CConstaterende datStadskanaal
Koppel je AI →
Document · PDF

Onderzoek QuickScan ‘Modernisering van het grondbeleid, hoe zou dat kunnen?’

Raadsvergadering 12 mei 2025, gemeente StadskanaalBij agendapunt: Rapport Rekenkamer Stadskanaal inzake Grondbeleid10.157 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 2 van 2

In alle gevallen wordt rekening gehouden met goede inpassing in het landelijk gebied, gebaseerd op een robuust en klimaatbestendig systeem van bodem en water en leefbare dorpen en kernen. In dit toekomstbeeld is er geen extra vraag om woningen, de verwachte demografische groei is niet tot stand gekomen. De Nedersaksenlijn is door het nieuwe kabinet gecanceld. Stadskanaal groeit niet en heeft in dit scenario geen vraag naar extra woningen, maar Stadskanaal biedt ruimte voor ruimte vragende maatschappelijke opgaven en bedrijvigheid passend bij het ‘groene profiel’ van de gemeente. Aangezien de provincie Groningen primair verantwoordelijk is voor opgaven in het landelijk gebied ontwikkelen Groningse gemeenten, waaronder de gemeente Stadskanaal, samen met de provincie Groningen en andere partijen een regionaal grondbedrijf om transities mogelijk te maken. Financiële risico’s die partners door aankoop van gronden lopen, worden afgedekt door financiële middelen vanuit het Rijk. Partners zorgen voor ambtelijke capaciteit en expertise om het grondbedrijf te organiseren. Gemeente aan de Nedersaksenlijn In dit toekomstbeeld worden alle ambities en dromen van de gemeente Stadskanaal, Nij Begun en het Nationaal Programma Groningen waar. De Nedersaksenlijn wordt gerealiseerd, er ontstaat economische ontwikkeling en er is een toenemend druk op de schaarse gronden.

Er is ruimte nodig voor woningbouw (niet alleen de voorgenomen bouw van 807 woningen vòòr 2030 wordt gerealiseerd, maar ook de prognoses zoals die in het MIRT-onderzoek NSL naar voren komen van 2000 woningen lijken realistisch), bedrijventerreinen en ruimte vragende transities. De behoefte aan grond is dusdanig groot dat de gemeente een actief grondbeleid voert en een eigen grondbedrijf heeft ontwikkeld. Slechts enkele gebiedsontwikkelingen worden door de markt ontwikkeld. Grotendeels neemt de gemeente het voortouw in gebiedsontwikkelingen en neemt grondposities in. Uitgangspunt in beleid is dat de gemeente situationeel grondbeleid 9 Het nieuwe kabinet is voornemens deze af te schaffen.

27

voert, maar het schuift flink op in de richting van een actief grondbeleid. Het innemen van grondposities houdt in dat de gemeente een financiële buffer heeft om risico’s op te vangen, jaarlijks wordt er een verwervingskrediet vastgesteld. Er is ook een investeringsagenda opgesteld om de opgaven in de Omgevingsvisie ten uitvoer te brengen. Gemeente is behoudend De gemeente Stadskanaal krimpt, anno 2024 kent de gemeente Stadskanaal een lichte afname van de bevolking. Deze ontwikkeling zet zich door. De ambities worden bijgesteld, de inzet is gericht op behoud en/of op verbetering van de kwaliteit. Lefier zorgt voor verduurzaming van de woningvoorraad, maar breidt het volume aan woningen niet uit. De behoefte aan woningen wordt afgestemd op de vraag naar woningen, Stadskanaal vergrijst (in ieder geval tot 2035). De inzet is om levensloopbestendig te bouwen, zodat het ‘product’ ook na 2035 past bij de markt. De gemeente laat ontwikkelingen aan de markt over, de woonzorgvisie wordt ten uitvoer gebracht en zorgaanbieders nemen in de ontwikkeling het voortouw. De gemeente beperkt zich tot het stellen van planologische kaders en voert een situationeel grondbeleid uit dat neigt naar een passief grondbeleid. Gemeente mijdt risico’s In dit toekomstbeeld kent de gemeente Stadskanaal een lichte groei, niet door natuurlijk aanwas, maar door toename van het aantal nieuwkomers.

