CConstaterende datStadskanaal
Koppel je AI →
Document · PDF

Evaluatie zonneparken Stadskanaal.pdf

Raadscommissie 1 november 2021, gemeente StadskanaalBij agendapunt: Evaluatie Zonneparken Stadskanaal6.669 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen

oktober 2021

Evaluatie zonneparken

Inhoud Inleiding ................................................................................................................................................... 2 Leeswijzer ............................................................................................................................................ 2 1.

Opzet evaluatie................................................................................................................................ 3 Werkwijze ............................................................................................................................................ 3

2.

Doelstelling Stadskanaal op Zon...................................................................................................... 5 2.1 Doelstelling opwek ........................................................................................................................ 5 2.2 Werkwijze ...................................................................................................................................... 6 2.3 Maatschappelijke inpassing .......................................................................................................... 8

3.

Vergunningverlening ..................................................................................................................... 11 3.1 Organisatie .................................................................................................................................. 11 3.2 Termijnen .................................................................................................................................... 11 3.3 Bibob............................................................................................................................................ 12 3.4 Verklaring van geen bedenkingen ............................................................................................... 12 3.5 Zienswijzen en beroep................................................................................................................. 12 3.6 Aanleg en start bouw .................................................................................................................. 13

4.

Aandachtspunten en gerelateerde onderwerpen......................................................................... 14 4.1 Lokaal eigendom ......................................................................................................................... 14 4.2 Netinpassing ................................................................................................................................ 15 4.3 Leges ............................................................................................................................................ 15

5.

Conclusies en vervolg .................................................................................................................... 16 Bijlage ................................................................................................................................................ 19

1

Inleiding De gemeente Stadskanaal heeft een doelstelling geformuleerd om in 2050 energieneutraal te zijn. Op deze manier kan een bijdrage geleverd worden aan de energietransitie en de doelstellingen van het Parijs-akkoord. In de Nota Duurzaamheid (2018-2022) is opgenomen dat om energieneutraal te worden het gebruik van energie moet afnemen, en de opwek van duurzame energie moet toenemen. Vanwege de ervaringen met het windpark Drentse Monden en Oostermoer is gekozen om de opwek in de vorm van zonne-energie een kans te geven in Stadskanaal. Uiteindelijk heeft dit geleid tot het vaststellen van de visie Stadskanaal op Zon in maart 20181, waarin de kaders werden vastgelegd waaraan de ontwikkeling van zonneparken in het buitengebied (incl. bedrijvenpark Stadskanaal) moet voldoen. De interesse voor het ontwikkelen van zonneparken was groot. De tussentijdse drempel van 200 hectare aan aanvragen werd in juni 2018 al bereikt, waarna geen nieuwe aanvragen in behandeling zijn genomen. Vanwege de omvang van sommige initiatieven is in overleg met de provincie Groningen gewerkt aan een verdiepingsslag voor de landschappelijke inpassing van de oplaadzone. In november 2019 is dit nieuwe ruimtelijke kader door de gemeenteraad vastgesteld2.

In dezelfde vergadering heeft de gemeenteraad ook gevraagd om een evaluatie van de zonneparken die in behandeling zijn genomen, en een uitwerking van het thema lokaal eigendom.

Leeswijzer Deze evaluatie is als volgt opgebouwd. In hoofdstuk 1 volgt een omschrijving van de opzet van de evaluatie en de afbakening. Vervolgens worden in hoofdstuk 2 de doelstellingen uit de visie besproken. Daarna volgt in hoofdstuk 3 een terugblik op de procedures van de vijf omgevingsvergunningen die onderzocht zijn. In hoofdstuk 4 wordt breder gekeken naar mogelijkheden om het beleid in de toekomst anders uit te voeren. Ten slotte volgt in hoofdstuk 5 een overzicht van aanbevelingen en discussiepunten die meegenomen kunnen worden bij toekomstige projecten.

1 2

Stadskanaal op Zon Ruimtelijke visie oplaadzone

2

1. Opzet evaluatie Uit de inleiding blijkt dat de ontwikkeling van zonneparken in Stadskanaal tot op heden een dynamisch proces is geweest. Dit kan verklaard worden door het feit dat het een relatief nieuw onderwerp was voor gemeenten. Met het vaststellen van de gebiedsvisie Stadskanaal op Zon (verder: de visie) in 2018 was Stadskanaal een van de eersten in Groningen. De visie kent een onderverdeling in aandachtspunten voor maatwerk bij zonneparken. Namelijk kaders voor een landschappelijke en maatschappelijke inpassing. Voor de ruimtelijke kaders voor de landschappelijke inpassing bleek al snel na vaststelling van de visie dat onvoldoende rekening was gehouden met (zeer) grootschalige zonneparken. Dit heeft geleid tot een eerste bijstelling van de visie door het opstellen van de Ruimtelijke Visie Oplaadzone Stadskanaal. Deze aanvullende kaders zijn recent vastgesteld na een zorgvuldig proces. Daarom wordt in deze evaluatie verder niet ingegaan op de ruimtelijke kaders van de landschappelijke inpassing. Deze evaluatie richt zich voornamelijk op de maatschappelijke inpassing van de zonneparken. Dit onderdeel van de visie is mede door het Klimaatakkoord extra onder het vergrootglas komen liggen. In het Klimaatakkoord is in 2019 namelijk het streven opgenomen naar 50% lokaal eigendom bij de opwek van duurzame energie.

Dit moet het draagvlak en de acceptatie voor de energietransitie versterken. Met de evaluatie wordt geprobeerd een antwoord te geven op de volgende vragen: -

Is de doelstelling voor de opwek van zonne-energie haalbaar? Hoe werkt de voorgeschreven werkwijze van een driehoeksoverleg tussen omwonenden, ontwikkelaar en gemeente in de praktijk? Hoe is de vergunningverlening van de onderzochte zonneparken verlopen? Welke aanbevelingen kunnen gedaan worden voor het beleid voor maatschappelijke inpassing?

