CConstaterende datStadskanaal
Koppel je AI →
Document · PDF

Ontwerp Warmtevisie gemeente Stadskanaal

Raadscommissie 11 december 2023, gemeente StadskanaalBij agendapunt: TransitieVisie Warmte (opiniërend)18.896 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 2 van 3

De all-ellectric warmtepomp is nu nog alleen geschikt voor goed geïsoleerde woningen. Er zijn ontwikkelingen gaande om de warmtepomp geschikt te maken voor slechter geïsoleerde woningen. Een overzicht van de kansrijke oplossingen per wijk zijn weergegeven in Figuur 6.

25 Warmtevisie gemeente Stadskanaal I Ontwerp | 23 oktober 2023

kinderschoenen en is nog te duur om op een duurzame manier te ontwikkelen. Daarbij is de verwachting dat eerst de industrie en de zwarte transport aanspraak gaan maken op duurzaam (waterstof)gas, omdat daar minder alternatieven voor zijn. Dat maakt dat het gebruik van duurzame gassen op dit moment minder kansrijk zijn in de gemeente Stadskanaal. Grootschalige warmtenetten

Figuur 6: voorkeursoplossing per buurt (inclusief uitvergroting kern Stadskanaal)

Niet-kansrijke bronnen Het gebruik van duurzaam waterstofgas en alle vormen van grootschalige warmtenetten zijn niet kansrijk in de gemeente Stadskanaal. Per oplossing wordt uitgelegd waarom deze oplossing niet kansrijk is.

Zoals in het vorige hoofdstuk is uitgelegd kunnen warmtenetten gevoed worden vanuit de volgende bronnen: restwarmte, aquathermie (TEO, TED en TEA) en geothermie. In de gemeente Stadskanaal zijn geen (rest)warmtebronnen beschikbaar die een grootschalig warmtenet zouden kunnen voeden. De RWZI bevindt zich dusdanig ver buiten de bebouwde kom dat deze niet kan dienen als bron voor aquathermie. Verder zijn er geen andere aquathermie bronnen (zoals een drinkwatervoorziening) beschikbaar. Een uitzondering hierop is het kanaal dat door de kern Stadskanaal loopt en het centrum van Stadskanaal van LT-warmte uit TEO zou kunnen voorzien. Nader onderzoek is nodig om te bepalen of deze optie daadwerkelijk kansrijk is. Ook is geothermie voor de gemeente Stadskanaal geen optie. Een warmtenet op geothermie vraagt om een hoog aantal aansluitingen en een hoge woningdichtheid. Stadskanaal, de grootste kern met de hoogste woningdichtheid, heeft een te lage warmtevraag en woningdichtheid om een geothermie bron rendabel te maken. Daarnaast bevindt Stadskanaal zich niet op de juiste aardlagen die geothermie mogelijk maken.

Duurzaam gassen Zoals aangegeven bij de kansrijke bronnen is het gebruik van (in de toekomst) groen gas in combinatie met de hybride warmtepomp een kansrijke optie. Een ander mogelijk duurzaam gas is het gebruik van waterstofgas. Waterstofgas staat qua ontwikkeling nog in de

26 Warmtevisie gemeente Stadskanaal I Ontwerp | 23 oktober 2023

Hoofdstuk 6

De route naar en duurzame warmtevoorziening Op basis van de voorgaande analyses is per gebied bekeken welke warmtebron en welke techniek de voorkeur hebben op basis van beschikbaarheid en betaalbaarheid. Vervolgens hebben we bepaald met welke stappen we de komende jaren aan de slag gaan. Deze stappen vormen een eerste basis richting een aardgasvrij Stadskanaal.

27 Warmtevisie gemeente Stadskanaal I Ontwerp | 23 oktober 2023

6. De route naar een duurzame warmtevoorziening 6.1 Isolatie aanpak De gemeente Stadskanaal kiest voor een aanpak die gericht is op het isoleren van alle woningen. Een einddatum voor het afsluiten van aardgas per wijk of dorp wordt in deze visie niet vastgelegd. In plaats daarvan wordt er ambitieus ingezet op een gemeente brede isolatiestrategie en wijkgerichte isolatie aanpak. Het doel voor de gemeente is alle woningen in de gemeente voor 2035 geïsoleerd te hebben naar de standaard. De keuze voor deze aanpak en dit doel is gebaseerd op de grote isolatieopgave in de gemeente, het gebrek aan geschikte technieken voor alle wijken en de vrijkomende middelen vanuit de aardgasproblematiek.

Zodra deze middelen bekend zijn, stelt de gemeente een uitvoeringsagenda voor de daarop volgende twee jaar op. In deze uitvoeringsagenda legt de gemeente vast welke activiteiten ze de daaropvolgende twee jaar uitvoert ten aanzien van de energietransitie. Ook legt de gemeente daarin vast welke middelen en hoeveelheid FTE nodig zijn voor de uitvoering. De uitgangspunten van de Warmtevisie vormen de basis van de uitvoeringsagenda. Daarnaast word gekeken waar de aanpak gekoppeld kan worden aan andere opgaven, zoals klimaatadaptatie. Ook wordt er gekeken of het mogelijk is om met voorbeeldwoningen te werken waar de maatregelen voor iedereen zichtbaar zijn. In 2023 is er in Maarsveld gestart met een gebiedsgerichte aanpak met veel nadruk op isolatie. In 2035 willen we alle woningen in de gemeente geïsoleerd hebben.

Hoe de wijk/buurtgerichte aanpak eruit komt te zien wordt bepaald nadat bekend is welke middelen er vanuit de aardgasproblematiek vrijkomen.

6.2 Aardgasvrij

Er komen middelen vrij ter compensatie van de aardgaswinning. Het doel van de middelen is alle woningen in de provincie Groningen voor 2035 te verduurzamen tot de nationale isolatiestandaard. De gemeente Stadskanaal valt ook onder de regeling. Ook onderschrijft de gemeente het doel om alle woningen voor 2035 naar de isolatiestandaard te isoleren. Met deze middelen gaat de gemeente aan de slag met (het stimuleren) van de verduurzaming van alle woningen en gebouwen. Hoeveel middelen er precies vrijkomen is op het moment van schrijven nog onbekend. Daarom stelt de gemeente Stadskanaal wanneer de middelen bekend zijn een uitvoeringsagenda op. In deze uitvoeringsagenda legt de gemeente vast welke activiteiten ze de daaropvolgende twee jaar uitvoert ten aanzien van de energietransitie. Ook legt de gemeente daarin vast welke middelen en hoeveelheid FTE nodig zijn voor de uitvoering. De uitgangspunten van de Warmtevisie vormen de basis van de uitvoeringsagenda.

Daarnaast kunnen er initiatieven vanuit inwoners of ondernemers ontstaan die verder gaan dan isoleren. Zo heeft Vledderveen zelf al een Wijkenergieplan (WEP) opgesteld met daarin een route naar een aardgasvrij en energieneutraal Vledderveen. Ook andere initiatieven op straat, buurt of dorpsniveau wil de gemeente ondersteunen. De gemeente kan zowel op kennis, middelen als financiën ondersteuning bieden. Per situatie wordt gekeken wat het beste past.

Een focus op isoleren betekent niet dat er de komende jaren geen woningen aardgasvrij worden. Zo zijn de woningcorporaties al bezig met het verduurzamen van hun bezit en willen we elke inwoner faciliteren (met bijvoorbeeld informatie, een duurzaamheidslening of via jouwbespaarcoach.com) de overstap naar een warmtepomp te maken.

Daarnaast wil de gemeente verder onderzoek doen naar het gebruik van warmte uit het kanaal (TEO) in het centrum van Stadskanaal. Dit biedt mogelijk kansen om de hoogbouw en daaraan grenzende woningen aardgasvrij te krijgen.

28 Warmtevisie gemeente Stadskanaal I Ontwerp | 23 oktober 2023

6.3 Aandachtspunten Het grootste aandachtspunt in de overgang naar een aardgasvrije gemeente is dat er op dit moment onvoldoende geschikte en betaalbare aardgasvrij oplossingen beschikbaar zijn. Doordat niet elke woning op een warmtepomp over kan kunnen ook gemeente en woningcorporaties niet al hun panden op de korte termijn aardgasvrij maken. Een andere grote uitdaging is het gebrek aan voldoende netcapaciteit. Duurzaam wonen vraagt om aanpassingen aan het elektriciteitsnet omdat we anders verwarmen, anders koken, anders rijden en steeds meer stroom zelf opwekken (en in de toekomst mogelijk opslaan). In Stadskanaal is dit probleem, net als in de andere Groningse gemeenten groot. Het aantal transformatorhuisjes zal in de komende jaren moeten verdubbelen. Wanneer er te snel wordt overgaan op warmtepompen binnen de gehele gemeente kan het elektriciteitsnet dit niet aan. Hoe erg de impact van warmtepomp aansluitingen op het elektriciteitsnet zijn verschilt per gebied. Zo is de impact in de buitengebieden het grootst. Dit betekent echter niet dat inwoners niet over kunnen stappen op een warmtepomp. Zolang niet alle buurtbewoners in één keer de overstap maken en de netbeheerder de tijd krijgt om het net aan te passen kan iedereen over. Inwoners die samen met meerdere buren over willen stappen op een warmtepomp nemen daarom het best contact op met de gemeente.

