepbenadering, infrastructuur, samenwerking met andere organisaties en maatschappelijke impact. 4. Maak Wedeka een structureel agendapunt in de raad en commissies. Door de organisatie en haar transitie vaker te bespreken ontstaat meer inzicht, betrokkenheid en mogelijkheid tot sturing. 5. Formuleer gezamenlijk met andere deelnemende gemeenten een gedeelde koers voor Wedeka.

De huidige verschillen in aansturing maken het moeilijk voor Wedeka om effectief te opereren.

6. Versterk het risicomanagement door het opstellen van risicoprofielen per regeling, met periodieke evaluaties en scenarioanalyses. Hiermee wordt bestuurlijk en ambtelijk bewustzijn vergroot, en kan adequater worden ingespeeld op financiële en beleidsmatige dreigingen. 7. Verhelder de rol van de raad bij de doorontwikkeling van Wedeka. Gezien de impact op de lokale arbeidsmarkt en inwoners met een kwetsbare positie is dit niet louter een uitvoeringskwestie. De raad zou hierin meer strategische richting moeten geven.

3.

DEEL B Bevindingen

3

Bevindingen 3.1. Visie en sturing op samenwerken

Deze paragraaf geeft antwoord op onderstaande onderzoeksvragen:

Onderzoeksvraag 1 - Heeft de gemeente Stadskanaal een visie op samenwerking met andere gemeenten rond gemeenschappelijke regelingen? Onderzoeksvraag 2 - Hoe geeft de gemeente Stadskanaal sturing en verantwoording van gemeenschappelijke regelingen vorm? Visie op samenwerking in gemeenschappelijke regelingen De gemeente kent geen visiedocument dat handvatten biedt bij het helpen, bij het oprichten, beheersen en evalueren van een samenwerking. Er ontbreekt een kapstok om grip te houden op taken die extern belegd zijn en ervoor zorgen dat de (gemeentelijke) doelstellingen worden gehaald. Dit betekent niet dat de gemeente geen afwegingen maakt bij het aangaan van een intergemeentelijke samenwerking. De gemeente toetst per geval welke vorm van samenwerking het meest geëigend is. Uit een interview: “Dat hangt denk ik gewoon af van ontwikkelingen die uiteindelijk lopen tot een bepaalde vorm van samenwerking. Dan gaat het om de vraag: wat is een juridische entiteit die past bij die vorm van samenwerking? Dus we hebben nu dan ook een voorbeeld aan de hand waar wordt toegewerkt naar een beperkte gemeenschappelijke regeling. Dat gaat om een samenwerking rond de regiodeal Oost-Groningen. Deze vorm is ontstaan naar aanleiding van allerlei gesprekken die secretarissen hebben op gemeentelijk bestuurlijk niveau. We willen een vorm van samenwerking om iets uit te kunnen voeren.

En dat wordt uitgewerkt door verschillende medewerkers van die organisaties. Er ligt geen bovenliggend beleid aan ten grondslag.” Wanneer een gemeenschappelijke regeling is getroffen blijkt dat er niet expliciet aandacht is voor het opstellen van risicoprofielen (loopt de gemeente bijvoorbeeld financiële risico’s), het nemen van beheersmaatregelen om risico’s te beperken of het periodiek evalueren van de regeling (voldoet de regeling bijvoorbeeld nog waar het gaat om het bereiken van de gemeentelijke doelstellingen). Uit de jaarrekening 2023 komt naar voren dat de gemeente deelneemt aan de volgende gemeenschappelijke regelingen: ● Bestuursacademie Noord-Nederland; ● Publieke Gezondheid & Zorg (PG&Z); ● Veiligheidsregio Groningen (VG); ● Omgevingsdienst Groningen (ODG); ● Gemeenschappelijke regeling Wedeka Bedrijven; ● Samenwerkingsverband afvalverwijdering Oost- en Zuidoost-Groningen (SOZOG); ● Publiek Vervoer Groningen en Drenthe.

Per gemeenschappelijke regeling wordt in het kort aandacht besteed aan het bestuurlijk belang en de risico’s die deze gemeenschappelijke regeling meebrengt. Verder weegt de ambtelijke organisatie de risico’s bij de voorbereiding van de vergaderstukken van het AB en DB. Via annotaties bij de agendapunten kan zo inzicht worden geboden aan de gedelegeerd bestuurder. Uit een interview: “Verder denk ik dat je bijvoorbeeld bij Wedeka een heel ander risico loopt dan bij de GGD. Daar zou je dan ook anders mee om moeten kunnen gaan. Wedeka voelt ook meer van ons. En de GGD dat zijn al die anderen, maar dat zijn niet ‘wij’.” Samenvattend blijkt dat vooral via de P&C-cyclus sturing plaatsvindt en verantwoording wordt afgelegd over de gemeentelijke samenwerking. Dus bij de gemeentelijke begroting en rekening is er specifieke aandacht voor de deelneming in gemeenschappelijke regelingen. Het zijn ook vaak partijen die behoorlijke financiële impact hebben. Specifieke beheersmaatregelen om risico’s te beperken staan niet genoemd.

3.2. Gewijzigde Wgr Deze paragraaf geeft antwoord op de onderstaande onderzoeksvraag:

Onderzoeksvraag 3 - Welke “toolbox” biedt de onlangs gewijzigde Wgr aan de raad om zijn kaderstellende en controlerende taak te verstevigen?

Beschrijving toolbox De Wgr is op 1 juli 2022 gewijzigd en deze wijziging heeft tot doel om de positie van de raad te versterken om daarmee ook de democratische legitimatie van gemeenschappelijke regelingen. Grofweg zijn deze wijzigingen op te delen in drie categorieën: 1. Versterken van de positie van de raad bij besluitvorming in gemeenschappelijke regelingen; 2. Aanvullende controle-instrumenten voor gemeenteraden; 3. Verbeteren van de positie van gemeenteraden bij het functioneren van de regeling. Hieronder wordt toegelicht wat deze wijzigingen tot gevolg hebben voor de positie van gemeenteraden. Welke extra instrumenten komen er in de gereedschapskist van de gemeenteraad waarmee de raad beter in zijn rol komt? De wijzigingen moeten vóór 1 juli 2024 zijn doorgevoerd in de gemeenschappelijke regelingen. Uit het onderzoek komt naar voren dat de noodzakelijke wijzigingen nog niet zijn doorgevoerd zijn in alle regelingen waarin de gemeente Stadskanaal deelneemt. De voorbereidingen hiertoe zijn wel volop gaande. Versterken van de positie van de raad bij besluitvorming in gemeenschappelijke regelingen. a) Verruimen mogelijkheid tot het indienen van zienswijzen. ● Zienswijzeprocedure bij treffen van een regeling.