Werkwijze Voor de evaluatie is gekeken naar vijf zonneparken die volgens de uitgangspunten voor maatschappelijke inpassing uit de visie vergund zijn. Het gaat om de volgende projecten. Tabel 1 overzicht onderzochte zonneparken

Project Van Boekerenweg Gedempte Vleddermond Noorderdiep 3 Alteveer Tweede Boerendiep

3

Ontwikkelaar Powerfield Solarfields Vrij Op Naam LC Energy Groenleven

Gereed (naar verwachting) 2020 2022 2022 2021 2023

Dit zonnepark ligt in stedelijk gebied, tegenover Noorderdiep 27. Medewerking was al toegezegd voor de vaststelling van de visie. Omdat wel de werkwijze uit de visie voor het betrekken van de omgeving is gebruikt, is ook dit project meegenomen in de evaluatie.

3

De gerealiseerde zonneparken op het Mercurius Business Park en het bedrijventerrein Stadskanaal zijn buiten beschouwing gelaten. Deze zijn namelijk vergund voordat de visie was vastgesteld en zijn daarom niet volgens de principes van maatschappelijke inpassing tot stand gekomen. Als onderdeel van de evaluatie zijn elf interviews afgenomen met betrokkenen van de onderzochte zonneparken. Vanwege de coronamaatregelen zijn de interviews telefonisch afgenomen. In de bijlage is een overzicht van de respondenten te vinden. Aan de hand van vaste bespreekpunten zijn open gesprekken gevoerd. Met de respondenten is afgesproken dat opmerkingen anoniem verwerkt worden in deze evaluatie. Op die manier is geprobeerd om het mogelijk te maken kritisch te zijn en vrijuit te kunnen spreken. Tijdens de interviews zijn betrokkenen gevraagd leerpunten en aanbevelingen te geven over de volgende zaken: -

Het functioneren van de werkwijze van het driehoeksoverleg tijdens het vooroverleg; De formele procedure van de omgevingsvergunning; Aanbevelingen voor toekomstige projecten en beleid voor zonneparken.

Naast de interviews is ook gekeken naar de verschillende fases van de behandeling van de omgevingsvergunningen. Het gaat dan om de zienswijzen die ingediend zijn en in twee gevallen de beroepsprocedure. Ook is gebruik gemaakt van de inhoud van de Regionale Energiestrategie Groningen. De leerpunten zijn collegiaal getoetst bij enkele gemeenten in de provincie Groningen om zo te kunnen beoordelen of de uitkomsten herkenbaar zijn.

4

2. Doelstelling Stadskanaal op Zon In dit hoofdstuk worden de doelstellingen en uitgangspunten uit de visie kort herhaald en besproken. Eerst wordt gekeken naar de kwantitatieve doelstelling die is vastgesteld voor het opwekken van energie. Daarna wordt de voorgenomen werkwijze van het driehoeksoverleg besproken. Tot slot wordt stilgestaan bij de maatschappelijke inpassing, onderverdeeld tussen maatregelen op locatieen gemeentelijk niveau.

2.1 Doelstelling opwek In de inleiding is al kort ingegaan waarom de visie is opgesteld. Het is het beleidskader waarmee initiatieven voor opwek van zonne-energie in het buitengebied getoetst en gewogen kunnen worden. Het is daarmee een manier om invulling te kunnen geven aan de ambitie van de gemeente Stadskanaal om in 2050 energieneutraal te kunnen zijn. In de visie is berekend dat om deze doelstelling te halen over 30 jaar 2.400 Tera-Joule (TJ) duurzaam opgewekt moet worden binnen de gemeente Stadskanaal. Dit is in de visie vertaald naar 600 MW vermogen, met een maximaal ruimtebeslag van ca. 600 hectare. Dat is gedaan op basis van de stand van de techniek in 2017, toen de visie werd voorbereid. Naar aanleiding van de behandeling van de concept-visie in de raadscommissie is het volgende opgenomen in de visie (p. 13). ,,Hieruit is naar voren gekomen dat de doelstelling van 600 hectare afhankelijk is van de stand van de techniek en het zorgvuldiger is om de doelstelling te formuleren in termen van energie-opbrengst”. Dit uitgangspunt is niet consequent in de tekst van de definitieve visie verwerkt. In het algemeen kan gesteld worden dat het getal van 600 hectare in de praktijk het meest gebruikt wordt. Dit is ook begrijpelijk omdat een hectare beter voor te stellen is dan een energie-eenheid.

De vertaling in bijvoorbeeld een aantal voetbalvelden spreekt meer tot de verbeelding. Ook wordt de visie voornamelijk gebruikt als basis en startpunt bij planologische procedures. In de ruimtelijke ordening is het relevant wat de afmetingen zijn van een ontwikkeling en welke hinder verwacht kan worden. De hoeveelheid energie die opgewekt wordt binnen een zonnepark is niet ruimtelijk relevant als op projectniveau gekeken wordt. Vanuit zorgvuldig ruimtegebruik gedacht is het op gemeentelijk niveau wel goed om het oorspronkelijke doel als uitgangspunt te houden. De afgelopen jaren is in de praktijk gewerkt met de vuistregel ‘1 hectare = 1 MW aan vermogen’. Inmiddels blijkt uit de verleende SDE+ beschikkingen dat het opgestelde vermogen per hectare groter is. Daarom wordt de aanbeveling gedaan om het oorspronkelijke doel explicieter te hanteren bij een verdere uitrol van zonneparken in Stadskanaal. Aanbeveling

De hoeveelheid opgewekte energie op gemeentelijk niveau is leidend voor het maximale ruimtegebruik van zonneparken. In het vervolg moet meer gecommuniceerd worden over het vermogen van een zonnepark i.p.v. de omvang.

In de visie is ook benoemd dat het onzeker is of de doelstelling voor de opwek van zonne-energie gehaald zou worden en of er voldoende animo voor zou zijn. In de praktijk blijkt dat als een

5

gemeente vastgesteld beleid heeft dat zonneparken mogelijk maakt, de ontwikkelaars zich snel melden. Dit was niet alleen in Stadskanaal het geval, maar ook bij andere gemeenten in Groningen en de rest van Nederland. Op dit moment lijkt de doelstelling om omgerekend 2.400 TJ zonneenergie op te wekken nog steeds haalbaar. Het is belangrijk om te benoemen dat een businesscase van een zonnepark van veel factoren afhankelijk is. De eerder genoemde SDE-subsidie is een belangrijke drijfveer geweest voor ontwikkelaars voor de ontwikkeling van zonneparken in de regio. Door de lage grondprijzen in OostGroningen kan een ontwikkelaar relatief een grotere marge halen door hier te ontwikkelen. De beschikbare SDE-subsidie wordt elke ronde lager omdat wordt gerekend op kostendaling van de techniek en een toename in efficiëntie van de panelen. Als landelijk de subsidievoorwaarden voor zonneparken minder aantrekkelijk gemaakt worden, dan zou dit een remmend effect kunnen hebben op de verdere ontwikkeling van zonneparken.