De gemeente bespreekt dan met de netbeheerder de benodigde aanpassingen. Indien nodig bespreekt de gemeente met de inwoners of en welke vorm van begeleiding er nodig is.

energietransitie aan. Zij hebben aangegeven tot 2030 hun middelen in te zetten op isolatie. Door die inzet bereiken zij een grens aan beschikbaar budget en geven ze aan nu niet genoeg middelen te hebben om direct daarna de stap naar aardgasvrij te maken. De tabel op de volgende pagina geeft inzicht in cijfers achter de opgave die voorligt. De tabel benoemt per CBS wijk en buurt het aantal woningen, aantal utiliteiten, de geschatte huidige energielabels, de streefwaarde in 2035, het aantal woningen dat nog geïsoleerd moet worden naar de standaard en ten slotte de huidige en verwachtte toekomstige warmtevraag. Alle cijfers zijn gebaseerd op openbare data uit 2019. De energielabels, aantal te isoleren woningen en de verwachtte toekomstige warmtevraag zijn schattingen. Ook zal misschien niet iedereen zich herkennen in de CBS wijk- en buurtindeling. Op dit moment is er geen recentere data beschikbaar of een betere manier van monitoren beschikbaar dan hier meegenomen. In bijlage 5 is de concrete verantwoording van de tabel uiteengezet. De komende jaren monitort de gemeente deze waarden om te zien of de transitie snel genoeg gaat of dat er bijgestuurd moet worden. Dit is inbreng voor de herziening van de Warmtevisie in 2029.

Een ander aandachtspunt is de betaalbaarheid van de transitie. Door het aardbevingsgeld in te zetten voor isolatie wordt de betaalbaarheid voor inwoners naar verwachting beter dan elders in het land. Echter naast kosten voor inwoners komen er ook kosten voor andere betrokken partijen bij kijken. De gemeente heeft beperkt budget (en capaciteit) en zal, zeker bij de ondersteuning van initiatieven, keuzes moeten maken. Ook woningcorporaties lopen tegen de betaalbaarheid van de

29 Warmtevisie gemeente Stadskanaal I Ontwerp | 23 oktober 2023

Buurt

Aantal

Aantal

Woning-

woningen

utiliteiten

equivalent

(waarvan

en

Geschatte energielabels woningen A B C D

E

F

G

Streefwaarde

Aantal

Huidige

Toekomstige

energielabel

woningen

warmtevraag

warmtevraag

isoleren

(mWh)

(mWh)

547 315 855 1.192 521 619

18.183 12.121 23.823 27.318 11.815 18.191

13.074 9.456 16.359 19.172 8.872 15.854

kantoor) Stadskanaal Stadskanaal centrum Maarsstee Maarswold Maarsveld De Hagen Vogelwijk en De Borgen Industriegebied Vleddermond Dideldom Parkwijk Stadskanaal Noord Landskant Stadskanaal Noord Centrum Stadskanaal Noord Waterland Musselkanaal Musselkanaal Centrum Musselkanaal Zuid Musselkanaal Noord Ceresdorp Onstwedde Onstwedde Holte Onstwedde buitengebied noord Onstewedde buitengebied zuid Mussel Mussel Kopstukken Vledderveen Mussel Buitengebied Alteveer Alteveer Alteveer Buitengebied Totaal

926 682 1.190 1328 610 1.098

309 (59) 11 (2) 14 (1) 198 (1) 11 (4) 1 (1)

2.201 806 1266 1658 627 1099

125 141 286 60 9 49

254 226 49 76 80 430

235 121 338 578 383 588

125 106 195 384 58 29

69 29 191 201 51 2

46 53 107 24 28 0

72 6 24 5 1 0

156

603 (135)

1002

10

44

11

4

1

7

79

102

4.249

2.242

141 1349 407

80 (28) 35 (8) 32 (8)

334 1542 459

2 158 20

10 207 27

18 271 31

10 98 30

2 111 7

9 130 30

90 374 262

129 984 360

4.429 32.978 12.803

2.051 19.132 5.870

724

66 (13)

1110

85

56

126

87

92

85

193

583

18.386

10.267

365 448

60 (2) 2 (1)

415 455

8 104

42 342

34 2

26 0

7 0

17 0

231 0

315 2

11.285 6.179

5.299 6.172

1.819

100 (9)

2044

300

304

515

212

128

121

239

1.215

38.093

25.490

615 554 402

53 (7) 34 (2) 25 (2)

817 618 445

74 35 18

197 40 15

100 40 116

76 52 66

60 19 2

57 73 25

51 295 160

344 479 369

12.542 16.726 10.851

8.715 7.963 5.804

919 50 107

80 (12) 2 (0) 7 (0)

1047 52 109

139 4 5

177 5 1

178 13 7

75 5 2

32 1 1

53 6 8

265 16 83

603 41 101

21.501 1.281 3.630

12.923 716 1.544

221

17 (0)

229

10

15

9

6

0

26

155

196

7.251

3.190

386 58 117 50

37 (4) 5 (0) 9 (1) 12 (2)

430 67 119 57

41 5 1 2

82 9 17 4

76 8 16 0

32 3 3 1

13 0 1 1

31 7 13 3

111 26 66 39

B

263 44 99 44

9.234 1.593 3.524 1.686

5.489 829 1.704 723

400 106

26 (6) 11 (1)

422 107

62 12

63 10

48 9

30 5

8 1

33 6

156 63

B

275 84

10.250 3.131

5.619 1.505

15.228

1840 (309)

19537

1.765

2.782

3.871

1.720

1.030

998

3.062

10.681

343.052

216.034

B

B

B

Tabel 3: overzicht warmtevraag gemeente Stadskanaal

30 Warmtevisie gemeente Stadskanaal I Ontwerp | 23 oktober 2023

Hoofdstuk 7

Financiering en betaalbaarheid We vinden het belangrijk dat iedereen mee kan doen aan de warmtetransitie. Ook inwoners met een kleinere beurs. De betaalbaarheid van de warmtetransitie hebben we daarom als uitgangspunt benoemd. In dit hoofdstuk bespreken we wat de kosten van een duurzaam warmte alternatief bepaalt en welke financieringsmogelijkheden er op dit moment zijn.

31 Warmtevisie gemeente Stadskanaal I Ontwerp | 23 oktober 2023

7. Financiering en betaalbaarheid 7.1 Financieringsmogelijkheden Voor de gemeente is – in lijn met uitgangspunt 2 in hoofdstuk 2 rechtvaardig omgaan met de kosten van de energietransitie een belangrijk uitgangspunt. Met een rechtvaardige omgang bedoelt de gemeente dat iedereen mee moet kunnen doen en de lasten naar draagkracht verdeelt worden. Dit geldt niet alleen voor bewoners. Ook professionele stakeholders moeten mee kunnen gaan met de energietransitie. Zo vraagt de energietransitie grote investeringen van woningcorporaties en netbeheerders. De woningcorporaties hebben daarbij landelijk aangegeven aan te lopen tegen een plafond van wat zij financieel nog beschikbaar hebben. In het Klimaatakkoord is de betaalbaarheid van de energie- en warmtetransitie ook als belangrijke voorwaarde opgenomen voor een verdere verduurzaming. Het kabinet en de provincie maken veel middelen vrij om gemeenten en andere betrokkenen te ondersteunen bij de transitie naar een duurzame warmtevoorziening. Investeringen in isolatie en warmtetechnieken leveren een besparing in energielasten op, maar zullen aan de voorkant wel eerst gefinancierd moeten worden. Niet alle investeringen verdienen zichzelf terug binnen de afschrijvingstermijn. Een groot deel van de benodigde investeringen zal door gebouweigenaren zelf opgebracht moeten worden.