Het treffen van een nieuwe gemeenschappelijke regeling (of het wijzigen, toetreden of uittreden van een bestaand regeling) is bij uitstek het moment waarop de raad zijn opvatting kan geven over de overdracht of uitvoering van gemeentelijke taken aan een bestuur dat op afstand staat van het lokale bestuur. Om de raad een meer sturende positie te geven bij het treffen van een regeling tussen colleges wordt de raad het recht gegeven een zienswijze naar voren te brengen bij een ontwerpregeling van burgemeesters of colleges van burgemeester en wethouders. Dit zou zich kunnen voordoen als de raad

meent dat het ondoelmatig is om voor de beoogde belangen samen te werken met andere gemeenten, dat de bevoegdheid zich niet leent voor een gezamenlijke behartiging of dat de raad meent dat de eigen betrokkenheid bij een gemeenschappelijke regeling onvoldoende is geborgd in de regeling. Zo bestaan er natuurlijk nog veel meer redenen voor de raad om een zienswijze in te brengen. Als naar het oordeel van de raad onvoldoende is gedaan met een uitgebrachte zienswijze of deels niet is overgenomen, heeft de raad de bevoegdheid om de toestemming te onthouden (art 1, lid 4 Wgr). ●

Zienswijzeprocedure omtrent besluiten Hiermee is de verplichting geïntroduceerd om in de gemeenschappelijke regeling afspraken te maken over besluiten van een bij deze regeling opgericht samenwerkingsverband, waarop door het bestuur hiervan een zienswijze aan de raden wordt gevraagd. Dit biedt de raden de mogelijkheid hun opvatting kenbaar te maken over een (bepaald) voorgenomen besluit voordat het besluit is genomen. Hiervoor gold dit alleen voor de begrotingsprocedure. Het is denkbaar om dit nu ook voor andere besluiten te regelen, bijvoorbeeld besluiten met een aanmerkelijk financieel belang, politiek gevoelige besluiten of beleidsmatige keuzes. Het is aan de deelnemers en de raden om te bepalen waarvoor deze zienswijzeprocedure moet gelden. Het bestuur van de gemeenschappelijke regeling is verplicht om gemotiveerd en schriftelijk te reageren op een ingebrachte zienswijze, voordat het besluit waarop de zienswijze is gericht mag worden genomen. Het dagelijks bestuur verzorgt de reactie op de zienwijzen.

b) Regionale gemeenschappelijke adviescommissie Met de gemeenschappelijke adviescommissie wordt beoogd dat de raden van de deelnemende gemeenten in een vroegtijdig stadium kunnen worden betrokken bij de besluitvorming door het bestuur van de regeling. De commissie fungeert daarmee als “vooruitgeschoven post” van de gemeenschappelijke raden. Zo kan zo’n commissie adviseren omtrent besluiten, zelf aandacht voor een onderwerp vragen maar ook een gezamenlijk standpunt van de deelnemende raden voorbereiden en daarover adviseren. De deelnemende raden zijn en blijven bevoegd om een zienswijze te geven. Een instelling van een commissie kan alleen door de deelnemende raden geïnitieerd worden, maar de commissie wordt wel onderdeel van de gemeenschappelijke regeling. De raden kiezen zelf de leden van de commissie en deze leden opereren zonder last of ruggespraak, waarbij het belang van de gemeenteraad voorop staat. c) Afspraken over participatie in de gemeenschappelijke regeling Bij gemeenschappelijke regelingen kunnen ook taken en bevoegdheden met grote maatschappelijke relevantie zijn belegd. Op gemeentelijk niveau kan bijvoorbeeld via inspraak bij de raad door inwoners, bedrijven en maatschappelijke organisaties aandacht voor een bepaald onderwerp worden gevraagd.

Die mogelijkheid bestaat niet wanneer een bevoegdheid of taak bij een gemeenschappelijke regeling is belegd, tenzij deze regeling een procedure voor inspraak bevat. Deze wijziging ziet erop dat in elke regeling wordt afgesproken hoe om te gaan met participatie. Er kan natuurlijk ook voor worden gekozen deze inspraak te laten lopen via de raad, waarna de inbreng bijvoorbeeld meegenomen kan worden als zienswijze. d) Actieve informatieplicht Deze wijziging regelt dat het bestuur van een gemeenschappelijke regeling een actieve informatieplicht heeft over wat in een regeling speelt. Een plicht die vergelijkbaar is met de actieve informatieplicht van het college aan de raad zoals vastgelegd in de Gemeentewet. Het betreft alle informatie die de raad moet weten om zijn taak goed te

kunnen uitoefenen. De actieve informatieplicht (art. 17 Wgr) is een aanvulling op de passieve informatieplicht die een raadslid of raadsleden hebben om vragen te stellen aan het bestuur van de regeling. e) Extra vergoeding voor lidmaatschap nieuwe gemeenschappelijk commissie Als aantoonbaar sprake is van extra werkzaamheden bovenop de reguliere werkzaamheden, bijv. als gevolg van het aantal of complexiteit van de regeling, is het passend te voorzien in een extra vergoeding. Deze mogelijkheid is vastgelegd in het Rechtspositiebesluit decentrale politieke ambtsdragers. f)