2.2 Werkwijze In de visie is het volgende geschreven over de werkwijze bij zonneparken, waarbij wordt opgemerkt dat altijd maatwerk geleverd moet worden: ,,Om te bepalen onder welke condities een zonnepark kan worden ontwikkeld, zien wij voor de gemeente een actieve rol weggelegd in de driehoek omwonenden-ontwikkelaar-gemeente. Een zonnepark heeft niet alleen impact op de directe omgeving, maar ook op de gemeente als geheel. Voor het realiseren van lokaal draagvlak is een belangrijke stem weggelegd voor omwonenden, al dan niet vertegenwoordigd in een buurtorganisatie. De gemeente zit met name om tafel voor het behartigen van het belang van de gemeente als geheel. De mogelijke komst van een zonnepark kan grote invloed hebben op de omwonenden van een zoekgebied. Het is belangrijk dat omwonenden een gelijke informatiepositie hebben en gelijk behandeld worden door de ontwikkelaar en gemeente. Als dit niet gebeurt kunnen verhoudingen tussen bewoners onder druk komen te staan, wat een negatieve invloed kan hebben op het dagelijks leven. Over het algemeen is de opzet van een driehoeksoverleg uiteindelijk goed bevallen. Dat neemt niet weg dat het soms zoeken was naar de goede rolverdeling en verhoudingen tussen partijen. De vijf onderzochte zonneparken laten daarmee zien dat maatwerk erg belangrijk is, omdat de omstandigheden erg verschillend waren.

Tijdens de interviews wordt opgemerkt dat naast maatwerk het wel wenselijk kan zijn om minimale vereisten voor participatie vast te leggen. Op die manier is het voor omwonenden en ontwikkelaar duidelijker wat van iedereen verwacht mag worden. Door open te communiceren en afspraken vast te leggen wordt het vertrouwen in het proces vergroot. Aanbeveling

Leg als gemeente minimale eisen vast over hoe het participatieproces doorlopen moet worden. Bespreek dit aan de start van het proces in de driehoek.

6

Gebaseerd op de ervaringen van de onderzochte zonneparken zouden de volgende zaken onderdeel kunnen zijn van een participatieproces voor zonneparken. -

-

-

Begin breed met de informatievoorziening aan omwonenden door per post uitnodigingen voor een informatieavond te versturen. Wees daarbij niet te zuinig, het is goed om de cirkel groot te trekken. Bepaal de grens waar mogelijk met een bewonersorganisatie, als deze actief is in de omgeving. Verstuur de eerste uitnodiging namens zowel de ontwikkelaar als de gemeente. Organiseer een informatievond vroeg in het proces, zorg dat niet alles al vastligt. Kijk tijdens een informatieavond of er interesse bestaat bij omwonenden om mee te denken over de inpassing van het zonnepark. Werk in kleiner verband met omwonenden aan details, bijvoorbeeld met werksessies over de landschappelijke inpassing. Zorg dat een medewerker van de gemeente het hele proces aanwezig is op de belangrijke momenten, zoals een informatievond of werksessie. Op die manier weten omwonenden ook beter bij wie ze moeten zijn voor vragen en opmerkingen. Koppel de resultaten van de werksessies met omwonenden weer breed terug om te toetsen of het kan rekenen op draagvlak. Organiseer alleen een informatieavond als er iets te melden is, voorkom dat mensen ‘participatiemoe’ worden.

Aan het begin van het proces moet in het driehoeksoverleg afgesproken worden welke partij verantwoordelijk is voor de verschillende onderdelen van het participatieproces. Het aantal informatieavonden en werksessies is erg afhankelijk van de schaal en locatie van een voorgenomen zonnepark. In de visie staat dat eventueel een buurtorganisatie namens de bewoners aan tafel kan zitten tijdens het driehoeksoverleg. Ook lijkt dit in de praktijk niet de rol die actieve bewoners van zo’n organisatie willen nemen. Zij zien meer in een neutrale rol in het proces van vooroverleg en vergunningverlening. Met een actieve rol loop je als bewonersorganisatie het risico dat je een deel van de achterban vervreemdt. Als gemeente zou je daarom geen inhoudelijke standpunten moeten vragen aan buurtorganisaties. De aanwezigheid van een bewonersorganisatie is daarnaast niet altijd vanzelfsprekend, of niet alle bewoners voelen zich vertegenwoordigd door deze organisatie. Buurtorganisaties kunnen wel gevraagd worden om mee te denken over het proces van het vooroverleg. Deze rol is over het algemeen ook akkoord bij de organisaties. Het kan dan bijvoorbeeld gaan over de verzending van de informatiebrief, het plaatsen van informatie op de website of in de wijkkrant en de afstemming over een goede tijd en locatie voor een informatieavond.

In de praktijk staan tot nu toe altijd bewoners op als de mogelijkheid wordt geboden om actief mee te denken over de inpassing van een zonnepark. Het is goed om na te denken wat gedaan wordt in een situatie dat dit niet gebeurt. Blijft het dan bij een inspanningsverplichting voor een ontwikkelaar, of neemt de gemeente dan het voortouw om te proberen bewoners te activeren. Dit lijkt een bredere vraag, ook gezien de komst van de Omgevingswet. Vraag

7

Wat doet de gemeente als er geen interesse lijkt te zijn voor participatie in het proces?

Een ander punt dat duidelijk wordt in de onderzochte procedures is dat sprake is van een groot kennisverschil tussen de partijen die aan tafel zitten in het driehoeksoverleg. Is dit iets dat als een gegeven geaccepteerd moet worden, of ligt daar mogelijk een rol voor de gemeente om ondersteuning te bieden. Hier kan mogelijk ook vaker verwezen worden naar landelijke informatie die bijvoorbeeld vanuit de participatiecoalitie4 beschikbaar wordt gesteld. Vraag

Hoe gaan we om met de kennisachterstand tussen partijen die aan tafel zitten?