Hierbij kan gebruik gemaakt worden van regelingen van de gemeente en Rijksoverheid. Er zijn verschillende subsidies en financieringsregelingen beschikbaar voor bewoners, ondernemers en maatschappelijke organisaties. Financiering van collectieve projecten

Subsidies Subsidies zijn er om met name de ‘onrendabele top’ af te dekken. Een nieuwe maatregel levert vaak besparing of meerwaarde voor de woning op. Soms is dit niet genoeg om de maatregel terug te betalen, of is het goed om deze maatregel extra te stimuleren. Er zijn verschillende subsidies, onderstaande voorbeelden zijn niet uitputtend. Het energieloket van de gemeente biedt een actueel overzicht. •

•

ISDE: Subsidies voor particuliere en zakelijke gebouweigenaren voor het nemen van maatregelen of aanschaf van installaties. Zie ook: Investeringssubsidie duurzame energie en energiebesparing (ISDE) (rvo.nl) Energie-investeringsaftrek (EIA) voor ondernemers. Zie ook: Energie-investeringsaftrek (EIA) voor ondernemers (rvo.nl)

Leningen (duurzaamheidsleningen) Duurzaamheidsleningen helpen duurzame maatregelen te treffen, zonder dat iemand veel eigen geld hoeft te gebruiken. Een maatregel kan namelijk een voordelige keus zijn, maar niet direct te financieren. Een duurzaamheidslening moet worden terugbetaald, maar kent in de regel een lage rente. Er zijn verschillende duurzaamheidsleningen. Onderstaande voorbeelden zijn niet uitputtend. Het energieloket van de gemeente biedt een actueel overzicht. •

• • •

Energiebespaarlening voor particulieren en vve’s van het Nationaal Warmtefonds. Zie ook: Energiebespaarlening voor particulieren - Warmtefonds Energiefondsen voor initiatieven/organisaties (regionaal) Energiebespaarhypotheek voor inwoners met een kleine beurs (beschikbaar via het Nationaal Warmtefonds) De duurzaamheidslening van de gemeente Stadskanaal. Zie ook: Duurzaamheidslening gemeente Stadskanaal

32 Warmtevisie gemeente Stadskanaal I Ontwerp | 23 oktober 2023

De financiering van collectieve projecten zal op een andere manier georganiseerd worden dan bij individuele investeringen het geval is. In de Wet collectieve warmtevoorziening is vastgelegd hoe de financiering van collectieve projecten mogelijk wordt. Deze wet is nog in ontwikkeling en treedt naar verwachting eind 2024 in werking.

Eindgebruikerskosten Eindgebruikerskosten zijn de kosten voor bewoners en andere gebouweigenaren. Deze kunnen onderverdeeld worden in investeringskosten en jaarlijkse kosten. Deze kosten geven weer welk deel van de kosten op de schouders van de bewoner valt. De investeringskosten zijn de eenmalige kosten voor de transitie naar een duurzame warmtetechniek. De jaarlasten zijn de kosten die de bewoner jaarlijks moet betalen. Voor meer informatie over mogelijke kosten, zie Verbeterjehuis.nl.

7.2 Betaalbaarheid van de warmtetransitie De uiteindelijke kosten zijn nog onduidelijk. Wel weten we dat ze gaan verschillen per gebouw en gebied. Dit komt doordat de kosten voor elke techniek en elk type gebouw anders zijn. In het bepalen van de kosten maken we onderscheid tussen maatschappelijke kosten en eindgebruikerskosten. Deze kosten zijn bij voorkeur in balans en beide zo laag mogelijk. De combinatie tussen technische mogelijkheden en de kosten die dit met zich meebrengt bepaalt uiteindelijke welke techniek het meest haalbaar is. De kosten voor het aardgasvrij maken van een gebouw zijn afhankelijk van veel verschillende factoren, waaronder: • Het type gebouw: de oppervlakte en het aantal buitenmuren van een gebouw zijn van invloed op de investeringskosten en de maandlasten • De huidige staat van het gebouw: afhankelijk van de leeftijd van een gebouw en de mate van onderhoud en renovatie (inclusief de mate van isolatie) • De techniek: het ene alternatief is duurder dan het andere. Ook de kostenopbouw verschilt. In de ene optie gaat het vooral om kosten in het gebouw (zoals isolatie of installatie), in de andere optie gaat het vooral om kosten buiten het gebouw (zoals de infrastructuur). Daarmee komen de investeringen bij verschillende partijen terecht (eigenaren, netbeheerders, inwoners, energieleveranciers).

• Externe factoren: factoren zoals marktwerking en de prijs van aardgas zijn van invloed op alle soorten kosten. De Warmtevisie wordt minimaal eens in de vijf jaar herzien. Gedurende die periode

Maatschappelijke kosten Dit zijn de totale financiële kosten in Nederland van alle maatregelen die nodig zijn om in een wijk of dorp van het aardgas af te gaan, ongeacht wie de kosten betaalt. Dit is inclusief de baten van energiebesparing, maar exclusief belastingen, heffingen en subsidies. Het gaat hier onder andere om de aanleg van een warmtenet, de verzwaring van het elektriciteitsnet, verwijderen van het gasnet en onderhoud van infrastructuur. Ook de kosten van isolatie en installatie van technieken zitten hierin. Maatschappelijke kosten worden ook wel nationale kosten genoemd.

•

veranderen er ook dingen op de markt waar we rekening mee houden. Individueel of collectief aan de slag: of er gekozen word voor een individuele of collectieve oplossing heeft invloed op de hoogte en de soort kosten die inwoners moeten betalen. Individuele oplossingen zorgen ervoor dat eigenaren alleen zelf investeringen hoeven te doen. Bij collectieve oplossingen worden de vaste lasten van de bewoner of gebouweigenaar. De jaarlijkse kosten zijn

33 Warmtevisie gemeente Stadskanaal I Ontwerp | 23 oktober 2023

afhankelijk van de leefstijl van de inwoners, de exploitatiekosten en de onderhoudskosten van het systeem. Er is een verschil tussen de investeringskosten en de jaarlijkse kosten. De investeringskosten zijn de kosten die iemand van tevoren, of bij de aanschaf van de nieuwe techniek, moet maken. De jaarlijkse kosten zijn de vaste lasten van de bewoner of gebouweigenaar. De jaarlijkse kosten zijn afhankelijk van de leefstijl van de inwoners, de exploitatiekosten en de onderhoudskosten van het systeem. Wat de kosten voor het aardgasvrij maken ook worden, ze verschillen per situatie. Voor een reeds goed geïsoleerd gebouw waar al vloerverwarming aanwezig is, kan de overstap op een warmtepomp met de huidige subsidies zonder al te grote investering plaatsvinden. Zeker wanneer dit gebeurt op het moment dat de huidige CV ketel aan vervanging toe is. Voor oudere gebouwen die slecht geïsoleerd zijn lopen de kosten al snel op. Het is in elke situatie goed om de natuurlijke momenten te benutten (verhuizing, vervanging keuken, nieuwe ketel, nieuwe vloer) om de kosten zo laag mogelijk te houden.

34 Warmtevisie gemeente Stadskanaal I Ontwerp | 23 oktober 2023

Hoofdstuk 8

Communicatie, participatie en het vervolg De warmtetransitie is een uitdagende opgave. Iedereen zal een steentje gaan bijdragen. Om de warmtetransitie tot een succes te maken is het daarom belangrijk dat iedereen mee kan denken over de stappen die we samen gaan zetten. We weten nu waar we als gemeente mee aan de slag gaan en hoe bewoners zelf al stappen kunnen zetten. De volgende stap is om hierover te communiceren en om bewoners actief te betrekken bij de uitvoering. In dit hoofdstuk wordt besproken welke samenwerkings- en communicatieaanpak de gemeente kiest.

35 Warmtevisie gemeente Stadskanaal I Ontwerp | 23 oktober 2023

8. Communicatie, participatie en het vervolg 8.1 Samenwerking tussen stakeholders

•

De warmtetransitie is een collectieve opgave die vraagt om het bij elkaar brengen van kennis, investeringen en belangen. De samenwerking van verschillende stakeholders en een brede communicatie en participatie is daarom belangrijk. Het gaat om een gedeelde verantwoordelijkheid, waarin de gemeente de regie heeft. Daarnaast staat de opgave niet op zich, maar maakt het deel uit van de bredere energietransitie en klimaatopgave.

