Bijlage Warmtevisie gemeente Stadskanaal
Tekst van het document
Duurzame warmte voor de gemeente Stadskanaal
Warmtevisie 19 januari 2024
Inhoudsopgave 1.
Inleiding ................................................................................... 5
1.1 Waarom de warmtetransitie?..................................................... 5 1.2 Positie en doel van de Warmtevisie ............................................ 6 1.3 Leeswijzer ................................................................................. 6 2.
Uitgangspunten ........................................................................ 8
2.1 Doel en achtergrond van de uitgangspunten ............................... 8 2.2 De uitgangspunten van Stadskanaal............................................ 8 3.
Zelf aan de slag ....................................................................... 10
3.1 De eerste stappen ................................................................... 10 3.2 Geen-spijt maatregelen ........................................................... 11 3.3 Waar kunt u terecht voor informatie? ...................................... 13 4.
Alternatieven voor aardgas ..................................................... 15
4.1 Van aardgas over op hernieuwbare energiebronnen ................. 15 4.2 Hoe kom je tot de meest geschikte techniek en warmtebron? ... 18
6.3 Aandachtspunten .................................................................... 28 7.
Financiering en betaalbaarheid ............................................... 31
7.1 Financieringsmogelijkheden ..................................................... 31 7.2 Betaalbaarheid van de warmtetransitie .................................... 32 8.
Communicatie, participatie en het vervolg .............................. 35
8.1 Samenwerking tussen stakeholders .......................................... 35 8.2 De rol van de gemeente Stadskanaal ........................................ 36 8.3 De wijk- en dorpsraden ............................................................ 36 8.4 Communicatie- en participatiestrategie .................................... 37 8.5 Het vervolg ............................................................................. 37 9.
Verantwoording en totstandkoming ........................................ 39
9.1 Verantwoording en totstandkoming ......................................... 39 9.2 Samenwerking ........................................................................ 39 9.3 Omgevingswet en de warmtetransitie ...................................... 39 9.4 Uitkomsten bewonersavond en inspraakprocedure ................... 40
4.3 Ruimtebeslag .......................................................................... 19 De opgave in gemeente Stadskanaal ....................................... 22
Bijlage 1 Begrippenlijst .............................................................................. 42
5.1 De warmtevraag in gemeente Stadskanaal ................................ 22
Bijlage 2 Overzicht bronnen en technieken .............................................. 45
5.2 Aardgasgebruik woningen ........................................................ 22
Bijlage 3 Overzicht marktrijpheid technieken ........................................... 50
5.3 Aardgasgebruik utiliteitsbouw .................................................. 23
Bijlage 4 Overzicht relatie bouwjaar en isolatiewaarde ........................... 51
5.4 Beschikbare bronnen in Stadskanaal ......................................... 24
Bijlage 5 Verantwoording tabel warmtebehoefte .................................... 52
6.
Bijlage 6: Zienswijzenota ontwerp-warmtevisie gemeente Stadskanaal.. 54
5.
De route naar een duurzame warmtevoorziening .................... 27
6.1 Isolatie aanpak ........................................................................ 27 6.2 Aardgasvrij .............................................................................. 27
1 Warmtevisie gemeente Stadskanaal I Definitief | 19 januari 2024
De opgave: een aardgasvrije gebouwde omgeving
Samenvatting Gemeente Stadskanaal wordt in de toekomst aardgasvrij. Dat betekent dat woningen en andere gebouwen niet meer met aardgas worden verwarmd, maar op een duurzame manier zonder aardgas. Dit is één van de afspraken die is gemaakt in het Nationale Klimaatakkoord en is bedoeld om te zorgen voor minder uitstoot van CO2 om klimaatverandering tegen te gaan. Daarnaast is de aardgasproductie in Groningen gestopt en wil de Nederlandse overheid minder afhankelijk zijn van aardgas vanuit het buitenland. Deze overstap naar een aardgasvrije manier van verwarmen noemen we de warmtetransitie. Gemeenten staan hiervoor aan de lat. Daarom heeft elke gemeente in Nederland een plan opgesteld: de Warmtevisie. Voor u ligt de Warmtevisie van de gemeente Stadskanaal. In deze visie beschrijven we wat de warmtetransitie inhoudt, wat de alternatieven voor aardgas zijn en hoe de warmtevraag en het warmteaanbod het beste op elkaar afgestemd worden in de gemeente.
Deze Warmtevisie gaat over de ‘gebouwde omgeving’. Dat zijn alle woningen, winkels, kantoren, scholen en andere gebouwen. In de Stadskanaal staan ongeveer 15.000 woningen en 2.500 andere gebouwen. Bij elkaar verbruiken we in de gemeente ruim 32 miljoen kubieke meter aardgas. Alle bestaande gebouwen in de gemeente Stadskanaal moeten uiterlijk in 2050 aardgasvrij zijn.
15.000 woningen
+ 2.500
Onze uitgangspunten
andere gebouwen
Deze uitgangspunten staan voorop bij de Warmtevisie in Stadskanaal:
=
Focus op isoleren: in de gemeente Stadskanaal zijn op dit moment geen collectieve alternatieven voor aardgas. Dit betekent voor inwoners dat hybride of volledig elektrische warmtepompen de enige opties zijn voor de overstap naar aardgasvrij. Het is niet waarschijnlijk dat de hele gemeente over gaat op (hybride) warmtepompen. De focus ligt de komende jaren eerst op het isoleren van alle woningen.
Iedereen moet mee kunnen: de warmtetransitie vraagt investeringen van iedereen. Woningeigenaren moeten hun woning isoleren, de netbeheerder moet het net verzwaren en de gemeente wil faciliteren. Nu is de warmtetransitie niet voor iedereen toegankelijk en financieel mogelijk. Daarom wil de gemeente ervoor zorgen dat iedereen mee kan. Energie van onderop: in sommige wijken of dorpen zit veel energie om aan de slag te gaan. Een mooi voorbeeld hiervan is het wijkenergieplan van Vledderveen. Deze energie wilt de gemeente stimuleren. Daarom zorgt de gemeente dat er middelen beschikbaar zijn om met een wijk aan de slag te gaan als inwoners initiatief tonen.