Een laatste aanbeveling over het driehoeksoverleg is om het overleg voort te zetten tot het park is gerealiseerd en niet te stoppen nadat de vergunning is verleend. In de praktijk blijkt dat na het verlenen van de vergunning de aandacht snel verlegd wordt naar andere initiatieven en ontwikkelingen. Daarnaast kan het een aantal jaren duren tussen het verlenen van een vergunning en de start van de bouw van het zonnepark. Dit komt omdat zaken op de achtergrond geregeld moeten worden, zoals een subsidieaanvraag en de financiering. Zorg dat de omgeving op de hoogte gehouden wordt als een mijlpaal gehaald is. Dit kan uiteraard ook door de ontwikkelaar gedaan worden, als het maar duidelijk is wie het doet. Aanbeveling Het driehoeksoverleg stopt niet bij het verlenen van een vergunning. Blijf de omgeving informeren over de volgende fases zoals de bouw en ingebruikname. Maak afspraken over de informatievoorziening en leg dit vast in de overeenkomst die met een ontwikkelaar wordt afgesloten.

2.3 Maatschappelijke inpassing In de visie is opgenomen dat door een goede maatschappelijke inpassing een ontwikkelaar kan zorgen voor voldoende draagvlak voor de ontwikkeling van een zonnepark. Daarbij is een onderscheid gemaakt tussen het locatieniveau en het gemeentelijk niveau. Locatieniveau Voor maatschappelijke inpassing op locatieniveau is het volgende vastgelegd in de visie: ,,Op locatieniveau gaan ontwikkelaar, omwonenden en gemeente met elkaar in gesprek over de ontwikkeling van een zonnepark. In dit driehoeksoverleg worden maatregelen besproken voor het verkrijgen van het gewenste draagvlak. Dit gaat bijvoorbeeld over het hanteren van voldoende afstand van het park tot woningen, het realiseren van een uitloopgebied, een investering vanuit het zonnepark in de leefbaarheid van het dorp, het treffen van duurzaamheidsmaatregelen in het dorp, het bieden van participatiemogelijkheden in het zonnepark, het beschikbaar komen van duurzame energie voor lokaal verbruik, et cetera. De bedoeling is om een specifiek pakket aan maatregelen af te spreken, dat is afgestemd op de plaatselijke situatie.” Het is belangrijk om te noemen dat draagvlak een lastig begrip blijft, dat per keer een belangenafweging vraagt of op lokaal niveau voldoende is gedaan. In het algemeen kan gesteld worden dat de resultaten van de lokale inpassing bij de onderzochte zonneparken positief ervaren 4

https://departicipatiecoalitie.nl/

8

worden. De plannen zijn vaak aangepast op basis van opmerkingen en wensen van omwonenden. Maar tegenstanders overtuig je niet met dergelijke aanpassingen. Bij de landschappelijke inpassing heeft daarnaast vooral de provincie een belangrijke rol, waar ook rekening mee gehouden moet worden tijdens het proces voor de lokale inpassing. De aanpassingen die bewoners het belangrijkst lijken te vinden zijn gericht op de ruimtelijke kenmerken van het park. Bij het Noorderdiep en in Alteveer zijn bijvoorbeeld afspraken gemaakt over de locatie van de panelen en het soort beplanting dat rondom de panelen gepoot wordt. Bij zonnepark Tweede Boerendiep is in de vergunning een aarden wal opgenomen, die het zicht vanaf de Kijlsterweg moet wegnemen. Ontwikkelaars geven aan dat verzoeken van bewoners redelijk waren en ook zonder probleem overgenomen zijn. Financiële voordelen voor de buurt die genoemd zijn in de visie worden wel aangeboden. Zo bieden ontwikkelaars korting op zonnepanelen, of de mogelijkheid voor het kopen van obligaties. Maar hoe groot de belangstelling daarvoor is op locatieniveau is nog onduidelijk en daarom ook niet verder onderzocht. Bij het zonnepark in Alteveer is het meest concreet sprake van een voornemen om de lokale bewoners te laten profiteren. Daar is afgesproken dat 30% van het zonnepark in lokaal eigendom komt.

De stichting of coöperatie (nog in oprichting) ondersteunt vervolgens initiatieven uit het dorp. Het proces loopt nog en het resultaat van de gekozen werkwijze in Alteveer kan dan ook nog niet geëvalueerd worden. Een vorm van compensatie die buiten het beleid van de gemeente valt is een vorm van directe compensatie van de ontwikkelaar aan individuele bewoners. Bij twee zonneparken zijn afspraken gemaakt om eventuele planschade vooraf te vergoeden, dit wordt dan vastgelegd in een contract tussen private partijen. De gemeente heeft hier geen invloed op en geen rol in. Het is wel belangrijk om te beseffen dat dit verhoudingen tussen omwonenden extra onder druk kan zetten. Gemeentelijk niveau In de visie is opgenomen dat naast maatregelen voor de directe omgeving de rest van de gemeente ook moet kunnen profiteren van de plannen voor een zonnepark. De maatschappelijke inpassing op gemeentelijk niveau is volgens de betrokkenen niet duidelijk omschreven. In de huidige vorm lijken sommige zaken vrijblijvend te zijn, terwijl deze in de praktijk wel hard worden toegepast. Belangrijkste voorbeeld in de visie van maatschappelijke inpassing waar de hele gemeente van kan profiteren is de inzet van een gebiedsfonds. Vanuit de doelstelling in de visie bekeken is de gekozen werkwijze tot op heden succesvol te noemen.

Inmiddels is de onafhankelijke stichting gebiedsfonds Stadskanaal op Zon opgericht en actief. De eerste ontwikkelaar heeft een bijdrage gestort, met andere ontwikkelaars zijn overeenkomsten getekend voor stortingen zodra de bouw gestart is. Sinds de zomer van 2020 is het mogelijk om aanvragen te doen die een relatie hebben met leefbaarheid en duurzaamheid. Het resultaat van de projecten die gehonoreerd worden door het gebiedsfonds maakt geen onderdeel uit van deze evaluatie. Vraag

Een bijdrage aan het gebiedsfonds is nu als optie omschreven in de visie, moet dit een verplichting worden zoals andere gemeenten dit ook doen?