•

•

•

De warmtetransitie kan niet plaatsvinden zonder de inzet van inwoners. De warmtetransitie vraagt verandering van gedrag en het aanpassen van de woon- en leefomgeving aan de nieuwe realiteit. Dit heeft een grote impact. Steeds meer inwoners zijn gemotiveerd om eigen verantwoordelijkheid te nemen voor duurzaamheid en duurzame warmte. Deze lokale initiatiefnemers zijn een belangrijke stakeholder in de warmtetransitie. Naast inwoners zijn er ook verschillende ondernemers in de gemeente Stadskanaal. Ook zij hebben de opgave om aanpassingen te doen aan hun bedrijfspanden. Bedrijven kunnen daarnaast ook een rol gaan spelen in de warmtelevering, bijvoorbeeld door het leveren van restwarmte. We maken bij bedrijven onderscheid tussen bedrijven die zich in het centrum bevinden (zoals winkels en horeca) en bedrijven op bedrijventerreinen. Bedrijven in het centrum zullen vaak meegaan in de reguliere wijkuitvoeringsplannen, omdat zij vaak een vergelijkbare opgave hebben als de omliggende woningen. Bedrijven op bedrijventerreinen hebben vaak een grotere opgave en vereisen vaak maatwerk. Ondernemers zijn vaak verbonden in een ondernemersvereniging. Ondernemersverenigingen kunnen belangrijke initiatiefnemers worden. Daarom is het goed om

•

richting de uitvoering met hen in gesprek te gaan en hen te betrekken in het proces. In de gemeente Stadskanaal zijn ook Lefier en Woonservice belangrijke stakeholders. Woningcorporaties zijn belangrijke aanjagers in het verduurzamen van (een groot aantal) woningen. Vaak kunnen ze daarbij een voorbeeldfunctie zijn voor particulieren woningeigenaren die in de buurt van hun bezit een woning hebben (zogenaamd gemengd of gespikkeld bezit). Netbeheerder Enexis is verantwoordelijk voor de aanleg en het onderhoud van de elektriciteits- en gasnetten. Aanpassingen van deze netten moeten aansluiten bij de keuzes die gemaakt worden in de wijkuitvoeringsplannen. In veel gevallen is er de noodzaak om het elektriciteitsnet te verzwaren, zowel in woongebieden als op bedrijventerreinen. Daarbij moet rekening worden gehouden met de doorlooptijd en ruimtelijke impact van de netaanpassingen. Dit maakt de netbeheerder een belangrijke stakeholder in de warmtetransitie. Enexis beschikt daarnaast over data en kennis van het energiesysteem, dat kan helpen bij de te maken keuzes. De gemeente Stadskanaal maakt onderdeel uit van de RES regio Groningen. Tien gemeenten in de regio werken samen aan de RES met onder andere de Provincie Groningen, Waterschap Noorderzijlvest, Waterschap Hunze en Aa’s als belangrijke samenwerkpartners.

De provincie levert daarbij kennis en stelt financiële middelen beschikbaar. De waterschappen betrekken we ook wanneer er kansen zijn om warmte uit water (aquathermie) te gebruiken.

Bovenstaande is geen uitputtende lijst van stakeholders, gaandeweg de transitie naar aardgasvrij spelen vele andere stakeholders eveneens een rol. Geen enkele stakeholder kan deze transitie zelfstandig bereiken, samenwerking is daarom noodzakelijk.

36 Warmtevisie gemeente Stadskanaal I Ontwerp | 23 oktober 2023

Eén van de redenen om een intensieve en goede samenwerking tussen alle stakeholders te organiseren, is het belang om de diverse planningen en meekoppelkansen op elkaar af te stemmen. De gemeente doet dit nu al via onder andere het nutsoverleg. In dit overleg bespreken alle nutspartijen en de gemeente welke werkzaamheden aan de elektriciteits- en telecomvoorzieningen uitgevoerd moet worden. Zo kan de gemeente gezamenlijk afstemmen wanneer een straat open moet. Op die manier voorkomen we desinvesteringen en onnodige overlast voor omwonenden. De energietransitie is onderdeel van dit overleg. Daarom zal het overleg de komende jaren gecontinueerd blijven.

8.2 De rol van de gemeente Stadskanaal Gemeenten hebben vanuit de Rijksoverheid de regie gekregen over de warmtetransitie op lokaal niveau. Dit betekent dat wij als gemeente zelf invulling en sturing kunnen geven aan het van het aardgas afgaan van de gebouwde omgeving. Een gemeente kan die rol op verschillende manieren invullen. Van proactief en sturend, tot meer afwachtend en overlatend aan inwoners en andere stakeholders. In de gemeente Stadskanaal richten we ons ondersteunend en samenwerkend in. Aangezien we ons eerst richten op isolatie, ondersteunen we bewoners in hun aanpak. Daarnaast willen we graag samenwerken met bewonersinitiatieven die al aan de slag gaan. Daarom nemen we een samenwerkende rol in. De gemeente begint daarbij niet vanaf nul. Samen met Jouwbespaarcoach vult de gemeente deze ondersteunende en samenwerkende rol deels al in. Dit doet Jouwbespaarcoach sinds 2021 onder andere door energiecoachgesprekken, energiebespaarpakketten, uitvoeren van Quick scans en warmtebeelden, de klusbus, de cv-dokter, inkoopacties en andere activiteiten. De gemeente continueert deze aanpak de komende jaren. Welke stappen aanvullend nodig zijn, wordt bepaald in de uitvoeringsagenda.

8.3 De wijk- en dorpsraden Tijdens het opstellen van de Warmtevisie zijn er twee sessies geweest met de wijk- en dorpsraden. In de eerste sessie is een toelichting gegeven op wat de warmtevisie inhoudt, daarna zijn diverse stellingen gepeild en is samen het gesprek gevoerd over kansen en aandachtspunten voor de Warmtevisie. Uit de stellingen is gebleken dat de wijk- en dorpsraden het unaniem mee oneens waren dat in 2030, 20% van de bestaande woningen in Stadskanaal aardgasvrij zijn, wegens te hoge kosten. De wijk- en dorpsraden reageerden gemixt op de stelling: ‘we starten bij bewoners die snel van het aardgas af kunnen’. Het argument werd genoemd dat ook kwetsbare wijken geholpen moeten worden. Keuzevrijheid werd genoemd als een belangrijke voorwaarde. Dit is belangrijker volgens de raden dan het tempo erin houden. Tenslotte gaf een deel van de wijk- en dorpsraden aan het oneens te zijn met de stelling: ‘Isoleren en besparen vinden we belangrijker dan van het aardgas afgaan. Daar zetten we de komende jaren alleen op in’. Isoleren is een belangrijke randvoorwaarde, maar niet het einddoel. Tijdens deze sessie zijn ook de volgende punten naar voren gekomen: • • • • • • •

Hoge energiekosten zijn een belangrijk aanknopingspunt Er ligt een kans om de transitie te koppelen aan andere opgaven Per wijk of doelgroep is een communicatiestrategie nodig Bewonersinitiatieven moeten worden ondersteund Informatie en ervaringen delen zorgt voor meer betrokkenheid Netcongestie is nog een belangrijk aandachtpunt Niet alle woningen kunnen van het aardgas af

Tijdens de tweede sessie heeft een terugkoppeling plaatsgevonden naar de eerste sessie met de wijk- en dorpsraden en de sessie met de gemeenteraad. Daarnaast is er met de deelnemers een gesprek gevoerd over de aanpak en rolverdeling van de uitwerking van de Warmtevisie. De

37 Warmtevisie gemeente Stadskanaal I Ontwerp | 23 oktober 2023

rol die de wijk- en dorpsraden wilden spelen in de uitvoering verschilden per wijk- en dorpsraad. Het belang van heldere communicatie in de uitvoering werd tijdens de sessie onderstreept.

8.4 Communicatie- en participatiestrategie Om begrip te creëren en iedereen mee te nemen in deze transitie willen we de betrokkenen op de juiste momenten, op de juiste manier inzetten. We vinden het belangrijk dat er eenduidige informatie met een duidelijke boodschap wordt verschaft. In 2050 is heel Nederland aardgasvrij, maar het is op dit moment aan de inwoner om af te wegen wanneer er over wordt gegaan op een duurzame vorm van warmte.

isolatiestaat van de woningen en het aantal aardgasvrije gebouwen, maar ook naar de bewustwording onder inwoners. Over 5 jaar, en mogelijk eerder, zal een actualisatie van deze visie nodig zijn. Daarbij geldt dat nog niet alle technieken op dit moment marktrijp zijn, maar dat deze in de toekomst wel een rol zou kunnen hebben. Wettelijk is vastgelegd dat de Warmtevisie tenminste 5 jaar na vaststellen herzien moet worden. Dit houdt in dat er in 2029 een aangepaste of nieuwe Warmtevisie wordt vastgesteld.