32 miljoen m³ aardgas vervangen door duurzame warmtebronnen
Altijd goed om te doen: isoleren, ventileren en elektrisch koken Wat je niet gebruikt, hoef je ook niet op te wekken. Daarom is de eerste stap isoleren. Bovendien is isoleren vaak nodig om een woning of gebouw comfortabel zonder aardgas te verwarmen. In een geïsoleerd huis is goede ventilatie belangrijk voor een prettig klimaat. Tot slot is het ook nodig om over te stappen van koken op gas naar elektrisch koken om een woning aardgasvrij te maken. Op de volgende pagina staan voorbeelden van isolatiemaatregelen.
Met een mix aan wijken aan de slag: elke wijk en elk dorp in de gemeente is uniek. Door met een mix van wijken aan de slag te gaan kan de gemeente de eerste jaren veel leren. Ook zorgen we ervoor dat het tempo en de energie behouden blijft door met een mix van wijken te werken. Zo krijgen we Warmtevisie gemeente Stadskanaal I Definitief | 19 januari 2024 uiteindelijk iedereen stap voor stap mee.
2
Duurzame warmte: de opties Als de isolatie op orde is, kunnen we aan de slag met een duurzame warmteoplossing. Er zijn verschillende oplossingen mogelijk, waarbij we onderscheid maken in drie soorten: ‘all-electric’ oplossingen, warmtenetten en duurzame gassen. All-electric houdt in dat een woning of gebouw volledig elektrisch wordt verwarmd, bijvoorbeeld met een warmtepomp. Bij een warmtenet stroomt er warm water door buizen in de grond naar de woningen. De bron voor deze warmte verschilt. Dit kan van een fabriek zijn (hoge temperatuur warmte), maar ook van bijvoorbeeld warmte uit een kanaal (lage temperatuur; in combinatie met een warmtepomp). Duurzaam of hernieuwbaar gas vraagt de minste aanpassingen in woningen, maar is in de vorm van groen gas of waterstofgas beperkt of niet beschikbaar. Ook is een hybride oplossing mogelijk, waarbij een woning verwarmd wordt door een combinatie van een warmtepomp met een cv-ketel voor de koude winterdagen. De gemeente houdt in de gaten welke nieuwe technieken in de toekomst beschikbaar komen.
Welke mogelijkheden zien we in de gemeente Stadskanaal? De bouwjaren van de woningen, de bouwdichtheid van een dorp of stad en de aanwezigheid van warmtebronnen bepalen welke oplossingen voor duurzame warmte in de gemeente het meest
voor de hand liggen. In de gemeente zijn op dit moment geen collectieve oplossingen voor het duurzaam verwarmen van onze woningen en gebouwen. Dat betekent dat de enige optie op dit moment de hybride of volledig elektrische warmtepomp is. De gemeente acht het onwaarschijnlijk dat alle woningen en gebouwen over gaan op individuele oplossingen.
Hoe en waar willen we starten? Doordat er nu nog geen geschikte techniek beschikbaar is, richt de gemeente zich eerst op isolatie. De ambitie van de gemeente is alle woningen voor 2035 geïsoleerd te hebben naar de standaard. Hoe we dat precies gaan doen, hangt samen met de gelden die vrij komen uit Nij begun. Dit is de compensatie die de provincie Groningen ontvangt voor de schade die ontstaan is door de aardgaswinning. Daarom stelt de gemeente – zodra deze gelden bekent en beschikbaar zijn – een uitvoeringsagenda op. In deze uitvoeringsagenda legt de gemeente de stappen vast die zij de komende jaren concreet gaat zetten. De gemeente begint niet vanaf nul. Via Jouwbespaarcoach.com hebben al veel inwoners verschillende stappen gezet. In de uitvoeringsagenda bepaalt de gemeente welke stappen aanvullend nodig zijn.
Verder werken aan een aardgasvrij Stadskanaal Deze Warmtevisie is een eerste versie. Hiermee gaan we aan de slag om zoveel mogelijk woningen voldoende te isoleren. Daarbij benutten we ook instrumenten die landelijk ontwikkeld worden, zoals subsidies en financieringen. Met de eerste bewonersinitiatieven voeren we onderzoeken uit en gaan we in gesprek om ook andere bewoners en bedrijven mee te krijgen, zodat we samen een keuze kunnen maken welk alternatief voor aardgas het beste is. Over vijf jaar, of zoveel eerder als nodig actualiseren we de Warmtevisie. Dan nemen we de geleerde lessen en nieuwe ontwikkelingen mee en maken we opnieuw de balans op.
Zelf aan de slag? Wilt u zelf aan de slag met de voorbereidingen op een aardgasvrije woning? Isoleren en elektrisch koken zijn altijd goede stappen om te zetten. Maak daarbij gebruik van logische momenten. Kies bijvoorbeeld voor een inductie kookplaat als u toch uw keuken vervangt. En ga voor HR++/+++ glas als u toch kozijnen gaat schilderen of vervangen. Ga naar Jouwbespaarcoach.com voor verschillende vormen van 3 ondersteuning en advies. Warmtevisie gemeente Stadskanaal I Definitief | 19 januari 2024
Hoofdstuk 1
Inleiding In de gemeente Stadskanaal staan ongeveer 15.000 woningen en 2.500 andere gebouwen. Bij elkaar verbruiken we in de gemeente ruim 32 miljoen kubieke meter aardgas. De stip op de horizon is een CO2-neutraal Stadskanaal in 2050. Vóór 2030 zetten we al de eerste stappen. Deze visie vormt het begin van de warmtetransitie in onze gemeente.