Recht van onderzoek (aanvullend controle-instrument) Het functioneren van de gemeenschappelijke regeling als geheel kan worden onderzocht door een gezamenlijk door de raden in te stellen gemeenschappelijke onderzoekscommissie. Net als in de Gemeentewet wordt gesproken over een onderzoekscommissie en recht van onderzoek, ook wel aangeduid als recht van enquête. Dit instrument is nadrukkelijk bedoeld als stok achter de deur met het oog op het goed functioneren van gemeenschappelijke regelingen. De raden zullen het gezamenlijk eens moeten worden over de inzet ervan en een gemeenschappelijk onderzoekscommissie lukt alleen als alle raden hiermee instemmen.

g) Lokale rekenkamer In de Wgr is de mogelijkheid van lokale rekenkamers -waaronder gezamenlijke rekenkamers- verduidelijkt om onderzoek te doen naar het gevoerde beleid. Deze verduidelijking staat uitgewerkt in art. 184a van de Gemeentewet en houdt o.a. in dat de rekenkamer de bevoegdheid heeft inlichtingen in te winnen over de jaarrekeningen, de rapporten die daarop betrekking hebben en overige documenten over die instelling die bij het gemeentebestuur berusten. h) Afspraken over evaluatie in de gemeenschappelijke regeling In de regeling staat de verplichting om afspraken te maken over de wijze van evalueren van de gemeenschappelijke regeling. Hoe hier inhoud aan wordt gegeven is niet wettelijk bepaald, maar wordt overgelaten aan de deelnemende raden. De meerwaarde van een evaluatie is dat periodiek wordt stilgestaan bij het functioneren van de gemeenschappelijke regeling of het is een ijkpunt in de samenwerking. i)

Aanpassen van de regels over de gevolgen van uittreding In art. 9 van de Wgr zijn voorwaarden waaronder kan worden uitgetreden aangescherpt, omdat anders het algemeen bestuur meestal de uittreevoorwaarden bepaalde. Er moeten nu in de regeling afspraken worden gemaakt over de gevolgen voor het vermogen van de rechtspersoon, zoals personeel, contracten, huisvesting en investeringen.

j)

Veranderingen in de begrotingscyclus De inrichting van de begrotingscyclus van gemeenschappelijke regelingen leidt in de praktijk tot een moeilijke verhouding tot die van gemeenten. Bijdragen aan een gemeenschappelijke regeling zijn verplichte uitgaven voor een gemeente die moeten worden verwerkt in de begroting van de gemeente zelf. Daar moet tijd voor zijn. Tegelijkertijd is het ook van belang dat de raad zicht heeft op de doelen van een gemeenschappelijke regeling en op de eigen begroting bij de bespreking van begrotingen van gemeenschappelijke regelingen. Zonder zicht op de doelen van een samenwerkingsverband is het lastig om iets te vinden van de begroting en zonder goed zicht op de financiële positie van de gemeente is het lastig te oordelen over investeringen

of bezuinigingen bij een regeling. Vanuit gemeenteraden kwam een sterk signaal dat de financiële stukken van een regeling vaak te weinig inhoud bevatten en te vroeg komen om deze goed te kunnen beoordelen. Gekozen is voor een verruiming van de uiterste termijnen. Per regeling kan gekozen worden voor kortere termijnen, maar niet voor latere data. Dit biedt meer ruimte voor maatwerk al naar gelang de behoefte bij gemeenteraden. Om gemeenteraden meer positie te geven in de begrotingscyclus van een gemeenschappelijke regeling is ervoor gekozen de termijnen voor de indiening van de kadernota, ontwerpbegroting en begroting aan te passen. De begrotingscyclus van gemeenschappelijke regelingen sluit daardoor beter aan op die van gemeenten, waardoor het voor gemeenteraden makkelijker wordt te overzien wat de gevolgen zijn van uitgaven aan regelingen voor de eigen gemeente. Ook krijgen gemeenteraden langer de tijd om een zienswijze op de conceptbegroting van een regeling te geven en ontvangen zij de kadernota later. Dit gebeurt door drie wijzigingen:

● de kadernota moet voor 30 april naar gemeenteraden worden gestuurd in plaats van 15 april; ● de begroting van een regeling moet uiterlijk 15 september naar gedeputeerde staten worden gestuurd in plaats van 1 augustus; en ● de ontwerpbegroting moet uiterlijk 12 weken voor 15 september voor een zienswijze aan gemeenteraden aangeboden worden, in plaats van 8 weken. De mogelijkheden voor verruiming van de termijnen worden ingeperkt door samenloop met de gemeentelijke begrotingscyclus en praktische overwegingen als het zomerreces. Vandaar de keuze voor een termijn van 12 weken voor een zienswijze. Daardoor kan de raad nog vóór het zomerreces de concept- begroting bespreken en dit na het zomerreces afronden. Door de indiening van de begroting bij de toezichthouder (provincie) op 15 september te zetten, hebben de gemeenteraden vier weken langer de tijd, namelijk in totaal twaalf weken, om tot een eigen of met andere raden afgestemde zienswijze bij de concept begroting te komen. De datum 15 september ligt fors dichter bij de datum waarop de gemeentelijke begroting moet worden ingediend bij de toezichthouder dan nu het geval is. Daardoor is het mogelijk een meer afgewogen oordeel te hebben over de conceptbegroting van een gemeenschappelijke regeling.

De twee maanden tussen beide deadlines worden voldoende geacht om de uitgaven aan een regeling als verplichte uitgaven te verwerken in de gemeentelijke begrotingen.

3.3. Wedeka – juridisch kader

Onderzoeksvraag 4 - Hoe is de bestuurlijke structuur van Wedeka ingericht en sluit dit aan bij de visie en richtlijnen op samenwerkingsverbanden van de gemeente?