Om deze boodschap uit te dragen en inwoners te stimuleren te isoleren is communicatie en participatie essentieel. Na vastlegging van voorliggende Warmtevisie bepaalt de gemeente met het opstellen van de uitvoeringsagenda in 2024 hoe zij haar communicatie- en participatiestrategie vormgeeft.

8.5 Het vervolg Deze visie is pas het begin van de warmtetransitie in gemeente Stadskanaal. De komende jaren moeten we vooral met elkaar aan de slag. Dit doen we in ieder geval door aan de slag te gaan met de isolatie aanpak, door initiatieven de ruimte te bieden en door verder te onderzoeken hoe Stadskanaal aardgasvrij kan worden. Hoe we dat precies doen, hangt samen met de gelden die vrijkomen uit de Nij Begun. Daarom stellen we – wanneer deze gelden bekent zijn – een uitvoeringsagenda voor de jaren erna op. In 2035 hebben we alle woningen in de gemeente Stadskanaal geïsoleerd tot de standaard. De komende 5 jaar gebruiken we om te zien hoe de eerste stappen gaan. Elk jaar wordt de voortgang gemonitord om zo grip te blijven houden op de transitie. Hierbij wordt niet alleen gekeken naar de

38 Warmtevisie gemeente Stadskanaal I Ontwerp | 23 oktober 2023

Hoofdstuk 9

Verantwoording en totstandkoming In het opstellen van de warmtevisie zijn veel verschillende partijen betrokken. Ook moet de Warmtevisie aan verschillende eisen voldoen. In dit hoofdstuk is de verantwoording en totstandkoming van de visie uiteengezet.

39 Warmtevisie gemeente Stadskanaal I Ontwerp | 23 oktober 2023

9. Verantwoording en totstandkoming 9.1 Verantwoording en totstandkoming Voorliggende Warmtevisie is met veel zorg en aandacht opgesteld. De energietransitie ontwikkelt zich echter snel. Daarom wordt de Warmtevisie minimaal eens in de vijf jaar herzien. Zo blijven we op de hoogte van nieuwe kansen en ontwikkelingen.

9.2 Samenwerking De warmtetransitie is onderdeel van de energietransitie. Voor deze opgave is een intensieve samenwerking belangrijk en noodzakelijk. Bij het opstellen van de Warmtevisie werkte de gemeente daarom intensief samen met een verschillende stakeholders. Dit zijn de woningcorporaties Lefier en Woonservice, netbeheerder Enexis, de provincie Groningen, de wijk- en dorpsraden, bewoners en interne collega’s vanuit andere domeinen zoals het sociaal domein, economische zaken en huisvesting. Met de professionele stakehoders, zoals de woningcorporaties, netbeheerder Enexis en de provincie Groningen zijn 2 routekaartsessies georganiseerd. In deze sessie zijn de uitgangspunten, kansen en belemmeringen van de gemeente Stadskanaal besproken en een doorkijk gemaakt naar een mogelijk vervolg. Ook met de interne collega’s zijn twee routekaartsessies georganiseerd waarin dezelfde dingen zijn besproken als met de professionele stakeholders. Met de wijk- en dorpsraden zijn 2 avonden georganiseerd om hun inbreng op te halen. Ook hebben zij schriftelijk feedback geleverd op de concept visie. Ten slotte heeft er 1 bewonersavond plaatsgevonden waarin de plannen aan bewoners zijn gepresenteerd. Er is gekozen voor 1 bewonersavond, omdat de visie voor veel inwoners nog erg abstract is. Wanneer de gemeente gebiedsgericht aan de slag gaat, vindt uitgebreidere participatie plaats.

9.3 Omgevingswet en de warmtetransitie Per 1 januari 2024 treedt de Omgevingswet in werking. De Omgevingswet biedt instrumenten om de warmtetransitie vorm te geven. Allereerst kan de gemeente gebruikmaken van de omgevingsvisie om een langetermijnvisie op te stellen voor bijvoorbeeld het realiseren van een duurzame warmtevoorziening in de gemeente. De gemeente Stadskanaal stelt parallel aan het traject van de Warmtevisie de Omgevingsvisie op. Het tweede instrument uit de Omgevingswet is het (warmte)programma. In het (warmte)programma legt de gemeente de stappen van de warmtetransitie vast. Het programma kan worden gebruikt om projecten en maatregelen te initiëren die gericht zijn op het verduurzamen van de warmtevoorziening. De voorliggende Warmtevisie is het warmteprogramma voor de gemeente Stadskanaal. Een programma moet aan vier eisen voldoen: het college van Burgemeester en Wethouders stelt het programma vast; een plan MER is opgesteld als het plan het kader vormt voor een MER-(beoordeling)plichtig project (zoals het aanleggen van buisleidingen voor stoom of warm water); de uniforme openbare voorbereidingsprocedure is toegepast en bij het vaststellen van het programma heeft op verantwoorde wijze participatie plaatsgevonden. De gemeenteraad stelt het warmteprogramma vast. In de gemeente zijn er geen alternatieven beschikbaar waar een MER-plicht voor geldt.

Verder is aan alle eisen van een algemeen programma onder de Omgevingswet voldaan. In het Besluit gemeentelijke instrumenten warmtetransitie zijn – aanvullend op de algemene eisen van een programma – eisen gesteld waaraan een warmteprogramma moet voldoen. Deze eisen zijn als volgt: het warmteprogramma biedt een overzicht van de locaties en het aantal daarin aanwezige gebouwen en milieubelastende activiteiten die aardgasvrij worden, een overzicht van het aantal gebouwen dat ter voorbereiding wordt geïsoleerd, een overzicht van de per locatie

40 Warmtevisie gemeente Stadskanaal I Ontwerp | 23 oktober 2023

toegedachte aardgasvrij energie-infrastructuur, een beschrijving van de totale kosten voor de maatschappij die de realisatie van de nieuwe warmtevoorziening met zich meebrengen en een beschrijving van de verwachte gemiddelde warmtebehoefte van de gebouwen die aardgasvrij worden. De tabellen in hoofdstuk 6 geven het overzicht van bovenstaande. Daarnaast moet in een warmteprogramma ook een beschrijving van de uitvoering en de resultaten van het vorige warmteprogramma bevatten. Voorliggend warmteprogramma is het eerste warmteprogramma van de gemeente Stadskanaal. Daarom bevat dit programma bovengenoemde beschrijving nog niet. Het derde instrument uit de Omgevingswet - het omgevingsplan - speelt een essentiële rol bij de uitvoering van de warmtetransitie. Hierin kunnen regels en voorschriften worden opgenomen die bijvoorbeeld het gebruik van duurzame warmtebronnen en -technologieën bevorderen. Ook kunnen er ruimtelijke bepalingen worden vastgesteld om de plaatsing van duurzame energie-installaties te faciliteren en te zorgen voor een efficiënte warmte-infrastructuur. Een Omgevingsplan volgt wanneer uit het programma blijkt dat dit nodig is. De Wet gemeentelijke instrumenten warmtetransitie (Wgiw) en het Besluit gemeentelijke instrumenten warmtetransitie (Bgiw) geven gemeenten de bevoegdheden om de regie te pakken in de warmtetransitie.

Naar verwachting treden de wet en het besluit op 1 juli 2024 in werking. Gemeenten en andere overheden hebben met deze instrumenten veel vrijheid om op eigen wijze doelen te stellen en ze te bereiken in het kader van de warmtetransitie.

9.4 Inspraak PM informatie opgehaald uit de inspraakprocedure, informatieavond en binnengekomen reacties

41 Warmtevisie gemeente Stadskanaal I Ontwerp | 23 oktober 2023

Bijlagen 1. 2. 3. 4.