4 Warmtevisie gemeente Stadskanaal I Definitief | 19 januari 2024
1. Inleiding 1.1 Waarom de warmtetransitie? In Nederland gaan we met elkaar aan de slag om de gevolgen van klimaatverandering tegen te gaan. Om klimaatverandering tegen te gaan, moeten onze uitstoot van broeikasgassen (waaronder CO2) naar beneden. Een van de manieren waarop we dat in Nederland gaan doen is door voor 2050 te stoppen met het gebruik van aardgas. Daarom gaan we nu op zoek naar andere manieren van verwarmen, koken en douchen. Deze overstap noemen we de warmtetransitie. Op dit moment komt twee derde van de CO2-uitstoot van het gebruik van onze gebouwen door verwarming met aardgas. Uiteindelijk willen we in 2050 een CO2-neutraal land zijn. Dat betekent dus dat we gaan stoppen met het gebruik van aardgas. Ons aardgasverbruik willen we niet alleen verminderen om CO2-neutraal te worden, maar ook om de leveringszekerheid van onze energievoorziening te waarborgen. We willen namelijk niet afhankelijk worden van andere landen nu de gaswinning uit Groningen is gestopt. 95% van onze woningen en gebouwen wordt op dit moment verwarmd met aardgas. We staan daarmee voor een flinke opgave. Op verschillende niveaus gaan we hiermee aan de slag. Zo houden we als gemeente de regie en ondersteunen we woningeigenaren die zelf aan de slag gaan. Daarnaast werkt de netbeheerder aan het gas- en elektriciteitsnet en ondersteunt en stimuleert de Rijksoverheid de verduurzaming met subsidies.
en kunnen inwoners met vragen terecht bij de bespaarcoaches van Jouwbespaarcoach.com. De warmtetransitie is bij uitstek een transitie die samen wordt doorlopen door de inwoner, de gemeente en andere betrokkenen zoals woningcorporaties en netbeheerders.
2015
Akkoord van Parijs
2019
Klimaatakkoord Nederland
Warmtevisie van de gemeente Stadskanaal af
2030 Alle woningen in de gemeente Stadskanaal zijn geïsoleerd
2050
2024 Eerste wijk(en) en/of dorp(en) in Nederland zijn aardgasvrij
2035
Alle woningen en gebouwen in Nederland moeten aardgasvrij zijn
Gemeenten hebben de regie gekregen over het aardgasvrij maken van de gebouwde omgeving. Zo geldt dit ook voor de gemeente Stadskanaal. Gelukkig staan we er niet alleen voor en hebben we in de gemeente de afgelopen jaren al mooie stappen gezet op het gebied van duurzaamheid. Zo liet de gemeente al technisch onderzoek doen naar potentiële warmtebronnen, heeft Vledderveen zelf al een wijkenergieplan opgesteld Figuur 1: de warmtetransitie in Nederland
Warmtevisie gemeente Stadskanaal I Definitief | 19 januari 2024
5 1
In deze visie hebben we beschreven hoe we in de gemeente aan de slag gaan met de warmtetransitie. 2050 lijkt nog ver, maar het aardgasvrij maken van 15.170 woningen en 2.437 andere gebouwen vereist dat we nu in actie komen. We hebben de tijd hard nodig om de warmtetransitie gefaseerd uit te voeren en ervoor te zorgen dat iedereen mee kan doen. Eens in de 5 jaar herzien we onze visie. Zo is het goed mogelijk om in te spelen op nieuwe ontwikkelingen.
1.2 Positie en doel van de Warmtevisie De Warmtevisie, in beleidsstukken ook wel Transitievisie Warmte (TVW) genoemd, gaat over de gebouwde omgeving. Deze visie maakt onderdeel uit van drie nauw verbonden documenten die in het kader van het nationale Klimaatakkoord worden (of al zijn) opgesteld. Dit zijn de Regionale Energiestrategie (RES), de Warmtevisie en het Wijkuitvoeringsplan (WUP). De RES geeft de kaders op regionaal niveau weer. De focus van de RES ligt op de opwek van (grootschalige) zon- en windenergie. Ook bovenregionale warmtebronnen worden in de RES besproken. Uit de RES 2.0 van de regio Groningen komt echter naar voren dat er geen relevante bovenregionale warmtebronnen beschikbaar zijn voor de gemeente Stadskanaal. Moeilijke begrippen zijn lichtblauw gedrukt. De uitleg van moeilijke begrippen staat in bijlage 1.
de kosten voor de eindgebruiker uitgewerkt en inzichtelijk gemaakt. In de Warmtevisie worden kosten alleen op hoofdlijnen beschreven.
1.3 Leeswijzer Deze Warmtevisie is opgebouwd in een aantal hoofdstukken. In hoofdstuk 2 gaan we dieper in op de uitgangspunten die van belang zijn voor de warmtetransitie in de gemeente Stadskanaal en die samen met de partners tot stand zijn gekomen. Hoofdstuk 3 bespreekt welke stappen u als inwoner al kan zetten. Vervolgens legt hoofdstuk 4 uit welke alternatieven voor aardgas er zijn. We gaan in op wat de verschillende alternatieven onderscheid, welke kenmerken de verschillende alternatieven hebben en hoe we een keuze maken tussen de verschillende alternatieven. In hoofdstuk 5 schetsen we de situatie in de gemeente Stadskanaal. Welke bronnen zijn er in onze gemeente aanwezig, hoe ziet de warmtevraag eruit en wat kenmerkt het aardgasverbruik van gebouwen in Stadskanaal? In hoofdstuk 6 gaan we aan de slag met de routekaart. We geven een eerste opzet voor welke stappen we de komende jaren willen zetten. Hoofdstuk 7 bespreekt de financiering en betaalbaarheid. Hoofdstuk 8 gaat in op hoe de gemeente samenwerkt, welke stakeholders zijn betrokken en welke rol de gemeente inneemt. Tot slot beschrijft hoofdstuk 9 de verantwoording/ totstandkoming van voorliggende Warmtevisie. De genomen procesmatige stappen worden hierin uitgelicht.
De Warmtevisie geeft de kaders en het tijdspad weer hoe de gemeente toewerkt naar een aardgasvrije gebouwde omgeving in 2050. Dit wordt ook wel de routekaart genoemd. De focus van de Warmtevisie ligt op bestaande woningen. Nieuwbouw is sinds 2018 alleen nog toegestaan wanneer deze aardgasvrij wordt gerealiseerd en daarom geen onderdeel van deze Warmtevisie. De daadwerkelijke aardgasvrij techniek en een mogelijke aardgasvrijdatum (indien van toepassing) bepalen we per wijk in het WUP. Hierin worden ook
6 Warmtevisie gemeente Stadskanaal I Definitief | 19 januari 2024
Hoofdstuk 2
Uitgangspunten Op basis van de inbreng van een brede groep betrokkenen hebben we uitgangspunten opgesteld voor de warmtetransitie in onze gemeente. Deze uitgangspunten vormen de basis voor de Warmtevisie en de stappen hierna. In dit hoofdstuk leggen we per uitgangspunt uit wat het inhoudt en geven we een korte beschrijving van de context.