Andere ‘meekoppelkansen’ zoals in de visie genoemd zijn blijken in de praktijk nog niet uit de verf te komen. In de visie is ook niet duidelijk omschreven hoe maatschappelijke inpassing op gemeentelijke 9

niveau ingevuld kan worden door een initiatiefnemer. De meest concrete kans die in de visie staat is de mogelijke toename van werkgelegenheid door de inzet van lokale ondernemers bij de verschillende fases van een zonnepark. In de praktijk zijn daar geen afspraken over gemaakt bij de zonneparken die vergund zijn. De ontwikkelaars geven aan dit wel belangrijk te vinden, maar niet altijd voldoende personeel te kunnen vinden in de regio. Aanbeveling Probeer duidelijker te omschrijven op welke wijze maatschappelijke inpassing op gemeentelijk niveau ingevuld kan worden. Daarbij moet maatwerk mogelijk blijven.

10

3. Vergunningverlening Naast de evaluatie van de doelstellingen die opgeschreven waren in de visie is ook gesproken over het verloop van de formele procedures van de omgevingsvergunningen.

3.1 Organisatie In het algemeen kan gesteld worden dat de hoeveelheid werk die na vaststelling van de visie op de organisatie af zou komen onderschat is. Dit beeld is ook zichtbaar in andere gemeenten, zodra een visie is vastgesteld stromen de aanvragen binnen. Dit is iets om rekening mee te houden als weer nieuwe initiatieven in behandeling genomen worden. Vooral in 2018 was de werkdruk binnen de ambtelijke organisatie hoog door de verschillende procedures die gelijktijdig in voorbereiding waren. Op een gegeven moment was een medewerker bijna fulltime bezig met aanvragen voor zonneparken. Dit heeft gevolgen voor de organisatie en de doorlooptijd van andere dossiers. Ook hebben de afgelopen jaren meerdere keren personele wisselingen plaatsgevonden op het dossier zonneparken. Alle respondenten snappen dat dit kan gebeuren, maar geven daarbij wel aan dat dit zorgt voor vertraging van het proces. Aanbeveling Zorg voor voldoende ambtelijke capaciteit om alle aanvragen in behandeling te kunnen nemen. Dit zou kunnen door de verdere invulling van de ambitie gefaseerd vrij te geven.

Dat de gemeente de vergunningverlening voor de Wabo heeft belegd bij de Omgevingsdienst Groningen heeft niet tot problemen geleid. De ontwikkelaars geven aan dat het duidelijk was voor welk onderdeel zij bij de gemeente of ODG moesten zijn.

3.2 Termijnen Wat een procedure voor een zonnepark anders maakt dan andere ruimtelijke ontwikkelingen is de tijdsdruk die aanwezig is. Dit is een druk die de ontwikkelaar voelt vanwege de SDE-subsidie die aangevraagd moet worden om het zonnepark te kunnen realiseren. Zoals eerder beschreven daalt de vergoeding voor opgewekte stroom elke SDE-ronde. Ontwikkelaars hebben daarom een groot belang om een bepaalde deadline te halen. Want zonder vastgestelde omgevingsvergunning wordt geen subsidie toegekend. De omgevingsvergunning hoeft nog niet onherroepelijk te zijn. Terugkijkend op de doorlopen procedures kan gesteld worden dat twee zonneparken de gewenste deadline gehaald hebben, de andere drie hebben een latere ronde moeten inschrijven. De wettelijke behandeltermijnen van de omgevingsvergunningen zijn niet overschreden. Door naderende deadlines van de SDE-subsidie is soms gekozen om de terinzagelegging van een ontwerp-omgevingsvergunning gedeeltelijk in de zomervakantie te laten vallen. Deze keuze was zonder tijdsdruk waarschijnlijk niet gemaakt. Een leerpunt is om vooraf duidelijk te maken dat de gemeente geen garanties kan afgeven dat een omgevingsvergunning voor een bepaalde datum verleend wordt. Aanbeveling Een zorgvuldige procedure is belangrijker dan een subsidiedeadline. Communiceer hier duidelijk over met ontwikkelaars, ook als de planning tussentijds wijzigt. 11

3.3 Bibob In januari 2019 is besloten om een landelijk advies op te volgen om bij een aanvraag omgevingsvergunning voor een zonnepark de Wet bevordering integriteitsbeoordelingen door het openbaar bestuur (Bibob) in te zetten. De gemeentelijke beleidslijn Bibob wordt sindsdien toegepast. Ontwikkelaars wordt gevraagd om de financiële stromen van het project inzichtelijk te maken. Mocht een aanvrager niet meewerken met een Bibob-onderzoek, dan is dat een reden om geen omgevingsvergunning te verlenen. Het besluit om de beleidslijn Bibob te gebruiken is genomen nadat twee omgevingsvergunningen al verleend waren. Bij drie andere onderzochte zonneparken is de Bibob-toets wel onderdeel geweest van de procedure. Het is belangrijk om op tijd aandacht te vragen bij de aanvrager voor het aanleveren van de benodigde informatie. Een Bibob-onderzoek kent een eigen doorlooptijd, daar moet voldoende ruimte voor zijn.

3.4 Verklaring van geen bedenkingen Met de vaststelling van de visie is besloten dat voor zonneparken binnen de bebouwde kom en de oplaadzones de vergunningverlening afgehandeld wordt door het college van burgemeester en wethouders. Voor deze locaties is vastgelegd dat een verklaring van geen bedenkingen (VVGB) van de gemeenteraad niet noodzakelijk is. Voor zonneparken die in een landschappelijke zone liggen van de visie is wel een VVGB noodzakelijk. Zonnepark Alteveer is het enige initiatief dat in een landschappelijke zone gelegen is. De gemeenteraad heeft in die procedure een VVGB afgegeven, waarna het college het besluit genomen heeft om de omgevingsvergunning te verlenen. In de praktijk is de doorlooptijd van een procedure sneller als geen VVGB noodzakelijk is.