Begrippenlijst Overzicht technieken Overzicht markrijpheid technieken Overzicht relatie bouwjaren en isolatiewaarde

42 Warmtevisie gemeente Stadskanaal I Ontwerp | 23 oktober 2023

Bijlage 1 Begrippenlijst Begrip

Toelichting

Alternatieve warmtebronnen

Water verwarmingssystemen die geen gebruik maken van de fossiele brandstof aardgas, noemen we alternatieve duurzame warmtebronnen. Warmteoplossingen waarbij meer dan één woning of gebouw aangesloten zijn op de warmtebron- of techniek zijn collectieve oplossingen. Duurzaamheidsleningen zijn leningen die gebruikt worden om duurzaamheidsmaatregelen te nemen. Een duurzaamheidslening moet worden terugbetaald, maar kent in de regel een lage rente. Energiearmoede ontstaat wanneer inwoners meer dan 10% van hun besteedbaar inkomen moeten uitgeven aan de energierekening. De overgang van het gebruik van fossiele brandstoffen naar het gebruik van hernieuwbare brandstoffen voor onze energievoorziening noemen we de energietransitie. Maatregelen die je als woning- of gebouweigenaar hoe dan ook kan nemen om je woning of gebouw

Collectieve oplossingen

Duurzaamheidsleningen

Energiearmoede

Energietransitie

‘Geen-spijt’ of ‘no-regret’ maatregelen

Gebouwvoorraad Individuele oplossingen

Klimaatakkoord

Levensloopbestendigheid

Leveringszekerheid

Maatschappelijke kosten

te verduurzamen zonder dat je al weet op welk duurzaam warmte alternatief je overgaat. Voorbeelden van dit soort maatregelen zijn isoleren, elektrisch koken of het plaatsen van een waterbesparende douche. De gebouwvoorraad is het totale aantal gebouwen in een gebied. Warmteoplossingen waarbij één woning of gebouw aangesloten is op de warmtebron of -techniek zijn individuele oplossingen. In het Klimaatakkoord heeft Nederland afspraken gemaakt om maatregelen te nemen die de gevolgen van klimaatverandering tegengaan. Er zijn twee soorten Klimaatakkoorden: het Klimaatakkoord van Parijs en het nationale Klimaatakkoord. Het levensbestendig maken van je woning houdt in dat de woning voorbereid is op alle levensfasen die je als bewoner doorloopt. De leveringszekerheid van elektriciteit en warmte houdt in hoezeer men erop kan rekenen dat men op ieder moment van de dag elektriciteit en warmte kan ontvangen. Maatschappelijke kosten zijn de totale financiële kosten van alle

43 Warmtevisie gemeente Stadskanaal I Ontwerp | 23 oktober 2023

Marktrijp

MER

Omgevingsplan

Omgevingsvisie

maatregelen die nodig zijn om een gebouw, wijk of dorp van het aardgas af te halen. Ongeacht wie de kosten betaalt. Dit heet ook wel nationale kosten en wordt gedragen door meerdere partijen, zoals de netbeheerder, inwoners, woningcorporatie en gemeente. Een warmtebron of -techniek is marktrijp als deze zodanig ontwikkeld is dat hij klaar is om de markt op te gaan. Oftewel, als de techniek volwassen is en gebruikt kan worden om woningen en gebouwen te verwarmen. Een milieueffectrapportage (mer, soms ook m.e.r.) is een hulpmiddel bij het nemen van besluiten. Men beschrijft in het milieueffectrapport (MER) de effecten van een plan of project, en de effecten van alternatieven, op het milieu. Het omgevingsplan bevat algemene regels van de gemeente voor de fysieke leefomgeving. Iedere gemeente heeft 1 omgevingsplan onder de Omgevingswet. In de omgevingsvisie legt de gemeente haar ambities en beleidsdoelen voor de fysieke leefomgeving voor de lange termijn vast. De gemeente stelt 1

Proceswarmte

Programma

Regionale Energietransitie (RES)

Subsidies

omgevingsvisie voor het hele grondgebied vast. Proceswarmte is warmte die nodig is voor industriële processen. Als we het hebben over de warmtetransitie, dan gaat dit over de warmte die nodig is voor het verwarmen van gebouwen en niet over proceswarmte. Het programma is een flexibel instrument dat de overheid kan toepassen in verschillende fasen van de beleidscyclus. Het instrument programma is een beleidsdocument, net als de omgevingsvisie. De Regionale Energiestrategie (RES) beschrijft de bovenregionale afstemming om warmtebronnen te verdelen tussen regio’s en gemeenten. Daarnaast geeft de RES aan hoe gemeenten kunnen samenwerken voor de opwekking van duurzame elektriciteit en bevat het inzicht in hoe de regio de energieproductiecapaciteit voor de regio kan realiseren. Een nieuwe duurzame maatregel levert vaak op termijn een besparing of meerwaarde voor het gebouw op. Aan de start kost dit vaak juist (extra) geld. Soms hebben mensen niet genoeg geld om de maatregel te kunnen

44 Warmtevisie gemeente Stadskanaal I Ontwerp | 23 oktober 2023

Utiliteitsgebouwen

Warmtedichtheid Warmtetransitie

Warmtevisie

Warmtevraag

betalen, of is het goed om deze maatregel extra te stimuleren. Subsidies worden dan gebruikt om inwoners te helpen de maatregel te nemen. De gebouwen die niet bedoeld zijn om in te wonen, zoals kantoren en scholen, noemen we utiliteitsgebouwen. De warmtevraag per hectare. De overgang van het gebruik van fossiele brandstoffen zoals aardgas naar het gebruik van hernieuwbare brandstoffen voor onze warmtevoorziening noemen we de warmtetransitie. De Warmtevisie, soms ook de Transitievisie Warmte (TVW) genoemd, is een document waarin de route naar een aardgasvrije gemeente wordt beschreven. Elke gemeente moet een TVW in 2021 hebben vastgesteld en tenminste eens in de vijf jaar herzien. Op deze manier wordt de visie steeds concreter en blijft er ruimte om in te spelen op nieuwe ontwikkelingen of nieuwe onderzoeksinzichten. De hoeveelheid warmte die nodig is om een gebouw, wijk of gemeente te voorzien van warmte.

Woningequivalent

Wijkuitvoeringsplan (WUP)

Een woningequivalent is een eenheid om woningen en andere gebouwen met elkaar te vergelijken. Eén woningequivalent is het gemiddelde warmteverbruik per jaar van een gemiddelde woning in Nederland. Om het warmteverbruik van woningen en gebouwen te kunnen vergelijken, wordt het energieverbruik van gebouwen omgerekend naar woningequivalenten. Een Wijkuitvoeringsplan (WUP) is een document waarin concreet wordt beschreven hoe een wijk, buurt of kern van het aardgas afgaat. Deze Wijkuitvoeringsplannen vormen het vervolg op de Warmtevisie.

45 Warmtevisie gemeente Stadskanaal I Ontwerp | 23 oktober 2023

Bijlage 2 Overzicht bronnen en technieken Individuele of collectieve technieken Afhankelijk van het gebouwtype liggen bepaalde systemen meer voor de hand dan andere. Bij een lage bebouwingsdichtheid en oudere gebouwen, zoals vaak in het buitengebied en kleine kernen het geval is, gebruiken we vaak individuele technieken. In het geval van nieuwere gebouwen bij een lage bebouwingsdichtheid kan gebruik gemaakt worden van warmte uit de lucht of bodem in combinatie met een warmtepomp. Dit is een all-electric oplossing. Ook collectieve oplossingen die gebruik maken van het bestaande aardgasnet zoals groen gas of waterstofgas kunnen een goede optie zijn, omdat er geen nieuw transportnet geplaatst hoeft te worden. Een andere collectieve oplossing is een warmtenet. De kosten voor het plaatsen van een warmtenet lopen bij een lage bebouwingsdichtheid echter snel op. Daarnaast is het logistiek gezien een enorme onderneming. De straat moet namelijk open worden gebroken, het warmtenet moet aangelegd worden en de oude gasleiding moet eruit. Dit maakt dat in een gemeente zoals Stadskanaal, met een lage bebouwingsdichtheid, een warmtenet minder geschikt is. Hieronder staat in meer detail beschreven welke type warmtebronnen er zijn en of die zich lenen voor collectieve of individuele technieken en voor welk type gebieden zij geschikt zijn.

Techniek van collectieve warmtebronnen Collectieve warmtealternatieven zijn warmtesystemen waarbij meerdere gebouwen zijn aangesloten op dezelfde warmtebron (zoals het huidige gasnet of stadsverwarming). De warmte of brandstof wordt via een warmte- of gasnet getransporteerd naar de individuele panden.

Bij gebouwen met een aardgasaansluiting wordt het water in het gebouw op dit moment verwarmd tot ongeveer 70-80°C. Collectieve alternatieven met HT- warmte (> 70°C), zoals restwarmte van industrie of geothermie kan een gebouw direct verwarmen zonder dat daar aanpassingen voor nodig zijn. Een collectief systeem op MT (tussen 40°C en 70°C) verlangt wel goede isolatie. Ook is een tweede technologie nodig om warm tapwater te leveren, zoals een boiler. Een optie is om MT-warmte met een collectieve HT warmtepomp eerst centraal naar een HT te brengen en vervolgens alsnog via een warmtenet te transporteren. Bij deze HT is vergaande isolatie van de panden geen vereiste, maar rendabele isolatie wel gewenst om zoveel mogelijk energie te besparen en, indien mogelijk, meer panden op het warmtenet te kunnen aansluiten. HT en MT zijn zeer geschikt voor oude panden waarvan isolatie zeer kostbaar is. Voor een collectief warmtesysteem is een hogere bebouwingsdichtheid nodig met een minimaal aantal aansluitingen, omdat het anders financieel niet haalbaar is. Een HT, collectief, systeem is bij hoogbouw en voor oude dorps- en stadskernen vaak de meest geschikte keuze vanwege de beperkte ruimte rondom het pand of geluidsoverlast van andere oplossingen, zoals de luchtwarmtepompen. Er moet echter nog wel voldoende ruimte vrij zijn in de bodem voor het plaatsen van het nieuwe net, indien dit nodig is.