Juridisch kader Wedeka De gemeenten Borger-Odoorn, Midden-Groningen, Veendam, Westerwolde en Stadskanaal hebben gezamenlijk de gemeenschappelijke regeling voor Wedeka Bedrijven vastgesteld. Als vorm is gekozen voor een rechtspersoonlijkheid bezittend openbaar lichaam als bedoeld in artikel 8, lid 1 van de Wgr. Hierbij dragen de colleges van de deelnemende gemeenten volledig de uitvoering van de Wet sociale werkvoorziening (Wsw) over (artikel 2, lid 4). De Wsw regelt dat arbeidsgehandicapten, die door lichamelijke, verstandelijke of psychische beperkingen uitsluitend in staat zijn onder aangepaste omstandigheden arbeid te verrichten, kunnen werken op een zo regulier mogelijke en op hun individuele mogelijkheden afgestemde werkplek. Vanaf 1 januari 2015 kunnen geen nieuwe mensen meer instromen in de Wsw. De gemeenschappelijke regeling biedt de mogelijkheid aan de deelnemende colleges om bij afzonderlijk besluit ook taken en bevoegdheden voor de uitvoering van de Participatiewet over te dragen (artikel 4). Dit kan betrekking hebben op personen die behoren tot de doelgroep Nieuw Beschut2 en/of personen die vallen onder de werking van artikel 7, lid, sub a van de Participatiewet (o.a. personen die algemene bijstand ontvangen). Artikel 5 van de gemeenschappelijke regeling regelt de samenstelling van het Algemeen Bestuur (AB).

Elk deelnemend college vaardigt twee personen af in het AB; dit kan worden vermeerderd met één persoon respectievelijk twee personen indien het aantal werknemers ligt tussen de 20% en 30% dan wel meer dan 30%. Het college van Stadskanaal neemt met vier wethouders deel in het AB. Een AB-lid is verplicht om alle gevraagde inlichtingen te verstrekken indien één of meer leden van het college dat verlangen. Aan het AB zijn alle bevoegdheden overgedragen voor de uitvoering van de Wsw. Het AB vergadert tenminste tweemaal per jaar. Naast het AB kent Wedeka ook een Dagelijks Bestuur (DB). Het DB bestaat uit maximaal vijf leden. Aan het begin van een nieuwe zittingsperiode benoemt het AB de voorzitter uit zijn midden. De dagelijkse leiding van Wedeka berust bij de algemeen directeur, die ook secretaris is van het AB en DB. Het DB heeft op een 28 oktober 2021 een directiestatuut vastgesteld waarin de governance staat uitgewerkt. De directeur is gemachtigd om alle maatregelen en beslissingen te nemen die voor een goed management noodzakelijk zijn. Ook de rol van het DB staat hier verder uitgewerkt. De deelnemende gemeenten verbinden zich om jaarlijks bij te dragen in het exploitatietekort naar evenredigheid van het aantal ingezetenen van die gemeente dat als werknemer bij Wedeka werkzaam is (artikel 17, lid 1).

Een exploitatieoverschot wordt toegevoegd aan de reserves en wordt bestemd in het belang van de uitvoering van de Wsw (artikel 17, lid 4). (Bij de jaarrekening wordt de bestemming van een exploitatieoverschot geregeld).

Gewijzigde gemeenschappelijke regeling Wedeka In de raadsvergadering van 31 januari 2022 heeft de gemeenteraad van Stadskanaal aan het college toestemming gegeven om de gewijzigde Gemeenschappelijke Regeling Wedeka Bedrijven 2 Beschut werk is voor mensen die veel begeleiding nodig hebben bij hun werk. Of veel aanpassingen aan hun werkplek.

Bij een gewone werkgever zijn deze begeleiding en aanpassingen er meestal niet. Daarom zijn er beschutte werkplekken.

vast te stellen. Deze wijziging was nodig, omdat de deelnemende gemeenten en Wedeka sinds 2020 verschillende scenario’s voor de toekomst van Wedeka hadden uitgewerkt en beoordeeld. Op basis van het daaruit voortvloeiend voorkeurscenario, komen tot een ombouwscenario (Wedeka ontwikkelt zich door tot een leerwerkbedrijf en gaat nieuw taken uitvoeren), moest aan een aantal voorwaarden worden voldaan, o.a. het aanpassen van de gemeenschappelijke regeling aan de nieuwe opdracht (inclusief zeggenschap). Het Ombouwplan (de interventies zoals hierin staan verwoord) dient te leiden tot een daling van de exploitatielasten en verbetering van de omzet. De lagere lasten voor gemeenten, zo ook voor Stadskanaal, heeft de gemeente doorgevoerd in de P&C-cyclus.

3.4. Wedeka – responsiviteit Onderzoeksvraag 5 -Hoe oordelen betrokken ambtenaren, directie en bestuurders over de responsiviteit3 van Wedeka?

De ervaring van geïnterviewden is dat Wedeka vlot reageert op situaties/vragen. “Mijn ervaring is dat Wedeka snel reageert, bijvoorbeeld bij een vraag van de wethouder die ik dan uitzet ontvang ik snel antwoord”. In z’n algemeenheid wordt gesteld dat de verhouding tussen gemeente en Wedeka in de laatste jaren veel beter is geworden. Dat heeft te maken, zo wordt aangegeven, door een betere ambtelijke voorbereiding van de stukken. Ambtelijk is er tussen de deelnemende gemeenten frequent contact en ook vindt er regelmatig afstemming met Wedeka plaats. Wedeka nodigt de beleidsambtenaren van de deelnemende gemeenten uit om te spreken over de P & Cdocumenten, bijvoorbeeld bij begrotingswijzigingen, begroting en rekening. Als stukken bij het DB op de agenda komen is men ambtelijk ook steeds goed bijgepraat. Ook op directieniveau is er goed contact, zo wordt aangegeven. “Gesprekken vinden ook op een prettige open manier plaats”.

3 Onder responsiviteit in deze wordt verstaan de mate waarop Wedeka in staat is om te reageren op z’n

omgeving/vragen.

3.5. Beleidsdoelen gemeente & Wedeka Onderzoeksvraag 6 - Is er bij deze gemeenschappelijke regeling een duidelijke koppeling tussen beleidsdoelen van de gemeente Stadskanaal en de doelen van Wedeka?