7 Warmtevisie gemeente Stadskanaal I Definitief | 19 januari 2024
2. Uitgangspunten
Uitgangspunt 3: energie van onderop
2.1 Doel en achtergrond van de uitgangspunten
In sommige wijken of dorpen zit veel energie om aan de slag te gaan. Een mooi voorbeeld hiervan is het wijkenergieplan van Vledderveen. Hier zijn inwoners zelf aan een plan gaan werken om Vledderveen aardgasvrij te maken. Deze energie wil de gemeente stimuleren. Daarom zorgt de gemeente dat er middelen beschikbaar zijn om met een wijk aan de slag te gaan als inwoners initiatief tonen.
Voor de warmtetransitie in de gemeente Stadskanaal hebben we een aantal uitgangspunten opgesteld. Deze uitgangspunten geven richting aan de uitvoering. De uitgangspunten zijn opgesteld op basis van de inbreng van een brede groep betrokkenen. In hoofdstuk 9 is uiteengezet hoe deze stakeholders zijn betrokken.
2.2 De uitgangspunten van Stadskanaal
Uitgangspunt 4: met een mix aan wijken aan de slag
Uitgangspunt 1: focus op isoleren
Elke wijk en elk dorp in de gemeente is uniek. Zo is er bijvoorbeeld in de ene wijk veel energie om aan de slag te gaan, terwijl er in een andere wijk nog veel vragen zijn. Of loopt in de ene wijk de woningcorporatie voorop en zit in de andere wijk juist veel particulier bezit. Door met een mix van wijken aan de slag te gaan kan de gemeente de eerste jaren veel leren. Ook zorgen we ervoor dat het tempo en de energie behouden blijft door een makkelijkere wijk te combineren met een uitdagendere wijk. Zo krijgen we uiteindelijk iedereen stap voor stap mee.
In de gemeente Stadskanaal zijn op dit moment geen collectieve alternatieven voor aardgas. Dit betekent voor inwoners dat hybride of volledig elektrische warmtepompen de enige opties zijn voor de overstap naar aardgasvrij. Het is niet waarschijnlijk dat de hele gemeente over gaat op (hybride) warmtepompen, vanwege de hoge kosten en de belasting van het elektriciteitsnet. Daarom wordt in deze warmtevisie nog geen definitieve techniek per wijk gekozen. De focus ligt de komende jaren eerst op het (wijkgericht) isoleren van alle woningen. Eigenaren die zelf de stap naar aardgasvrij willen zetten worden ondersteund. Uitgangspunt 2: iedereen moet mee kunnen De warmtetransitie vraagt investeringen van iedereen. Woningeigenaren moeten hun woning isoleren, de netbeheerder moet het energienetwerk toekomstbestendig maken en de gemeente wil iedereen faciliteren in de transitie. Op dit moment zijn er veel verschillende subsidies en leningen beschikbaar. Deze subsidies en leningen zijn echter nog niet voor iedereen toegankelijk en financieel voldoende. Daarom wil de gemeente in de uiteindelijke aanpak ervoor zorgen dat iedereen mee kan. Hoe de gemeente dat wil doen, wordt in volgende stappen onderzocht.
8 Warmtevisie gemeente Stadskanaal I Definitief | 19 januari 2024
Hoofdstuk 3
Op weg naar duurzame warmte Om de gemeente Stadskanaal volledig aardgasvrij te krijgen zullen we allemaal een steentje moeten bijdragen. Welke stappen inwoners en bedrijven kunnen zetten hangt af van het soort woning of gebouw en op welke warmteoplossing er uiteindelijk wordt overgegaan. In dit hoofdstuk bespreken we welke stappen gebouweigenaren nu al kunnen nemen
9 Warmtevisie gemeente Stadskanaal I Definitief | 19 januari 2024
3. Zelf aan de slag 3.1 De eerste stappen Gebouweigenaren kunnen verschillende stappen nemen om hun gebouw te verduurzamen en het gebouw uiteindelijk aardgasvrij of aardgasvrij ready te maken. We bespreken kort welke stappen je als gebouweigenaar nu al kan doorlopen, zonder te weten op welke techniek of alternatieve warmtebron je uiteindelijk over gaat. Isoleren
Ook het type glas heeft invloed op de mate van isolatie, net als het gebruikte isolatiemateriaal. Of een gebouw goed geïsoleerd is, is in de meeste gevallen te zien aan een combinatie van een energielabel en bouwjaar. Het is verplicht om bij de verkoop van een woning het energielabel te vermelden. Van veel woningen is het energielabel nog niet bekend of niet actueel. Het bouwjaar van een gebouw geeft daarom ook een goede indicatie voor de mate van isolatie. Over het algemeen geldt: hoe ouder het gebouw, hoe slechter de isolatiewaarde en hoe hoger de benodigde temperatuur om het gebouw te kunnen verwarmen.
Voordat een woning of gebouw overgaat op een nieuwe manier van verwarmen is het belangrijk een gebouw goed te isoleren. Isoleren verlaagt namelijk de warmtevraag. Hierdoor dalen de energiekosten, stijgt het comfort van een gebouw en vermindert de belasting op het elektriciteitsnet. Daarnaast kunnen door daling van de warmtevraag meer gebouwen vanuit dezelfde warmtebron worden verwarmd. Ook is de benodigde temperatuur van warmte lager als een gebouw goed is geïsoleerd. Ten slotte verlaagt isolatie de piekvraag van warmte en daarmee de benodigde elektriciteit. Dit is gunstig voor de belasting van het elektriciteitsnet wanneer gebruik wordt gemaakt van een elektrische warmtepomp voor het verwarmen van woningen. Isoleren noemen we daarom een ‘geen-spijt’ maatregel. Welke alternatieve warmtebron er ook komt, het is altijd fijn om in een goed geïsoleerd huis te wonen. De Rijksoverheid heeft een standaard die advies geeft over de isolatiegraad van woningen. De standaard is toekomstvast. Wanneer een woning naar de standaard is geïsoleerd, hoeft deze niet later nogmaals extra geïsoleerd te worden om over te gaan op een duurzaam alternatief voor aardgas. Of een woning voldoet aan de standaard staat sinds 1 januari 2021 op het energielabel. Het isoleren van een gebouw kan op verschillende manieren. Figuur 2 geeft een overzicht.