HT bronnen (bijvoorbeeld geothermie) in combinatie met een warmtenet vraagt vanwege de hoge investeringskosten vaak om minimaal 5000 woningen. Voorbeelden van collectieve systemen met lage temperatuur zijn warmtekoudeopslag (WKO) en thermische energie uit oppervlaktewater of afvalwater (aquathermie). Dit zijn bronnen die warmte winnen uit de bodem en het riool- of oppervlaktewater. Vanwege de lage temperatuur van de bronnen moet de temperatuur op individueel of collectief niveau met een warmtepomp omhoog gebracht worden naar ten minste 30°C. Bij deze vorm van warmtelevering is vergaande isolatie nodig. Het grootste

46 Warmtevisie gemeente Stadskanaal I Ontwerp | 23 oktober 2023

nadeel van lage temperatuur (LT) warmtenetten is dat er zowel een warmtenet, als een warmtepomp nodig is. Soms ook warmteopslag. De energielasten kunnen hierdoor hoog oplopen. Voordeel is dat lage temperatuur warmtebronnen geschikt zijn voor kleinere warmtenetten van enkele honderden woningen of gebouwen. Daarnaast zijn er meer lage en midden temperatuur (MT) beschikbaar in vergelijking tot hoge temperatuur (HT) restwarmte, die schaars is. Tot slot geeft een LT warmtenet vaak de mogelijkheid tot koudelevering in de zomer.

Een houtpellet gestookte ketel is een individuele HT variant. De duurzaamheid van deze optie is omstreden wanneer de houtpellets niet geproduceerd zijn met hout uit de regio. Daarnaast duurt het tientallen jaren voordat de CO2 die vrijkomt bij verbranding weer opgenomen wordt door bomen. Op korte termijn zorgt dit daarom niet voor CO2-reductie. Tenslotte levert het discussies op over luchtkwaliteit, zeker in dichtbebouwde gebieden. Daarom kan de houtpellet kachel worden gezien als een optie voor het buitengebied waar de gebouwdichtheid laag is.

Techniek van individuele warmtebronnen Individuele alternatieven zijn warmtesystemen die per individueel pand worden toegepast. Voorbeelden zijn warmtepompen waarbij de toevoer aan warmte afkomstig kan zijn uit de lucht, bodem(lus), riool, warmtekoudeopslag (WKO) of oppervlaktewater uit de directe nabijheid van het gebouw. Zonneboilers zijn ook duurzame warmte alternatieven.

Alle alternatieven op een rij

Voor een individuele warmtepomp (LT warmte) moet een gebouw vergaand geïsoleerd zijn of worden, om in de wintermaanden voldoende comfort te kunnen garanderen. Is volledige isolatie te kostbaar omdat het pand oud is? Dan is een hybride warmtepomp een optie. In de meeste gevallen van een hybride warmtepomp is spouw-, vloer- en dakisolatie en HR++-glas nodig. Het pand blijft bij een hybride warmtepomp aangesloten op het bestaande gasnet. Dan worden de piekvragen (de warmtevraag op erg koude dagen) met (duurzaam) gas ingevuld. Bij LT-oplossingen zal de manier van warmteafgifte in het gebouw vaak moeten worden aangepast; ruimteverwarming gaat dan niet meer via traditionele radiatoren, maar met grote radiatoren, convectoren of vloerverwarming, omdat deze een groter oppervlak voor warmteafgifte hebben. Deze LT/all-electric opties lenen zich met name voor relatief nieuwe panden, van na 1992, waarbij isoleren relatief ‘eenvoudig’ is of niet nodig.

Elektrische warmtepomp – elektriciteit Een warmtepomp maakt het elektrisch verwarmen van een goed geïsoleerd gebouw mogelijk. Het brengt warmte afkomstig uit lucht, bodem of grondwater middels elektriciteit naar een hogere temperatuur geschikt voor het verwarmen van een gebouw en het leveren van warm water. Omdat ook na het elektrisch verwarmen de warmte nog steeds een lage temperatuur betreft is een goed geïsoleerd huis noodzakelijk om onnodig veel elektriciteitsgebruik te voorkomen. Een gebouw moet geschikt zijn of gemaakt worden voor lage temperatuur verwarming. Dit houdt in dat je een groter oppervlak nodig hebt dat warmte uitstraalt. Vloerverwarming of andere radiatoren zijn dan noodzakelijk om voldoende warmte in het gebouw te krijgen. WKO – warmtenet en elektriciteit Op ondiepe schaal kan middels een warmte-koude-opslag (WKO) een kantoorpand of een woonwijk verwarmd worden. Een WKO is als het ware een opslagvat onder de grond dat warmte vast kan houden. Een WKO zorgt voor opslag van warmte in de zomer die in de winter gebruikt kan worden om te verwarmen en opslag van koude in de winter die in de zomer gebruikt kan worden om te koelen. Het in balans houden van een WKO is essentieel. Dit betekent dat een WKO alleen geschikt is voor wijken of

47 Warmtevisie gemeente Stadskanaal I Ontwerp | 23 oktober 2023

gebieden die naast een warmtevraag ook te maken hebben met een koudevraag, waardoor een WKO niet overal toepasbaar is. Daarnaast levert een WKO lage temperatuurwarmte waardoor gebouwen net als bij een elektrische warmtepomp geschikt moeten zijn voor lage temperatuur verwarming of de temperatuur collectief in de wijk naar een hogere temperatuur gebracht dient te worden. Aquathermie – warmtenet en elektriciteit Aquathermie gaat over het gebruiken van warmte uit oppervlaktewater (TEO), drinkwater (TED) en afvalwater (TED). Warmte uit drinkwater ontstaat bij het afkoelen van drinkwater, voordat het in het net gaat. Warmte uit oppervlaktewater en afvalwater kan direct uit de bron (rivier, rioolwaterzuivering) worden gewonnen. De warmte van deze 3 bronnen zorgt voor de verwarming van een lage temperatuur warmtenet. Bij oppervlaktewater wordt hierbij vaak een koppeling gemaakt met een WKO, omdat de warmte in de winter nodig is, maar vooral in de zomer aanwezig is en daarom opgeslagen moet worden. Het gebruik van warmte uit rioolwater heet ook wel riothermie. Geothermie - warmtenet Geothermie is warmte afkomstig uit de bodem en aarde en kan middels verschillende technieken een gebouw van warmte voorzien. Met geothermie in de warmtetransitie bedoelt men meestal het gebruik van warmte uit diepe aardlagen die gebruikt kan worden voor de verwarming van water in een warmtenet.

In diepe aardlagen (dieper dan 500 meter) wordt de aarde verwarmd door de kern van de aarde. Hierdoor kunnen we ‘onbeperkt’ grondwater uit deze diepe lagen oppompen en hier afgekoeld water voor terug in de plaats stoppen. Dit afgekoelde water warmt vervolgens op den duur vanzelf weer op en de warmte die vrijkomt gebruiken we om een hoge temperatuur warmtenet te realiseren. In Nederland kunnen we echter niet overal in de grond boren en niet elke aardlaag is geschikt voor geothermie. Daarnaast zijn de investeringen voor

het oppompen van water uit diepe aardlagen hoog, waardoor er veel gebouwen dichtbij de bron nodig zijn om het betaalbaar te houden. Een warmtenet gevoed door geothermie is daarom lang niet overal mogelijk. Restwarmte – warmtenet Warmte kan ook afkomstig zijn van bedrijven. In dit geval spreken we vaak van restwarmte. Bij industriële processen ontstaat er soms warmte die een bedrijf zelf niet meer nuttig kan gebruiken en een warmtenet van warmte kan voorzien. Voordat een restwarmtebron als bron voor een warmtenet wordt gekozen moet er altijd een garantie komen dat ook als het bedrijf weg gaat. Tapwater (water voor douche/bad/keuken) moet tot minimaal 55 ⁰C verwarmd worden in verband met legionella. Voordat een restwarmtebron als bron voor een warmtenet wordt gekozen moet er altijd een garantie komen dat ook als het bedrijf weg gaat een andere bron het net van warmte kan voorzien. Dit in verband met de leveringszekerheid. Daarnaast is van veel bedrijven onvoldoende bekend hoeveel restwarmte er in potentie beschikbaar is en hoe zich dat in de toekomst ontwikkelt. Restwarmte is daarom als warmtebron voor een warmtenet organisatorisch vaak complexer te realiseren, als er geen grote restwarmtebronnen aanwezig zijn, dan bijvoorbeeld aqua- of geothermie.