Gemeenten zijn verantwoordelijk voor uitvoering van de Participatiewet. Doelen van de Participatiewet zijn om meer mensen aan de slag te krijgen, ook mensen met een arbeidsbeperking. De gemeente is verantwoordelijk voor mensen met arbeidsvermogen die ondersteuning nodig hebben bij arbeids-re-integratie, en waar nodig inkomensondersteuning. De gemeente Stadskanaal heeft verschillende taken bij Wedeka ondergebracht, de ‘oude’ werkvoorziening (Wsw), het Beschut Werk en er is een dienstverleningsovereenkomst met Wedeka voor trajectbegeleiding van mensen die een uitkering ontvangen. Begeleiding van mensen uit deze doelgroep vindt plaats door het team Werk van de gemeente. De klantmanagers van de gemeente zijn regiehouder en Wedeka levert de trajectbegeleiders. Ergo: het team Werk van de gemeente voert de re-integratie-trajecten uit, en kan daarbij gebruik maken van de infrastructuur/ de fabriek van Wedeka. Dat gebeurt op basis van een contract. De mate waarin taken en activiteiten ondergebracht zijn bij Wedeka verschilt per deelnemende gemeente. Uit interviews komt het volgende naar voren:

“Dat is regelmatig onderwerp van discussie, vooral ook van, wat leg je er wel en wat leg je er niet neer, en wie gaat waar over? En dan is Wedeka, vind ik, wel ingewikkeld, omdat verschillende gemeenten daar op verschillende manieren mee omgaan. We hebben een heel strikte scheiding, Werk, dat doen wij, dat is niet aan Wedeka, terwijl er ook SW-bedrijven zijn, die gewoon eigenlijk de hele Participatiewet voor de gemeente uitvoeren. En daar wordt regelmatig, zeker hier intern, over gediscussieerd. En het beperkt soms ook de ruimte die Wedeka krijgt of voelt, en de ene gemeente die daar wat verder in wil gaan dan de andere gemeente. Dus dat komt regelmatig in DB-vergaderingen terug”. “Wedeka benoemt dat ook, met zoveel woorden van, elke gemeente zit er anders in, is voor ons best wel lastig om de goede dienstverlening te kunnen verlenen. Kijk, in het ontwikkeltraject waar Wedeka nu in zit, is dat wel een punt van aandacht, denk ik. Blijf je hier op dezelfde manier mee omgaan?”. Zoals onder 3.1 vermeld wordt is de gemeenschappelijke regeling Wedeka aangepast aan veranderende omstandigheden en doelstellingen. De ontwikkeling in de richting van een leerwerkbedrijf waarin aan een bredere doelgroep ondersteuning geboden kan worden, maakte aanpassing van de GR nodig (2022).

3.6. Feitelijke sturing raad op Wedeka Onderzoeksvraag 7- Hoe geeft de gemeente Stadskanaal feitelijk vorm aan sturing en verantwoording over Wedeka, in het bijzonder gekeken naar de rol van de raad?

Sturing via P&C cyclus Sturing vindt voornamelijk plaats via de P&C-cyclus. De P&C documenten gaan naar de raad. Het betreft de jaarrekening, ontwerpbegroting, begrotingswijziging en de kaderbrief voor het jaar daarop. Naast de financiële cijfers wordt hierbij ook inhoudelijke context gegeven (wat is gerealiseerd en waar wordt aan gewerkt). Bij de ontwerpbegroting en begrotingswijziging heeft de raad de mogelijkheid om een zienswijze in te dienen. Dat is de afgelopen jaren ook regelmatig voorgekomen, zo geven geïnterviewden weer. In financieel opzicht houdt de raad de vinger aan de pols bij Wedeka. Uit gevoerde interviews komt naar voren dat de raad graag ziet dat Wedeka ‘strakker begroot’. De laatste jaren is het resultaat positiever dan begroot. De raad zou het fijner vinden om aan de voorkant -bij het opstellen van de begroting- alvast rekening te houden met dit resultaat, zodat dit bedrag structureel kan worden ingezet op andere onderdelen (in plaats van als incidentele meevaller terug te laten vloeien naar de algemene reserve). Dit is wel een worsteling met Wedeka, zo wordt gesteld door geïnterviewden. “Wedeka is nu al bezig met de begroting 2026 omdat de begroting op tijd bij de gemeenten moet zijn. Wedeka moet dan uitgaan van een gedateerde circulaire van het rijk (september 2024).

De circulaires die daarna verschijnen (mei- en septembercirculaire) laten een ruimere rijksbijdrage zien, maar voor Wedeka is het lastig om hierop te anticiperen. Het positieve resultaat bij Wedeka wordt jaarlijks veroorzaakt door een hogere rijkssubsidie. Dus niet door een betere bedrijfsvoering of hogere omzet. De laatste jaren was er een hogere subsidie maar het is maar de vraag of dat zo blijft. Je wilt liever voorkomen dat je dan naar de raad moet voor een extra bijdrage”. De gemeenschappelijke regeling Wedeka wordt niet op gezette tijden geëvalueerd. Hierover zijn geen afspraken gemaakt. Wijzigingen in de gemeenschappelijke regeling worden wel aan de raad voorgelegd. De gewijzigde Wgr 2022 heeft nog niet tot aanpassing van de gemeenschappelijke regeling Wedeka geleid. Er is ambtelijk al wel een concept opgesteld dat eerst nog ter besluitvorming gaat naar het DB en AB. Vervolgens gaat het naar het college en de raad voor een zienswijze. Inhoudelijk wordt de raad in kennis gesteld van de behaalde resultaten zoals aangegeven in de P&C-cyclus. Uit jaarstukken komt naar voren welke resultaten er in kwantitatieve zin geboekt zijn met betrekking tot de activiteiten toegespitst op doelgroepen. Zo nu en dan wordt de raad ook uitgenodigd bij Wedeka. Voor (nieuwe) raadsleden is het een goede manier om kennis te maken met het bedrijf.

Uit interviews: “Als je dan gaat kijken van, weet de raad eigenlijk voldoende wat daar allemaal gebeurt om daar echt iets van te vinden buiten de cijfertjes, dan denk ik van niet. En dat is ook een heel lastige. Daarom nodigen we als Wedeka de raad regelmatig uit voor sessies. Ik vind het altijd heel mooi om te zien dat je zeker bij nieuwe raadsleden toch grote verbazing ziet over aan de ene kant dat het gewoon een ongelooflijk professioneel bedrijf is. En aan de andere kant dat daar mensen

achter, vooral de verpakkingsmachines zitten, die dat werk inderdaad maar twee uur op een dag kunnen volhouden. Dat beeld dat zegt meer dan twintig jaar jaarverslagen van welke bedrijf dan ook. Dus in die zin krijg je dan wel weer beter voor ogen wat het belang is”. Sturing op ontwikkeling Wedeka ●

Welke rol heeft de raad als het gaat om de ontwikkeling van het SW-bedrijf Wedeka?