Grofweg is isolatie in te delen in vloer-, muur- en dakisolatie.
Figuur 2: Voorbeelden van isolatiemaatregelen
Vanaf 1992 is in het Bouwbesluit een eis opgenomen voor de minimale isolatiewaarde van nieuwbouwwoningen. Hierdoor zijn woningen gebouwd na 1992 vaak al goed geïsoleerd of makkelijk extra te isoleren naar energielabel B of hoger. Bij woningen gebouwd voor 1992 varieert de isolatiewaarde aanzienlijk. In deze visie wordt daarom vaak een onderscheid gemaakt bij een techniekkeuze tussen woningen gebouwd na
10 Warmtevisie gemeente Stadskanaal I Definitief | 19 januari 2024
1992 en woningen gebouwd voor 1992. In realiteit hoeft deze grens niet zo scherp te zijn en zijn ook veel woningen gebouwd na 1980 geschikt voor laagtemperatuurwarmte wanneer vloer, ramen, spouwmuur en dak zijn Isoleren in de gemeente Stadskanaal In de gemeente Stadskanaal is isoleren extra belangrijk omdat er geen hoog-temperatuur warmtebronnen beschikbaar zijn. Voor zo goed als alle woningen en gebouwen is de (hybride) warmtepomp het enige alternatief voor aardgas (zie hoofdstuk 5 voor meer uitleg). Voor het gebruik van een volledig elektrische warmtepomp moet een woning of gebouw geïsoleerd zijn tot de standaard voor isolatie. Dit betekent dat de woning een relatief kleine warmtevraag per m2 moet hebben, dat grofweg overeenkomt met minimaal geïsoleerd tot energielabel B. Een hybride warmtepomp functioneert optimaal wanneer de woning tot minimaal energielabel D is geïsoleerd. De benoemde energielabels zijn minimale energielabels. We adviseren om een woning zo ver als mogelijk te isoleren, omdat dit extra besparingen oplevert. De ambitie van de gemeente Stadskanaal is daarom om alle woningen te isoleren tot minimaal de standaard. Daarnaast is het belangrijk onderzoek te doen of er zich beschermde diersoorten in de woningen en/of gebouwen bevinden.
Vanuit de Wet natuurbescherming is het verplicht maatregelen te treffen als isoleren impact heeft op beschermde diersoorten zoals de huismus, gierzwaluw en vleermuizen. In de provincie Groningen wordt gewerkt aan een duidelijke aanpak voor natuurinclusief isoleren. Ten slotte zijn er verschillende materialen waarmee geïsoleerd kan worden. Woning- en gebouweigenaren kunnen bijvoorbeeld kiezen voor duurzame circulaire materialen zoals hennep of schapenwol. Deze materialen hebben minder impact op het milieu, maar zijn vaak wel duurder.
geïsoleerd. In bijlage 4 is meer te lezen over isolatie in relatie tot de bouwjaren van woningen. Ventilatie Een belangrijk aandachtspunt bij de verduurzaming van een gebouw is om naast isolatie ook te zorgen voor goede ventilatie. Betere isolatie zorgt er vaak voor dat een gebouw nagenoeg luchtdicht wordt, waardoor goede ventilatie van belang is voor schone en gezonde lucht in het gebouw. Ventileren kost energie, maar hier zijn veel slimme systemen voor, zoals zelfregulerende roosters en ventilatie-units met warmteterugwinning. Nieuwbouwwoningen worden hier standaard mee uitgerust. Naast ventilatie heeft het nog een voordeel. Ventilatie met warmte-terugwinning zorgt ervoor dat je minder last hebt van kou en tocht. Overige maatregelen Naast isolatie en ventilatie zijn er verschillende andere maatregelen die genomen kunnen worden. Voorbeelden hiervan zijn een douche met warmteterugwinning (WTW), het installeren van vloerverwarming of het koken op inductie. Al deze maatregelen dragen bij aan verhoging van comfort van het gebouw en het verlagen van de warmtevraag en de woonlasten.
3.2 Geen-spijt maatregelen In het zetten van stappen maken we onderscheid tussen zogenoemde ‘geen-spijt’ maatregelen en maatregelen die maatwerk vereisen. Op de volgende pagina staan een aantal van deze geen-spijt maatregelen beschreven. De geen-spijt maatregelen zijn een goede eerste stap, waarna verder kan worden gegaan met maatregelen die meer maatwerk vereisen.
11 Warmtevisie gemeente Stadskanaal I Definitief | 19 januari 2024
Geen-spijt maatregelen Maatregel 1: vul een lege spouw met spouwmuurisolatie
Maatregel 5: combineer elektrische warmtesystemen (en/of inductie kookplaat) met zonne-opwek.
Heeft u een spouwmuur en is deze nog niet geïsoleerd? Laat deze dan vullen met spouwmuurisolatie. Spouwmuurisolatie verdient zich snel terug en is makkelijk aan te brengen zonder dat het grote aanpassingen vereist. Het is wel belangrijk rekening te houden met beschermde diersoorten. Een gecertificeerd bedrijf weet waar rekening mee moet worden gehouden.
Het combineren van duurzame elektrische warmtesystemen met elektriciteitsopwekking kan de terugverdientijd van uw eigen opwek verkorten. Neem daarom bijvoorbeeld PVT-panelen als u zonnepanelen aanschaft. PVT-panelen combineren namelijk elektriciteits- en warmte-opwek. Ook kunt u als u overgaat op een (hybride) warmtepomp of koken met inductie, dit combineren dan met (PVT-)zonnepanelen.
Maatregel 2: isoleer de onderzijde van de vloer of de kruipruimte
Maatregel 6: installeer warmteterugwinning (WTW) bij ventilatie
Wanneer u toegang heeft tot de onderzijde van uw vloer of een kruipruimte kunt u deze isoleren. Er zijn verschillende opties zoals isolatiefolie, -schuim of -chips.