3.5 Zienswijzen en beroep Zonneparken worden vergund d.m.v. een uitgebreide omgevingsvergunning om af te wijken van een bestemmingsplan. In deze procedures wordt een ontwerp-omgevingsvergunning met bijlagen zes weken ter inzage gelegd. Een ieder kan zienswijzen indienen op de ontwerpstukken. In tabel 2 is een overzicht gegeven van de onderzochte zonneparken. Tabel 2 overzicht zienswijzen en beroep

Project Van Boekerenweg Gedempte Vleddermond Noorderdiep Alteveer Tweede Boerendiep

Zienswijzen 9 3 4 45 0

Aanpassing Ja Ja Ja Ja n.v.t

Beroep Ja Nee Nee Ja n.v.t.

De inhoud van de zienswijzen was zeer wisselend. Soms heel specifiek op detailniveau, bijvoorbeeld over de afstand van een kabelstrook of hekwerk tot een perceelsgrens. Ook zijn er meer algemene zienswijzen ingediend over de nut en noodzaak van zonneparken in de energietransitie. Opvallend is dat ook andere bestuursorganen in sommige gevallen een zienswijze hebben ingediend. De provincie Groningen, waterschap Hunze en Aa’s en de Veiligheidsregio Groningen hebben alle drie één of meerdere keren een zienswijze ingediend. Dit is niet ongebruikelijk bij een ruimtelijke ontwikkeling 5

Het ging bij het zonnepark in Alteveer om vier unieke zienswijzen, één zienswijze is 105 keer ingediend.

12

die de uitgebreide procedure doorloopt. Maar vaak worden dergelijke opmerkingen in een eerder stadium van het vooroverleg al opgehaald en verwerkt. De inschatting is dat de snelle doorlooptijd van enkele procedures hier een aandeel in heeft gehad. Het investeren in een goed vooroverleg kan de doorlooptijd van de uiteindelijke planologische procedure versnellen. Zo heeft mede door het opstellen van de Ruimtelijke visie oplaadzone het vooroverleg voor het Tweede Boerendiep lang geduurd. Uiteindelijk zijn er geen zienswijzen ingediend tegen de ontwerp-omgevingsvergunning. Een uitgebreid vooroverleg is geen garantie voor draagvlak of tevredenheid met de uitkomst. Het blijft belangrijk op welke wijze wordt omgesprongen met opmerkingen uit de omgeving. Uit het overzicht blijkt dat bij vier aanvragen aanpassingen zijn gedaan n.a.v. zienswijzen. Het gaat dan bijvoorbeeld om wijzigingen in de ruimtelijke onderbouwing van de omgevingsvergunning, of het inrichtingsplan. Na vaststelling van een omgevingsvergunning konden belanghebbenden die een zienswijze6 hebben ingediend een beroep instellen bij de rechtbank. In twee procedures is dit ook gebeurd. In beide gevallen is het uiteindelijk niet tot een zitting gekomen omdat de appellant het beroep ingetrokken heeft. Alle onderzochte zonneparken beschikken daarmee over een onherroepelijke omgevingsvergunning.

3.6 Aanleg en start bouw Zoals eerder genoemd is een aandachtspunt voor de gemeente om ook na de vergunningverlening in overleg te blijven met ontwikkelaar en omwonenden. Voor de uitvoering van werkzaamheden zijn vaak meldingen en of andere vergunningen noodzakelijk. Bijvoorbeeld een omgevingsvergunning voor het leggen van een kabel. Daarom zou het goed zijn om de planning van werkzaamheden in ieder geval tussen gemeente en ontwikkelaar tijdig te bespreken. Voor de daadwerkelijke start van de bouw kan dan weer actief gecommuniceerd worden met de omgeving.

6

In 2021 heeft de Raad van State besloten dat, in navolging van Europese regels, belanghebbenden altijd een beroep kunnen instellen, ook als niet eerder een zienswijze is ingediend. Deze werkwijze was nog niet van kracht tijdens de onderzochte procedures.

13

4. Aandachtspunten en gerelateerde onderwerpen Het doel van de evaluatie is om terug te kijken naar de vergunde projecten voor zonneparken en daar lessen uit te trekken. Maar tijdens de interviews is ook gesproken over (toekomstige) ontwikkelingen die een raakvlak hebben met zonneparken. In dit hoofdstuk worden enkele hoofdlijnen geschetst.

4.1 Lokaal eigendom In de visie is niet expliciet aandacht geschonken aan het thema lokaal eigendom. Het streven naar 50% lokaal eigendom is in 2019 landelijk op tafel gekomen in het Klimaatakkoord. De visie was toen al vastgesteld. Aan de andere kant sluit de huidige werkwijze dit ook niet uit. Bij de maatschappelijke inpassing op locatieniveau is bijvoorbeeld beschreven dat afspraken gemaakt kunnen worden over financiële participatie in het zonnepark, of het ondersteunen van een lokale energiecoöperatie. Daarbij is het uitgangspunt dat lokaal ook vraag moet zijn naar dergelijke mogelijkheden. Zoals in het vorige hoofdstuk is beschreven was bij de vergunde zonneparken vooral behoefte aan invloed op de ruimtelijke kenmerken van een zonnepark. Ontwikkelaars staan vaak open voor lokaal eigendom, dit sluit aan bij de gedragscode die de branchevereniging heeft opgesteld. In de praktijk blijkt het wel lastig om invulling te geven aan de landelijke doelstelling. Want eigenaarschap betekent ook risico’s nemen en substantieel investeren aan de voorkant van een procedure. Dat betekent dat beseft moet worden dat het ook mis kan gaan. In ieder geval is duidelijk dat gedefinieerd moet worden wat een gemeente (of regio) bedoelt met lokaal eigendom. Tijdens de interviews zijn een aantal vragen over dit onderwerp gesteld, waar uit blijkt dat het een onderwerp is dat nog uitwerking vraagt. -

-

Is 50% lokaal eigendom bij energieprojecten in Stadskanaal straks een harde eis, of blijft het een streven? Wanneer is iets lokaal? Stopt dat bij bestuurlijke grenzen, of kan het meer regionaal gezien worden? Gaat het om 50% van de investering die lokaal opgehaald moet worden, of om een bepaald aantal bewoners? Is een energiecoöperatie de beste methode om bewoners te betrekken? Wie worden vertegenwoordigd dor de coöperatie? Wat als er nog geen energiecoöperatie is, moet en kan de gemeente hier nog een rol in hebben? Is een gebiedsfonds niet eerlijker om middelen uit energieprojecten te verdelen binnen de gemeente? Bewoners kunnen dan ook profiteren zonder risicodragend te moeten investeren. Kan lokaal eigendom nu en straks afgedwongen worden bij vergunningverlening?