Wedeka is voor oorsprong een Wsw-bedrijf (sociale werkplaats). In 2022 is de weg ingeslagen richting een leerwerkbedrijf. Wedeka heeft daartoe een ombouwplan ontwikkeld. In het plan wordt inzicht gegeven in de interventies die in de ombouw van Wedeka zullen worden ondernomen: het gaat om ombouw van het Wsw-bedrijf met uitvoering van kostenverlagende of omzet verhogende maatregelen. Daarbij wordt geanticipeerd op het natuurlijk verloop van de Wsw-populatie en wordt de ambitie verwoord om tot uitbreiding van de leerwerkactiviteiten te komen. Daarnaast is weergegeven welke (financiële) gevolgen de interventies hebben. Er wordt gestreefd naar een daling van de exploitatielasten en verbetering van de omzet. Formele bevoegdheid van de raad ligt bij de ombouw van Wedeka in het geven van een zienswijze en het verlenen van toestemming aan het college tot het vaststellen van de gewijzigde gemeenschappelijke regeling. De raad heeft tot toestemming besloten op 31 januari 2022. Het ombouwplan 2020-2030 is voor zienswijze bij de raad geweest en is ook ter kennisname aan de raad aangeboden. Ontwikkelingen volgen elkaar op. Zo wordt vorig jaar november door het college van Stadskanaal besloten om akkoord te gaan met de notitie ‘Toekomstbestendige infrastructuur Ontwikkelingen Sociaal Ontwikkelbedrijf en Ontwikkelcentrum Stadskanaal’.

Het college besluit de opdracht aan gemeenten en Wedeka te geven om een plan op te stellen dat toe werkt naar een toekomstbestendige infrastructuur van het Sociaal Ontwikkelbedrijf’. Het college brengt genoemde notitie ter kennisname aan de raad. In de notitie worden majeure ontwikkelingen beschreven (veranderende wetgeving, gewijzigde arbeidsmarkt en de noodzaak om de arbeidsmarktinfrastructuur aan te passen) en wordt ingegaan op het Sociaal Ontwikkelbedrijf en het Ontwikkelcentrum4 Stadskanaal. Het leerwerkbedrijf Wedeka dient zich door te ontwikkelen tot een Sociaal Ontwikkelbedrijf. Het college stelt verder dat het Sociaal Ontwikkelbedrijf als ook het Ontwikkelcentrum bijdraagt aan de ambitie van het college om inwoners structureel en duurzaam perspectief te geven voor een toekomst met werk (collegeprogramma 2022- 2026). Daarnaast draagt het bij aan het verbeteren van de bestaanszekerheid van inwoners. Ergo de ontwikkelrichting van Wedeka is van belang als het gaat om inwoners met een afstand tot de arbeidsmarktperspectief te bieden op werk. Dat er noodzaak is om het bedrijf te veranderen komt voort uit de invoering van de Participatiewet. Als gevolg van deze wet wordt de sociale werkvoorziening kleiner, omdat er vanaf 2015 geen nieuwe instroom meer komt vanuit de Wsw. De oorspronkelijke doelgroep wordt zo kleiner.

Al in 2022 werd afgesproken dat Wedeka diende te veranderen door o.a. het samenvoegen van locaties, het verduurzamen van de infrastructuur en het genereren van andere inkomsten. Nu staat de doorontwikkeling naar een Sociaal Ontwikkelbedrijf nadrukkelijk op de agenda. Ook staat het onderwerp op de nationale agenda, het Rijk stelt hier ook middelen voor 4 Het ontwikkelcentrum in Stadskanaal moet een laagdrempelige toegang worden voor iedereen die een vraagstuk heeft

op het gebied van persoonlijke ontwikkeling en werk. Voor de ontwikkeling voor deze ontwikkelcentra is door de arbeidsmarktregio Werk in Zicht (WiZ) een subsidie bij het Just Transision Fund (JTF) aangevraagd. Het gaat in de arbeidsmarktregio om 10 ontwikkelcentra waarvan er één in Stadskanaal gevestigd wordt. In het ontwikkelcentrum wordt ook toegang georganiseerd tot het regionale werkcentrum.

beschikbaar. In opdracht van SZW stelt Berenschot handreikingen op om gemeenten en Sociaal Ontwikkelbedrijven te ondersteunen bij het opstellen van transformatieplannen. Kortom, het gaat om ontwikkelingen van importantie, waarbij het onderliggend op lokaal/regionaal niveau ook gaat om het bestaansrecht van de organisatie Wedeka. Uit gevoerde interviews komt naar voren dat de raad bij deze ontwikkeling weinig richting geeft en dat dat ook niet verwacht wordt. “Want het is toch een kwestie van uitvoering. Wedeka heeft de opdracht om tot een Sociaal Ontwikkelbedrijf te komen. Hoe gaan we dat doen? Hoe ga je een informatiepunt inrichten? Je maakt daar een opdracht van en het wordt uitgevoerd. Dat is niet iets voor de raad, het is uitvoering. Op een ander abstractieniveau wordt de raad wel betrokken. Bijvoorbeeld als het gaat om hoe gaan we mensen naar werk begeleiden? Beleidsmatig worden ze wel betrokken. Maar dat punt van hoe gaat dat vervolgens uitgevoerd worden, dat is niet aan de raad”. Vraag is of de raad ook vindt dat de ontwikkeling van Wedeka gezien moet worden als uitvoering of dat de raad hier gelet op mogelijke consequenties voor inwoners nadrukkelijker z’n stempel op wil drukken? Wat nu precies de route moet zijn om te komen tot een Sociaal Ontwikkelbedrijf is voor verschillende geïnterviewden (ambtelijk, bestuurlijk) nog niet zo duidelijk.