Een belangrijke maatregel die samen gaat met isolatie is het aanleggen van goede ventilatie. Als u bij een grotere aanpak (bijvoorbeeld verbouwing) ventilatie aanlegt, neem dan gelijk balansventilatie of ventilatie met WTW. Deze verdient zich snel terug en bespaart een hoop energie.
Maatregel 3: vervang enkel of dubbel glas met HR++ of HR+++ glas (en isolerende kozijnen)
Bij enkel of ouder dubbel glas kunnen de ramen vervangen worden voor HR++ of HR+++ glas. De installatie van HR+++ glas is duurder, maar heeft u een goed geïsoleerde woning en denkt u erover om over te stappen op een warmtepomp? Dan is dit de investering waard. Voor een overstap op lage temperatuur warmte wordt HR+++ glas daarom aangeraden. Woont u in een slechter geïsoleerde of moeilijk te isoleren woning, maar wilt u graag uw energierekening omlaag brengen? Dan is HR++ glas een goede optie.
Maatregel 7: wie het kleine niet eert.. Er zijn meerdere kleine maatregelen die iedereen kan treffen en slechts een zeer kleine of zelfs geen investering vragen. Toch kunnen dit soort maatregelen resulteren in een lagere energierekening. Voorbeelden hiervan zijn het dichten van kieren, het aanbrengen van tochtstrippen en radiatorfolie, het verlagen van de watertemperatuur van de cv-ketel of het plaatsen van radiatorventilatoren
Maatregel 4: neem een douche met WTW Gaat u de badkamer verbouwen? Installeer dan gelijk een douche met WTW. Een douche met WTW vangt de warmte van het weglopende douchewater op om het water dat gebruikt wordt om te douchen voor te verwarmen.
12 Warmtevisie gemeente Stadskanaal I Definitief | 19 januari 2024
3.3 Waar kunt u terecht voor informatie? Gebouweigenaren kunnen op verschillende kanalen terecht voor meer informatie over verduurzaming van woningen en gebouwen. •
•
•
• •
Voor energieadvies kunnen inwoners van de gemeente Stadskanaal terecht bij het energieloket. Op de website wordt informatie verstrekt over het energiezuiniger maken en verduurzamen van de woning. Daarnaast kunnen inwoners van de gemeente Stadskanaal gebruik maken van een bespaarcoach. Via Slim besparen? | Jouwbespaarcoach kan je als inwoner gebruik maken van verschillende gratis diensten, waaronder een energiecoachgesprek, een quickscan of het maken van een warmtebeeld. Woningeigenaren kunnen terecht bij verschillende sites van de Rijksoverheid. Een voorbeeld is de website van Milieucentraal.nl. Op deze website staan veel verschillende praktische tips om duurzamer te wonen en leven. Doe daarbij de check op Verbeterjehuis.nl. Met deze check is te zien welke stappen passen bij iemands woning zodat er inzicht ontstaat in de mogelijke kosten. Bij het Nationaal Warmtefonds kunnen energiebespaarleningen (voor particulieren, VvE’s en scholen) worden aangevraagd. Voor het verduurzamen van monumenten kunnen monumenthouders terecht bij Monumenten.nl. Hier zijn tips en tricks te vinden voor het verduurzamen van het historische pand.
Informatie over verduurzaming van woningen en gebouwen is sterk in ontwikkeling. Daarbij is verduurzaming maatwerk per gebouw. Voorgaande websites worden continue door ontwikkelt en zijn daarom een goede eerste start om te oriënteren en de eerste stappen te zetten.
13 Warmtevisie gemeente Stadskanaal I Definitief | 19 januari 2024
Hoofdstuk 4
Alternatieven voor aardgas In de overgang naar duurzame warmte zijn veel verschillende technieken beschikbaar. Sommige technieken passen we toe op individueel niveau, andere zijn geschikt voor collectief gebruik. De ene techniek is al in gebruik, de ander nog in ontwikkeling. De verschillende technieken lichten we in dit hoofdstuk toe. We zetten uiteen hoe ze verschillen en hoe we een keuze maken voor de meest geschikte techniek.
14 Warmtevisie gemeente Stadskanaal I Definitief | 19 januari 2024
4. Alternatieven voor aardgas 4.1 Van aardgas over op hernieuwbare energiebronnen Technisch gezien zijn er veel verschillende mogelijkheden om van het aardgas af te stappen in de gebouwde omgeving. We maken daarbij onderscheid tussen collectieve oplossingen waarbij meer dan één gebouw op een bepaalde technologie overstapt (bijvoorbeeld warmtenetten gevoed met warmte uit afvalwater), en individuele oplossingen, die voor ieder gebouw los worden toegepast (bijvoorbeeld een lucht-warmtepomp) Daarnaast onderscheiden warmtebronnen zich door hun temperatuur. Zo zit er verschil tussen hoge temperatuur (HT) en lage temperatuur (LT) warmtebronnen. De temperatuur van de warmtebron bepaalt welke mate van isolatie en afgiftesysteem (radiatoren of muur- en vloerverwarming) het gebouw moet hebben. Het huidige aardgas is een hoge temperatuur warmtebron. In de toekomst gaan veel woningen over op warmtebronnen met lagere temperaturen.
Wat is het verschil tussen lage temperatuur (LT), midden temperatuur (MT) en hoge temperatuur (HT) warmtebronnen? -
-
HT-warmtebronnen hebben doorgaans een temperatuur van 70-90°C. De huidige standaard cv-installaties verwarmen water ook tot deze temperatuur. Voorbeelden van HTwarmtebronnen zijn diepe geothermie, restwarmte, biomassa of hernieuwbare gassen MT-warmtebronnen hebben doorgaans een temperatuur van 40-70°C. Voorbeelden zijn ondiepe geothermie of restwarmte. LT-warmtebronnen hebben doorgaans een temperatuur van 10-40°C. Voorbeelden zijn grondwater, lucht, afvalwater en oppervlaktewater.