In deze evaluatie wordt geen antwoord gegeven op deze vragen. Dit wordt wel geprobeerd in de Regionale Energiestrategie Groningen, zie ook het volgende hoofdstuk.

14

4.2 Netinpassing Uit gesprekken met de netbeheerders blijkt dat in Stadskanaal op dit moment geen mogelijkheden meer zijn voor het aansluiten van zonneparken. Ook bedrijven die zonnestroom op het dak willen opwekken met een grootverbruikaansluiting kunnen geen stroom leveren aan het net. Zonnepanelen op daken van particulieren hebben nog geen last van het gebrek aan netcapaciteit. De netbeheerders zijn bezig met planvorming om de netcapaciteit in de regio uit te breiden. TenneT is voornemens om een hoogspanningsstation voor 380/110 kV te bouwen in Ter Apelkanaal. Enexis zoekt nog naar een uitbreidingslocatie in of rondom de kern Stadskanaal voor een wisselstation voor 110/20 kV. Beide stations zouden in 2025 operationeel moeten zijn, waarna weer stroom geleverd kan worden door grootschalige opwek op land en daken. De netbeheerders roepen op om te temporiseren met vergunningverlening voor nieuwe zonne- en windparken. Ontwikkelaars geven aan dat zij voldoende tijd hebben tussen vergunningverlening en de aansluiting op het net om een project wel door te kunnen laten gaan. Aanbeveling Onderzoek of het mogelijk is een omgevingsvergunning buiten behandeling te stellen als geen netcapaciteit beschikbaar is.

4.3 Leges Met de vaststelling van de visie Stadskanaal op Zon is besloten de legesverordening zo aan te passen dat alleen de constructieve delen van een zonnepark worden meegenomen in het berekenen van de bouwkosten. Het was de verwachting dat de hoogte van de leges een obstakel zou vormen voor het aantal aanvragen van omgevingsvergunningen voor zonneparken. Daarmee zou de gemeentelijke doelstelling voor het opwekken van duurzame energie uit de Nota Duurzaamheid lastig uitvoerbaar blijken. In de praktijk blijkt in buurgemeenten en elders in Nederland niet dat het heffen van leges over de volledige installatie (inclusief panelen) een remmend effect heeft op de ontwikkeling van zonneparken. Aanbeveling Onderzoek of de leges bij toekomstige zonneparken over de volledige installatie berekend kan worden.

15

5. Conclusies en vervolg In de voorgaande hoofstukken zijn meerdere aanbevelingen en vragen uitgelicht. Voor het overzicht worden deze in dit hoofdstuk gebundeld en voorzien van mogelijke vervolgstappen en oplossingen. Ambitie en doelstelling verduidelijken Op basis van de evaluatie kan geconcludeerd worden dat het beleid voor zonneparken in Stadskanaal functioneert. Met de visie als basis zijn meerdere omgevingsvergunningen verleend waarbij aandacht was voor lokaal maatwerk. Het gebiedsfonds is opgericht en operationeel, daarmee is het mogelijk voor de omgeving en de rest van de gemeente om te profiteren van de ontwikkeling van zonneparken. Zoals eerder aangegeven is het nog te vroeg om de effecten van het gebiedsfonds te meten, dit zal later geëvalueerd moeten worden. Het is verstandig om bij toekomstige ontwikkelingen te onthouden welk doel zonneparken dienen. Niet het aantal zonneparken of hectares zijn belangrijk, maar de opwek van duurzame energie om als gemeente energieneutraal te willen zijn in 2050. Aanbeveling

De hoeveelheid opgewekte energie op gemeentelijk niveau is leidend voor het maximale ruimtegebruik van zonneparken. In het vervolg moet meer gecommuniceerd worden over het vermogen van een zonnepark i.p.v. de omvang.

Een andere conclusie die getrokken kan worden is dat het huidige beleid voor maatschappelijke inpassing op onderdelen aangescherpt kan worden. Net als eerder voor de landschappelijke inpassing gedaan is door de ruimtelijke visie oplaadzone vast te stellen. Dit raakt aan de volgende punten: Vraag

Een bijdrage aan het gebiedsfonds is nu als optie omschreven in de visie, moet dit een verplichting worden zoals andere gemeenten dit ook doen?

Aanbeveling

Probeer duidelijker te omschrijven op welke wijze maatschappelijke inpassing op gemeentelijk niveau ingevuld kan worden. Daarbij moet maatwerk mogelijk blijven.

Bij de vaststelling van de Regionale Energiestrategie Groningen 1.0 is het Methodeboek Lokaal eigendom en Participatie als achtergronddocument opgeleverd. In het methodeboek wordt ingegaan op manieren om het streven naar 50% lokaal eigendom in beleid vast te leggen. Deze informatie kan gebruikt worden om het eigen beleid in Stadskanaal verder vorm te geven. Daarnaast is in de RES 1.0 afgesproken dat onderzocht wordt of beleidsharmonisatie op het onderdeel lokaal eigendom in de regio Groningen tot de mogelijkheid behoort. Procesparticipatie In het algemeen kan gesteld worden dat de werkwijze van het driehoeksoverleg goed heeft gewerkt. Het principe van het driehoeksoverleg kan daarom in de toekomst ook gebruikt worden. In de evaluatie zijn al meerdere tips opgehaald hoe dit proces goed uitgevoerd zou kunnen worden. Eerder zijn onderstaande punten al benoemd.

16

Aanbeveling Leg als gemeente minimale eisen vast over hoe het participatieproces doorlopen moet worden. Bespreek dit aan de start van het proces in de driehoek. Vraag

Wat doet de gemeente als er geen interesse lijkt te zijn voor participatie in het proces?