Zie onderstaand enkele quotes.

“Wat nu precies de route moet zijn om tot een Sociaal Ontwikkelbedrijf te komen, wat de betekenis (nog) is van de infrastructuur/gebouwen voor opleiding en hoe het sociaal ontwikkelbedrijf en de ontwikkelcentra gebruik kunnen maken van elkaars infrastructuur. En wil Wedeka ook eventueel afscheid nemen van bepaalde gebouwen?” “Ik denk wel dat het slim is om binnen nu en twee à drie jaar daar heel goed naar te gaan kijken. Omdat je ook bij Werk in Zicht een heleboel veranderingen ziet. De positie van publieke partijen versus privaat wordt daar heel anders”. “Landelijk zijn er ook allerlei ontwikkelingen. Regionaal ook, want bijna alle SW-bedrijven zijn nu gewoon onderdeel van de gemeente. Dus volgens mij wordt het wel langzamerhand tijd om daar stappen in te gaan ondernemen”. “De vraag is inderdaad past die opdracht (aan Wedeka en gemeenten) nog wel in de huidige tijd. Maar dat wordt in feite door de doorontwikkeling van Wedeka weer opnieuw getoetst. En er is nu ook een proces bezig om samen met ondersteuning van de VNG hiernaar te kijken”. “Er zijn Nuggers (de niet uitkeringsgerechtigden) die we proberen te ontwikkelen/bemiddelen. Ook zijn er de doorstroombanen. Vanuit het JTF heb je nu weer nieuwe gelden voor extra doorstroombanen. Je krijgt nieuwe banen voor mensen met een ‘flink rugzakje’’. Maar die willen we dan weer niet binnen de SW-bedrijven aan het werk zetten.

Want dan loop je weer het risico dat je een SW-nieuwe stijl gaat creëren. Tegelijkertijd zit je met een infrastructuur die naar mijn mening moet ‘mee krimpen’. Op het moment gaan er 7% medewerkers per jaar weg bij Wedeka en daar komt een derde aan Beschut Werk voor terug. Dat zou meer kunnen zijn, er zijn wachtlijsten Maar al met al wordt het minder. Je krijgt echt een heel ander bedrijf tussen nu en 10, 15 jaar. En daar moet nu op voorgesorteerd worden en

daar zijn ze ook hard mee bezig”. “Ik denk dat het steeds meer gaat schuren. Dat heeft ermee te maken dat je hier toch nog in dat unieke samenwerkingsverband met meerdere gemeenten zit. Als je kijkt naar herindeling van gemeenten zijn de SW-bedrijven gewoon onderdeel van de gemeente geworden, waardoor ze onder de reguliere cyclus vallen en er wat minder schotjes tussen sociaal domein, participatie en SW-bedrijf staan. Daar zijn ze vaak al verder zijn met echt vormgeven van ontwikkelbedrijven. Wij zitten met een construct wat heel logisch was op enig moment. Maar waarvan we, vind ik, langzaamaan gaan merken dat het op een aantal punten klemt. Hoe je daaruit kunt komen, dat weet ik ook niet. Het makkelijkste is eigenlijk gewoon een herindeling en zorgen dat het geregeld wordt. Maar dat is nog een paar stappen te ver in deze regio”. “Ik denk dat als je twee, drie jaar verder bent met de contouren van het ontwikkeld bedrijf dat je dan ook steeds beter ziet hoe hard het gaat met Wsw'ers die wegvallen en de open plekken die dan ontstaan gaat. Dat je dan een cruciale discussie gaat krijgen van hoe willen we dit in de been houden? Gaan we inderdaad inkrimpen en gaan we echt op die ontwikkeling zitten? Waardoor je een heleboel opdrachten niet meer zult krijgen. Waardoor je echt een compleet andere infrastructuur moet maken.

Of ga je toch voor een Wsw light ‘beschut werk plus’ waardoor je nog wel als bedrijf op de markt kunt opereren. Ik denk dat je die discussie gaat krijgen. Zodra er mensen komen die zeggen er is een betere manier om die samenwerking te regelen, waar alle partijen beter van worden. Dan denk ik dat iedereen vooraan staat om dat te gaan doen. Dat gaat echter allemaal niet zo snel”.

De gewijzigde Wgr biedt verruimde mogelijkheden aan de raad tot het indienen van zienswijzen als het gaat om het nemen van andere besluiten (zie artikel 10, lid 5. Dit stelt de raad in staat om bij een voorgenomen besluit zijn opvatting kenbaar te maken over bijvoorbeeld besluiten met belangrijke financiële, politiek gevoelige en/of beleidsmatige gevolgen. Dit betekent wel dat de GR Wedeka Bedrijven hierop zal moeten worden aangepast.

3.7. Risico’s gemeenschappelijke regelingen/specifiek Wedeka Onderzoeksvraag 8- Heeft de gemeente Stadskanaal een goed beeld van mogelijke risico’s van gemeenschappelijke regelingen in zijn algemeenheid en Wedeka in het bijzonder?

Deze onderzoeksvraag wordt beantwoord onder 3.1 ‘visie en sturing op samenwerken’. Wanneer een gemeenschappelijke regeling is getroffen blijkt dat er niet expliciet aandacht is voor het opstellen van risicoprofielen of het periodiek evalueren. Per gemeenschappelijke regeling wordt in het kort aandacht besteed aan het bestuurlijk belang en de risico’s die deze gemeenschappelijke regeling meebrengt. De ambtelijke organisatie weegt de risico’s bij de voorbereiding van de vergaderstukken van het AB en DB. In de jaarstukken is er specifieke aandacht voor verbonden partijen en de risico’s die daarmee gemoeid zijn (Onder het kopje Paragrafen - Paragraaf 7).

3.8. Aanbevelingen om grip op Wedeka te verbeteren Onderzoeksvraag 9- Zijn er aanbevelingen denkbaar waarmee de grip van de gemeente Stadskanaal op Wedeka verbeterd kan worden?