Figuur 3: Temperatuurniveau van diverse warmtebronnen van LT (links) naar HT (rechts)
15 Warmtevisie gemeente Stadskanaal I Definitief | 19 januari 2024
Voor HT-warmtebronnen zijn vaak geen tot weinig aanpassingen in het gebouw nodig. Bij LT-warmtebronnen moet het gebouw vaak wel worden aangepast (andere radiatoren, vloerverwarming etc.) en moet het gebouw goed geïsoleerd zijn. HT-warmtebronnen zijn echter schaars. We willen deze daarom alleen inzetten bij woningen en gebouwen waarbij het echt nodig is. Dit kan dan gaan om gebouwen die niet te isoleren zijn of waar isolatie duur is, zoals bij monumenten. LT-warmtebronnen zijn daarentegen vrijwel overal beschik- en inzetbaar. Het is wel een vereiste dat een gebouw goed geïsoleerd is. LT-warmtebronnen zijn daarom in beginsel met name voor nieuwere gebouwen geschikt, die al goed geïsoleerd zijn. Figuur 3 geeft het temperatuurniveau van diverse warmtebronnen weer op een schaal van LT (links) naar HT (rechts). Op hoofdlijnen zijn er drie duurzame technieken beschikbaar. Dit zijn individuele technieken (zoals warmtepompen), kleinschalige en grootschalige warmtenetten, en duurzame gassen. Deze technieken kunnen vanuit verschillende bronnen van warmte worden voorzien. Individueel (all-electric): bij all-electric oplossingen maken we met behulp van warmtepompen gebruik van omgevingswarmte. Omgevingswarmte (warmte uit de lucht, bodem of grondwater) wordt met behulp van een warmtepomp en elektriciteit omgezet in LT-warmte. Eén warmtepomp verwarmt in de meeste gevallen één gebouw.
Dit maakt dat warmtepompen individuele oplossingen zijn. Om een gebouw met een warmtepomp te verwarmen is er voldoende isolatie nodig voor het bereiken van voldoende comfortniveau. Bij de overgang naar all-electric geldt ook dat de overstap naar inductie koken gemaakt moet worden. Om een heel gebied geschikt te maken voor dit soort oplossingen, moet vrijwel altijd het elektriciteitsnet verzwaard worden. Duurzame gassen: (bestaande) gasnetten kunnen duurzame gassen als biogas, groen gas en waterstofgas naar gebouwen vervoeren. De toekomstige beschikbaarheid van deze duurzame gassen is erg onzeker. Enerzijds hebben duurzame gassen veel voordelen. Bij het gebruik van
groen gas of waterstofgas kan het bestaande gasnet gebruikt worden en HT-warmte worden geleverd. Groen gas en waterstofgas hebben daardoor het voordeel dat ze geen grote ingrepen in de openbare ruimte en relatief beperkte ingrepen in het gebouw vragen. Anderzijds zien we ook uitdagingen rondom het gebruik van duurzame gassen. Het huidige aanbod van duurzame gassen is beperkt en de toekomstige beschikbaarheid is onzeker. Groen gas wordt geproduceerd door biogas op te waarderen. Biogas kan gemaakt worden van biomassa, zoals mest maar ook andere (rest)stromen. De productie van biomassa uit de agrarische sector is onzeker. Waterstofgas is ook nog niet geschikt om op grote schaal gebouwen mee te verwarmen. Om waterstof te maken, gebruiken we tot nu toe meestal aardgas dat onder hoge temperaturen wordt omgezet in waterstof (grijze waterstof). Groene waterstof, gemaakt uit water en groene stroom, is nog te kostbaar om op grote schaal te produceren en blijft dat voorlopig ook. Tot slot is er nog veel onduidelijkheid over de nationale verdeling van duurzame gassen. Momenteel worden de industrie en zwaar transport als sectoren gezien waar duurzame gassen het meest bijdragen aan verduurzaming. Dit komt doordat de industrie en transportsector hogere temperaturen warmte nodig hebben.
Voor het verwarmen van onze woningen en gebouwen hebben we een relatief lage temperatuur aan warmte nodig (maximaal 80 graden). Hoe meer we onze woningen en gebouwen isoleren, hoe lager die benodigde temperatuur wordt. Het gebruik van duurzame gassen voor het verwarmen van onze woningen en gebouwen zien we daarom voorlopig niet als kansrijk. Het gebruik van individuele oplossingen (zoals de warmtepomp) en warmtenetten zijn voor nu goede alternatieven. In bijlage 3 is een overzicht te vinden van de marktrijpheid van de verschillende technieken.
16 Warmtevisie gemeente Stadskanaal I Definitief | 19 januari 2024
Warmtenetten: dit zijn netwerken van warm water waarmee gebouwen worden verwarmd. Warmtenetten bestaan in verschillende temperaturen. In het geval van HT kan een gebouw direct verwarmd worden. In het geval van MT of LT is in de meeste gevallen een warmtepomp nodig om de warmte op te waarderen naar de benodigde temperatuur. Bij warmtenetten zonder warmtepompen is er vaak een tweede techniek (zoals het gebruik van duurzaam gas) nodig die de piekvragen aan warmte opvangt. Die twee techniek is nodig, omdat warmtenetten soms bij een hoge vraag (bijvoorbeeld op koude dagen) niet genoeg warmte genereren. De impact van warmtenetten op de woning verschilt en hangt af van de temperatuur. Bij de overgang naar warmte vanuit een warmtenet geldt, net als voor all-electric, dat de overstap naar inductie koken gemaakt moet worden. Er wordt immers geen gas meer geleverd aan de woning. Ook wordt de cv-ketel vervangen door een warmte-afleverset die in de meterkast past. Voor HT-warmtenetten geldt dat deze bestaande bouw kunnen verwarmen zonder verdere aanpassingen. HT-warmtenetten transporteren water met een temperatuur van rond de 90°C. De impact voor de inwoner is erg klein. De benodigde geïsoleerde leidingen voor een HT-warmtenet zijn echter duur. Ook is het warmteverlies groot bij een toenemend aantal meters.
Het is dus noodzakelijk voor de financiële haalbaarheid en duurzaamheid van een HT-warmtenet dat de warmte binnen een korte afstand kan worden geleverd aan een groot aantal huishoudens. De bebouwingsdichtheid (het aantal gebouwen per km2) moet hoog zijn. Uiteindelijk is de haalbaarheid afhankelijk van de kosten voor de bronwarmte en de kosten van andere warmtealternatieven.