Afhankelijk van de leveringstemperatuur kan het nodig zijn om (op buurtniveau of individueel) met warmtepompen de temperatuur van het tapwater op te hogen naar minimaal 55-60 ⁰C en ruimteverwarming van minimaal 35 ⁰C. Biomassa – warmtenet Biomassa is plantaardig en dierlijk restmateriaal (GFT, mest, snoeiafval, etc.) dat gebruikt kan worden om warmte uit te krijgen. Door biomassa, vooral snoeiafval, in een biomassacentrale te verstoken ontstaat warmte. Doordat er bij dit proces fijnstof vrijkomt en er geen ongelimiteerde

48 Warmtevisie gemeente Stadskanaal I Ontwerp | 23 oktober 2023

regionale biomassavoorraad is, wordt deze warmtebron minder snel gekozen. Groen gas – gas Biogas ontstaat door het vergisten van biomassa. Hierbij wordt onder andere gebruik gemaakt van mest, GFT-afval en rioolslib. Door dit te vergisten ontstaat biogas. Biogas kunnen we echter niet zomaar in ons bestaande aardgasnet invoeren. De eigenschappen (calorische waarde) van biogas verschillen te sterk van aardgas. Daarom kan biogas worden opgewaardeerd naar groen gas. Door biogas te zuiveren en te drogen ontstaat een (groen) gas met dezelfde eigenschappen als aardgas, waardoor het in het bestaande gasnet kan worden ingevoerd. Groen gas is een hoge temperatuur warmtebron. Doordat groen gas dezelfde eigenschappen als aardgas heeft vraagt dit weinig aanpassingen aan de bestaande infrastructuur en gebouwen. We kunnen immers onze gebouwen middels gas blijven verwarmen. Dit klinkt aantrekkelijk, maar de benodigde biomassa in Nederland is slechts beperkt aanwezig, waardoor we zuinig om moeten gaan met de inzet van groen gas. Dit betekent dat ook gebouwen die aangesloten blijven op een gasnet hun warmtevraag naar beneden moeten brengen. Dit kan door goed te isoleren en door gebruik te maken van een hybride warmtepomp in combinatie met een HR ketel.

Hierbij zorgt elektriciteit voor verwarming op de warme dagen en wordt alleen het groen gas gebruikt als het buiten te koud is of voor verwarming van tapwater. Waterstofgas - gas Waterstofgas is geen bron die van nature voorkomt. Waterstof ontstaat op dit moment vooral door een chemische reactie waarbij aardgas wordt omgezet naar waterstof en CO2. Waterstof kan echter ook duurzaam worden verkregen door met veel elektriciteit water te splitsen, waarbij waterstof en zuurstof vrijkomt. In dit laatste geval waarbij alleen gebruik

wordt gemaakt van hernieuwbare energie spreken we over groene waterstof, een geschikt duurzaam alternatief voor aardgas. Productie van deze groene waterstof vindt op dit moment nog nauwelijks plaats. Of en hoe de productie en het gebruik van groene waterstof zich gaat ontwikkelen is nog onbekend. Waarschijnlijk wordt een groot deel van de groene waterstofproductie door de industrie en mobiliteitssector gebruikt. Of en hoeveel er voor de gebouwen overblijft en tegen welke prijs is nog onzeker. Wij houden daarom de optie voor waterstofgas in de toekomst zeker open, maar kiezen daar waar andere opties beschikbaar zijn voor andere, meer toekomst zekere alternatieven voor aardgas. Andere alternatieven Naast bovengenoemde alternatieven zijn er nog andere alternatieven voor aardgas beschikbaar. Dit zijn veelal alternatieven die op individueel niveau en kleine schaal worden toegepast. Deze alternatieven worden daarom nooit voor een gehele wijk aangewezen, maar bieden op individueel niveau soms wel uitkomsten. Het gaat bijvoorbeeld om de pelletkachel die hoge temperatuurwarmte kan leveren aan oude panden in het buitengebied, zolang de fijnstofuitstoot wordt beperkt. Of melkveehouders die warmte uit melk kunnen halen om hun woning of gebouwen te verwarmen.

Daarnaast is het de verwachting dat er in de toekomst meerdere alternatieven voor aardgas geschikt worden voor de woningmarkt, zoals de hoge temperatuur warmtepomp.

Ventilatie In de regel zijn er drie typen ventilatie: natuurlijke ventilatie, mechanische ventilatie en balansventilatie. Bij natuurlijke ventilatie loopt de aan- en afvoer van vervuilde (binnen) lucht en verse (buiten) lucht via ramen en roosters. Bij mechanische ventilatie zorgt een ventilatiemotor in de keuken, badkamer en/of toilet voor een continue afvoer van vervuilde lucht. De aanvoer van verse lucht gaat via roosters en/of ramen.

49 Warmtevisie gemeente Stadskanaal I Ontwerp | 23 oktober 2023

Balansventilatie is de meest geavanceerde vorm van ventilatie. Bij balansventilatie wordt vervuilde lucht, net als bij mechanische ventilatie afgevoerd via een continue draaide motor. Een balansventilatiesysteem gebruikt de warmte van de afgevoerde lucht om de aangevoerde lucht mee op te warmen. Hierdoor bespaar je veel warmte. Nadeel is wel dat de aanleg van een balansventilatiesysteem in bestaande gebouwen erg lastig en duur is. Er komen wel steeds meer innovaties op de markt die balansventilatie betaalbaarder maken en makkelijker te implementeren in bestaande gebouwen.

50 Warmtevisie gemeente Stadskanaal I Ontwerp | 23 oktober 2023

Bijlage 3 Overzicht marktrijpheid technieken

51 Warmtevisie gemeente Stadskanaal I Ontwerp | 23 oktober 2023

Bijlage 4 Overzicht relatie bouwjaar en isolatiewaarde Het bouwjaar van een gebouw geeft een inschatting van de mate van isolatie en daarmee de geschiktheid voor HT-, MT- of LT-alternatieven. Over het algemeen geldt: hoe ouder een gebouw, hoe slecht de isolatiewaarde en hoe hoger de benodigde temperatuur om een gebouw te verwarmen. Energielabels geven een accurate inschatting van de isolatiewaarde van een woning ten opzichte van het bouwjaar. Niet van alle gebouwen is het energielabel bekend of actueel. Hieronder geven we per bouwperiode weer wat in de basis de benodigde isolatiemaatregelen zijn en welke warmtebron het beste past bij deze woningen. Bij onderstaande informatie is uitgegaan van gemiddelden. Het kan zijn dat een individuele woning uit een bepaald bouwjaar beter of slechter presteert dan de genoemde gemiddelde prestaties. Bestaande isolatie kan bijvoorbeeld slecht aangebracht zijn of degradeert na verloop van jaren, waardoor het een deel van de isolatiewaarde verliest.

Woningen voor 1980 – Voor woningen van voor 1980 is het nodig om de woning beter te isoleren om van LT-warmte gebruik te kunnen maken. De kosten van isolatie voor dit soort huizen lopen snel op. Hierdoor kan het kostenefficiënter zijn om van een andere bron gebruik te maken (HT). Woningen van 1980 tot 1992 – Voor woningen van na 1980, maar vóór 1992, is er een minimale isolatie van 5 cm in de spouwmuren aanwezig. De woningen hebben gemiddeld een Rc-waarde van 1,5. De Rc-waarde geeft het totale isolerende vermogen van een gebouw weer. Bij deze woningen is het vaak voldoende om de vloer, de ramen en het dak te isoleren om naar LT-warmte over te gaan. Men moet ook een groter verwarmingsoppervlak creëren. Vaak zit de spouwmuur van deze woningen al bijna vol met isolatie waardoor het navullen hiervan wel zinvol is, maar minder bijdraagt dan al aanwezige isolatie. Hierdoor is de terugverdientijd van muurisolatie voor dit soort woningen langer.

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=Stadskanaal&id=ba4c5d2e-ee66-4abd-a4f1-d06257ce68a1