De aanbevelingen die uit de gevoerde interviews naar komen ten aanzien van de vraag of en hoe grip op Wedeka verbeterd zou kunnen worden, zijn de volgende: Adviescommissie Uit de organisatie (ambtelijk en bestuurlijk) komt met name het punt naar voren dat de raad z’n grip kan verbeteren door het contact met andere raden die deelnemer zijn in Wedeka te onderhouden. Je zou kunnen werken met een adviescommissie zoals bedoeld in de nieuwe Wgr zodat je gezamenlijk het gesprek over Wedeka organiseert en invloed uit kunt oefenen. “Je zou inderdaad kunnen werken met een adviescommissie. Dan moet je als raad daar wel toe besluiten. Ook de systematiek als het gaat om zienswijzen, daar zou je als raad meer je stempel op kunnen zetten. Keuzes daarin betekent ook iets voor de positionering van de beleidsadviseurs”. Stuur niet alleen financieel, maar ook inhoudelijk “Stuur niet alleen financieel maar ook inhoudelijk. Elke gemeente stelt zijn inwoner centraal maar ik zie dat het in de uitvoering heel ingewikkeld is. De inwoners worden in schotjes gezet: WMO, jeugd e.d. Ik zie de effecten wat dat met inwoners doet: de zeven kloven die er zijn, zoals participatiekloof, gezondheidskloof etc. Deze kloven zijn heel groot. Het zou mooi zijn als de raad nagaat hoe het met de middelen die het heeft het maximale voor zijn inwoners kan bereiken”.

Zet Wedeka vaker op de agenda van de raad/commissie “Een DB-lid zou Wedeka vaker op de agenda kunnen zetten om de raad/commissie goed te informeren. Bij elke DB-vergadering liggen er tussentijdse cijfers op tafel en de wethouder kan daar dus gebruik van maken”.

4

Nawoord

De rekenkamer dankt alle betrokkenen die meegewerkt hebben aan dit onderzoek. Het college van burgemeester van wethouders heeft het onderzoeksrapport ontvangen en bij brief van 8 juli 2025 een bestuurlijke reactie erop gegeven. In bijlage 2 is deze brief integraal opgenomen. Kort samengevat onderschrijft het college de conclusies en aanbevelingen zoals gedaan in deze rapportage en zegt daarover het volgende. Het college herkent de bevindingen uit het rapport en onderkent het belang van meer structurele grip op gemeenschappelijke regelingen. In dat kader zal gewerkt worden aan een meer proactieve en strategische sturing, inclusief informatievoorziening naar raad en college. De aanbevelingen bieden hiervoor concrete handvatten. Daarbij merkt het college op dat het initiatief en de regie bij veel van de voorgestelde verbeteringen ook nadrukkelijk bij de raad liggen, mede gelet op zijn kaderstellende en controlerende rol in het kader van de Wgr.

BIJLAGEN Bijlage 1 Normenkader

nr

vraag

Uitkomst

norm

1.

Heeft de gemeente Stadskanaal een visie op samenwerking met andere gemeenten rond gemeenschappelijke regelingen?

●

De gemeente heeft een heldere, op lange termijn georiënteerde visie over samenwerking met andere gemeenten en heeft deze visie adequaat afgestemd op de strategische doelen van de gemeente.

Nee. Er is geen generiek visiedocument; samenwerking wordt per geval beoordeeld zonder overkoepelend kader.

2.

Hoe geeft de gemeente Stadskanaal sturing en verantwoording van gemeenschappelijke regelingen vorm?

●

De gemeente heeft duidelijke en transparante sturingsmechanismen voor gemeenschappelijke regelingen, waarbij verantwoording op alle niveaus helder is geregeld.

Deels. Sturing gebeurt via de P&C-cyclus, maar structurele afspraken over evaluatie en risicobeheer ontbreken.

3.

Welke 'toolbox' biedt de onlangs gewijzigde Wgr aan de raad om zijn kaderstellende en controlerende taak te verstevigen?

●

De gemeenteraad maakt effectief gebruik van de mogelijkheden die de Wet gemeenschappelijke regelingen biedt om zijn kaderstellende en controlerende taken te vervullen.

Deels. De gewijzigde Wgr is nog niet in alle gevallen doorgevoerd in de regelingen, inclusief die van Wedeka.

4.

Hoe is de bestuurlijke structuur van Wedeka ingericht en sluit dit aan bij de visie en richtlijnen op samenwerkingsverbanden van de gemeente?

●

De governance-structuur van de gemeenschappelijke regeling is in lijn met de bestuurlijke visie van de gemeente, en biedt voldoende ruimte voor verantwoording en sturing.

Deels. Structuur is aanwezig, maar afstemming op een gemeentelijke visie ontbreekt. Verschillen tussen gemeenten bemoeilijken de regie

5.

Hoe oordelen betrokken ambtenaren, directie en bestuurders over de responsiviteit van Wedeka?

●

De samenwerking met de Ja. Wedeka wordt als gemeenschappelijke regeling responsief ervaren is responsief, waarbij Wedeka door zowel adequaat en tijdig reageert op ambtenaren als verzoeken en wijzigende bestuurders omstandigheden.

6.

Is er bij deze gemeenschappelijke regeling een duidelijke koppeling tussen beleidsdoelen van de gemeente Stadskanaal en de doelen van Wedeka?

●

De doelen van Wedeka zijn expliciet afgestemd op de beleidsdoelen van de gemeente Stadskanaal, waardoor de samenwerking doelgericht en coherent is.

Deels. Er is inhoudelijke samenhang, maar verschillen in uitwerking tussen gemeenten beperken de effectiviteit.

7.

Hoe geeft de gemeente Stadskanaal feitelijk vorm aan sturing en verantwoording over Wedeka, in het bijzonder gekeken naar de rol van de raad?

●

De gemeenteraad speelt een actieve en controlerende rol bij het vormgeven van de sturing en verantwoording over Wedeka, met een duidelijke rolverdeling tussen beleid, uitvoering en toezicht.

Deels. Raad stuurt financieel, maar is beperkt betrokken bij strategische keuzes of de doorontwikkeling van Wedeka.

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=Stadskanaal&id=1a1a79da-489d-41aa-b392-40d442204766