Ook zorgen regionale impulsen voor een kleine economische groei en een lichte bevolkingstoename. De Nedersaksenlijn komt er, maar de aannames die gedaan zijn in toename van de bevolking zijn niet uitgekomen. Een kleine aanpassing, uitbreiding van de woningvoorraad komt tegemoet aan de licht stijgende vraag in de markt. De ruimtelijke opgaven zoals opgenomen in de Omgevingsvisie zijn uit te voeren met een verbeterde inzet van het huidige instrumentarium. Het situationele grondbeleid dat gevoerd wordt, houdt in dat er beperkt grondposities ingenomen worden. De rijksmaatregelen in het grondbeleid zorgen er inmiddels voor dat de publieke kosten beter ten laste gebracht kunnen worden van grondeigenaren en baathebbers (inbrengwaarden gebaseerd op huidige waarde in plaats van op toekomstige waarden, invoering van grondbelasting en baatbelasting). De onrendabele toppen van gebiedsexploitaties worden zo verlaagd. Met een kleine uitbreiding van de ambtelijke capaciteit en een beperkte financiële buffer kunnen ruimtelijke opgaven met het gevoerde grondbeleid ondersteund worden. 4.10

Bedreigingen en kansen t.a.v. uitvoering grondbeleid

De bovengenoemde scenario’s gaan uit van een bepaalde vraag naar ruimte (vanuit een onzekere situatie opgebouwd). De raad staat daarmee voor een aantal politieke keuzes. Welke rol (en machtspositie) wil de gemeente innemen om ruimtelijke opgaven te realiseren? Wat is de risicobereidheid van de gemeente? Neemt de gemeente het voortouw (en risico) in ontwikkelingen? Welke organisatievorm past daar dan bij? Actief grondbeleid neemt het risico met zich mee wanneer de gemeente een grondpositie heeft en de vraag wegvalt (bijvoorbeeld in geval van een crisis). De gemeente dient vanuit 28

begrotingsvoorschriften (BBV richtlijnen) dat verlies meteen te ‘pakken’. Dat risico moet opgevangen kunnen worden binnen de begroting, binnen de reserveposities die je als gemeente hebt. Het grootste risico bij passief grondbeleid is dat doelen niet worden behaald. Als gemeente wil je bepaalde aantallen betaalbare woningbouw en sociale woningbouw realiseren. Het risico dat genomen wordt is dat deze aantallen niet worden gerealiseerd omdat marktpartijen het niet doen. Quote expert: Je moet dus een afweging maken tussen financieel risico versus rendement en maatschappelijk risico en rendement. Dat is een politieke afweging hoe je daar over oordeelt. Bij een actievere vorm van grondbeleid is er substantieel meer capaciteit nodig, denk aan stedenbouwkundigen, planeconomen, verwervers en juristen. Dit vormt een risico voor de uitvoeringsorganisatie. Ook liggen er op dit moment kansen voor het grondbeleid. Zo is de regio in beeld bij het Rijk. Wellicht brengt dit mogelijkheden mee om vanuit het Rijk risicodragend in gebiedsontwikkelingen deel te nemen. Ook is het grondbeleid op rijksniveau in beweging, voor geconstateerde knelpunten in gebiedsontwikkelingen worden oplossingsrichtingen uitgewerkt. Tot slot is er op nationaal niveau een expertisecentrum ingericht om als vraagbaak voor gemeenten te dienen v.w.b. inzet van instrumenten grondbeleid. 4.11

Deelconclusies

Welke interne ontwikkelingen zijn van invloed op het te voeren grondbeleid en welke zijn het meest impactvol? Grondbeleid is ondersteunend aan het realiseren van ruimtelijke doelstellingen. De Omgevingsvisie is de plek waar Stadskanaal deze ruimtelijke opgave zal verwoorden. Op dit moment is de visie in voorbereiding en nog niet met ons als onderzoekers gedeeld. Welke externe ontwikkelingen zijn van invloed op het te voeren grondbeleid en welke zijn het meest impactvol? Externe ontwikkelingen met een ruimtelijke impact zijn: de Nedersaksenlijn, ontwikkelingen zoals geschetst in Nij Begun, Nationaal Programma Groningen en het Nationaal Programma Landelijk Gebied (transities), de Woondeal (woningbouwopgave 800 woningen). Ook de ontwikkeling van diverse bedrijventerreinen en het stationsgebied zijn opgaven met een ruimtelijke impact. Welke actoren zijn in Stadskanaal belangrijk, en hoe ontwikkelingen ze zich? Externe actoren zijn o.a. marktpartijen/ontwikkelaars, woningbouwcorporaties, overheden (Rijk, provincies, buurgemeenten). Het Rijk is voornemens knelpunten die gebiedsontwikkelingen vertragen of duur maken aan te pakken. Er is een driesporen aanpak ontwikkeld, het IBO heeft nu 15 beleidsopties uitgewerkt die op rijksniveau tot besluitvorming moet gaan leiden. De gemeente heeft tot dusverre een situationeel 29