Vraag

Hoe gaan we om met de kennisachterstand tussen partijen die aan tafel zitten?

Aanbeveling Het driehoeksoverleg stopt niet bij het verlenen van een vergunning. Blijf de omgeving informeren over de volgende fases zoals de bouw en ingebruikname. De noodzaak voor een gedegen participatieproces is niet alleen relevant voor de ontwikkeling van zonneparken. De Omgevingswet treedt volgens de huidige planning op 1 juli 2022 in werking. Bij de behandeling van de wet in de Eerste Kamer is een motie 7 aangenomen die gemeenten verplicht participatiebeleid op te stellen. Het gaat dan om participatie bij alle omgevingsvergunningen die een ruimtelijke activiteit van enige omvang mogelijk maken. De maatschappelijke inpassing en in het bijzonder het driehoeksoverleg tussen omwonenden, ontwikkelaar en gemeente van het zonneparkenbeleid zou een bouwsteen kunnen zijn om uit te werken in een verordening. Andersom kan het opstellen van een participatieverordening mogelijk tot nieuwe inzichten leiden die ook toegepast dienen te worden bij de maatschappelijke inpassing van zonneparken. Binnen het programma Omgevingswet is dit een van de vraagstukken die in 2022 uitgewerkt gaat worden. Fasering realisatie nieuwe zonneparken Het proces van vooroverleg en vergunningverlening van een zonnepark kent veel stappen en moet zorgvuldig doorlopen worden. Het is de verwachting dat met de nadruk op meer financiële participatie door lokaal eigendom dit in de toekomst meer tijd zal vragen.

Dit kan wrijving opleveren met de wens van ontwikkelaars om voor een bepaalde datum een omgevingsvergunning te hebben, vanwege een subsidieaanvraag. Daarnaast is de capaciteit van de organisatie om meerdere aanvragen in behandeling te nemen een aandachtspunt. Dit raakt aan twee zaken die eerder in de evaluatie genoemd zijn. Aanbeveling Zorg voor voldoende ambtelijke capaciteit om alle aanvragen in behandeling te kunnen nemen. Dit zou kunnen door de verdere invulling van de ambitie gefaseerd vrij te geven. Aanbeveling Een zorgvuldige procedure is belangrijker dan een subsidiedeadline. Communiceer hier duidelijk over met ontwikkelaars, ook als de planning tussentijds wijzigt. Een mogelijke oplossing zou kunnen zijn om een fasering in de verdere ontwikkeling van zonneparken aan te brengen. Dit is eerder ook gedaan door een drempel in de visie op te nemen van 200 hectare om de eerste ervaringen op te doen. De interesse in het ontwikkelen van zonneparken in de gemeente Stadskanaal is op dit moment voldoende groot om naar alle waarschijnlijkheid de resterende doelstelling voor duurzame opwek van elektriciteit te vergunnen. Met een fasering zou gewaarborgd kunnen worden dat de verdere uitrol van zonneparken op een zorgvuldige wijze kan plaatsvinden.

Daarnaast is een belangrijk voordeel van een fasering dat de ervaringen van het proces van vergunningverlening meegenomen kunnen worden in een volgende ronde. Bij een dynamisch dossier als zonneparken is dat een goede manier om tussentijds bij te kunnen sturen. In het methodeboek lokaal eigendom en participatie worden voorbeelden gegeven van het werken met een maatschappelijke tender. 7

Motie Nooren op de website van de Eerste Kamer.

17

Overige vervolgvragen Als laatste wordt ingegaan op twee losse vraagstukken, namelijk de berekening van leges en de netcapaciteit. Aanbeveling Onderzoek of de leges bij toekomstige zonneparken over de volledige installatie berekend kan worden. De verwachting dat zonder aanpassing van de legesverordening de ontwikkeling van zonneparken niet van de grond zou komen is onjuist gebleken. Bij gemeenten die wel leges berekenen over de hele bouwsom is geen sprake van minder interesse voor het ontwikkelen van zonneparken. Het zou daarom goed zijn om dit besluit te herzien. Dat de aanbeveling minder stellig is opgeschreven heeft te maken met de Omgevingswet. Met de inwerkingtreding van de Omgevingswet verandert ook de grondslag voor het bevoegd gezag voor het opleggen van leges. Binnen het programma van de Omgevingswet wordt daarom in 2022 de legesverordening doorgelicht. Aanbeveling Onderzoek of het mogelijk is een omgevingsvergunning buiten behandeling te stellen als geen netcapaciteit beschikbaar is. Naar verwachting blijft tot ongeveer 2025 de netcapaciteit voor het aansluiten van duurzame opwek een probleem in de regio Stadskanaal. In de praktijk blijkt het lastig om deze problematiek te gebruiken om een omgevingsvergunning niet in behandeling te nemen. Dit heeft te maken of een omgevingsvergunning zonder leveringszekerheid al dan niet uitvoerbaar is.

De netbeheerders roepen op om geen nieuwe initiatieven te vergunnen in regio’s die voorlopig op slot zitten. De kosten voor het aanleggen van lange kabeltracés naar een knooppunt met voldoende capaciteit komen uiteindelijk bij de maatschappij terecht. Dit is een onderwerp waar nog verder onderzoek voor uitgevoerd moet worden.

18

Bijlage Voor de evaluatie zijn interviews gehouden met de volgende personen. Naam Michiel de Heer Aafke Riepma Anneke Boiten Matthijs Knol Jaco van Leeuwen Niek Tamminga Bas Wijnen Marc Kluytmans Georg van der Berg Wim Schel Harry Kram Rob van Hoof Henk Schimmel Marinko Kustic Liny Woudwijk

19

Organisatie Gemeente Stadskanaal Gemeente Stadskanaal Gemeente Stadskanaal Gemeente Stadskanaal (oud-medewerker) Powerfield Solarfields Vrij Op Naam Vrij op Naam LC Energy Dorpsbelang Tange-Alteveer Stichting Gronings Groen (in oprichting) Stichting Gronings Groen (in oprichting) Enexis Bewoner Kijlsterweg Bewonersbelangen Cereswijk

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=Stadskanaal&id=823822c1-f071-4135-9055-a92a17d3b826