grondbeleid gevoerd, dat het bestaande instrumentarium nauwelijks toepast. Dat is niet anders dan we in den lande zien. Er is bij gemeenten een beweging gaande om vanuit druk op de schaarse grond een actiever grondbeleid te voeren, dan tot dusverre. Wat zijn de belangrijkste kansen en bedreigingen? De verschillende soorten grondbeleid brengen hun eigen risico’s met zich mee, zoals bijvoorbeeld grondbezit wanneer er een financiële crisis opkomt. Ook speelt ambtelijke capaciteit een rol voor de mate waarin ambities nageleefd kunnen worden. Tegelijkertijd zijn er door de aandacht voor het gebied kansen voor de regio. Denk hierbij aan de impulsen vanuit Nij Begun en NPG maar ook de landelijke ontwikkelingen waarbij de roep om een modernisering van het grondbeleid gefaciliteerd zal worden. Welke hoofdkeuzes kan Stadskanaal maken en waarom? Keuzes voor de toekomst t.a.v. het te voeren grondbeleid zijn afhankelijk van de ruimtelijke ambities. Het grondbeleid dient nog herijkt te worden. De centrale vraag is welke positie (welke macht wil de gemeente naar zich toetrekken) om maatschappelijke doelstellingen te realiseren.

Is de gemeente bereid om een actief (of een actiever) grondbeleid, dus grondposities in te nemen en de risico’s die daarmee gepaard gaan accepteren, danwel gebiedsontwikkelingen over wil laten aan marktpartijen? De vraag is ook in welke mate de gemeente met andere partijen samen wil ontwikkelen en risico’s wil dragen (gezamenlijk grondbedrijf).

30

5

Geraadpleegde bronnen

Hoofdlijnenakkoord 2024 – 2028 van PVV, VVD, NSC en BBB IBO Woningbouw en Grond (2024). Op grond kun je bouwen. Kamerbrief Nij begun: op weg naar erkenning, herstel en perspectief. (2023) Kamerbrief Modernisering van het Grondbeleid. (2023) Nekkers, J. (2020). Wijzer in de toekomst, werken met scenariostudies. Van Rijn & van den Burcht (2012) Handboek scenarioplanning. Management Impact. Van der Krabben, E. (2024). Regie op versnelling woningbouw: leren van de buren. Vereniging van Grondbedrijven (2024) Position Paper Grond t.b.v. Interdepartementaal Beleidsonderzoek (IBO) woningbouw en grond. Volkshuisvesting Nederland. Modernisering grondbeleid. Uitvoeringsagenda voor een snellere en betere gebiedsontwikkeling. VNG (2018) Grondbeleid voor raadsleden - Wat U als raadslid moet weten over grondbeleid. Wisman & Zuidema (2024). Eigendom op planlocaties - Een verkenning in opdracht van BZK.

31

6

Bijlage 1 – Visualisatie van de driesporen aanpak

Visualisatie van de driesporen aanpak

32

7

Bijlage 2 – Overzicht geïnterviewden

Remco Klomp, teamleider beleid ruimtelijke ontwikkeling en beheer Joselien Pijpker, programmamanager fysieke leefomgeving Roland Schepers, programmamanager economie Wethouder Egbert Hofstra Koos Karssen, beleidsmedewerker Stedenbouw, landschap, erfgoed en grondzaken John van der Laan, projectleider en adviseur EZ Henk Telkamp, assetmanager Lefier Okke Hefti, beleidsadviseur grondbeleid gemeente Enschedé Rienk Kuiper, Planbureau voor de leefomgeving

33

8

Bijlage 3 - Geraadpleegde documenten

Collegeprogramma 2022-2026 Onze toekomst is al begonnen Nota Grondbeleid 2017-2020 Regionale woondeal 2022-2030 Regio Oost Groningen Woonvisie 2020-2025

34

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=Stadskanaal&id=8836254c-024d-4321-95d1-75e347181ae6