•
•
verschillende temperaturen hebben. Het nadeel van restwarmte is de afhankelijkheid van de geleverde warmte van het voortbestaan van het bedrijf. Als het bedrijf vertrekt, ophoudt of haar bedrijfsvoering verduurzaamt dan valt de warmtebron ook weg. Aquathermie is een overkoepelende term voor warmte uit water. Aquathermie doet zich voor in drie vormen: Thermische Energie uit Oppervlaktewater (TEO), Thermische Energie uit Afvalwater (TEA) Thermische Energie uit Drinkwater (TED). Aquathermie levert LT-warmte. De LT-warmte kan collectief worden opgewaardeerd naar een hogere temperatuur. Geothermie heet ook wel aardwarmte en is warmte afkomstig uit de aarde (hoe dieper in de aarde, hoe hoger de temperatuur).
Afhankelijk van de bron en de mate van isolatie van een gebouw kan het gaan om een HT-, MT- of LT-warmtenet. Hierbij geldt dat hoe lager de temperatuur van de warmte is, hoe beter het gebouw geïsoleerd moet zijn. Elke techniek heeft impact op het elektriciteitsnet, maar de mate waarin verschilt. De netbeheerder moet echter altijd zorgen dat het net geschikt is voor de piekvraag. Dit heeft ook te maken met de aanleg van zonnepanelen en de transitie naar elektrisch rijden. In de praktijk betekent dit dat het elektriciteitsnet zo goed als overal verzwaard moet worden (onafhankelijk van de warmte oplossing). Een verzwaring van het net heeft impact op zowel de onder- als bovengrond. Het betekent dat de straat open moet en er bovengronds ruimte gemaakt moet worden voor bijvoorbeeld extra transformator huisjes. Het schema op de volgende pagina geeft een overzicht van de voor- en nadelen per techniek.
Voorbeelden van bronnen van warmtenetten zijn: •
Restwarmte is warmte die over is en die een bedrijf niet meer zelf gebruikt. Denk hierbij aan industriële restwarmte, restwarmte van koelcellen, datacentra of verbrandingscentrales. Restwarmte kan
17 Warmtevisie gemeente Stadskanaal I Definitief | 19 januari 2024
Techniek Individueel (allelectric)
Duurzame gassen
Warmtenetten
Voordelen Maakt gebruik van omgevingswarmte Lage temperatuur nodig (dus goed beschik- en inzetbaar) Individuele keuzevrijheid Relatief beperkte ingrepen in de openbare ruimte en gebouwen nodig In agrarische regio’s ruimte voor groei Collectieve aanpak, dus ontzorgen van bewoners
Nadelen en uitdagingen Voldoende isolatie Verzwaring elektriciteitsnet
Toekomstige beschikbaarheid (voor woningen en gebouwen)
Uitdaging productie van groen gas Marktrijpheid (waterstofgas) Ruimtelijke impact is afhankelijk van de temperatuur (overstap betekent in ieder geval de overstap naar inductie en vervanging cv-ketel) Investeringskosten Beperkt toepasselijk door een hoge benodigde bebouwingsdichtheid Zeer beperkte beschikbaarheid van relatief lokale collectieve warmtebronnen Restwarmte is afhankelijk van specifiek bedrijf en diens bedrijfsvoering
Tabel 1: Overzicht voor- en nadelen/uitdagingen van de drie technieken
4.2 Hoe kom je tot de meest geschikte techniek en warmtebron?
warmtebron het meest geschikt en voordeligst zijn voor een bepaald gebied. In deze paragraaf bespreken we de onderwerpen die in dit kader van belang zijn. De verdere technische uitwerking van warmtebronnen is opgenomen in bijlage 2. We weten nu welke duurzame warmte alternatieven er zijn. In de volgende stap bepalen we welke warmteoplossing het beste past bij een gebouw of gebied. We kijken daarvoor naar de match tussen de mogelijke warmtebron en het te verwarmen gebouw of gebied. In de praktijk leidt dit in Nederland ertoe dat we een mix aan warmteoplossingen gaan gebruiken. Dit in tegenstelling tot de huidige situatie waarbij we bijna elk gebouw met aardgas verwarmen. Aardgas is een HT-warmtebron. De toekomstige mix aan warmteoplossingen betekent dat er veel gebouwen met een lagere temperatuur (MT of LT) verwarmd gaan worden. Dat vraagt vaak aanpassingen aan de gebouwen en de infrastructuur. In de basis geldt dat hoge temperatuurbronnen schaars zijn en we deze alleen inzetten waar gebouwen de komende jaren nog niet zonder deze bronnen kunnen. In het bepalen welke warmteoplossing geschikt is voor het verwarmen van een gebouw of gebied zijn een aantal aspecten van belang, namelijk: •
•
Type gebouw of gebied – eigenschappen van een gebouw of gebied zoals de aanwezigheid van hoog- of juist laagbouw, de bebouwingsdichtheid en ruimtelijke beschikbaarheid bepalen of we kunnen kiezen voor een individuele of collectieve oplossing. Maar ook de grootte van de woningen heeft invloed op de geschiktheid van technieken. Marktrijpheid en techniek – nog niet elke techniek is marktrijp, omdat deze bijvoorbeeld nog in ontwikkeling is, financieel niet aantrekkelijk of onvoldoende beschikbaar. In bijlage 3 is per techniek te zien of de techniek als marktrijp wordt gezien. Zo is te zien dat waterstofgas nog niet marktrijp is voor de gebouwde
Er is een grote verscheidenheid in technieken en warmtebronnen. De eerste stap in de warmtetransitie is om te bepalen welke techniek en welke
18 Warmtevisie gemeente Stadskanaal I Definitief | 19 januari 2024
•
•
•
omgeving. Dit komt doordat waterstofgas nog erg duur is om te maken en om heel veel duurzame elektriciteit vraagt. Bouwjaar en isolatiegraad – het bouwjaar van een gebouw geeft vaak inzicht in de mate van isolatie. Het bepaalt daarmee de geschiktheid voor HT-, MT- of LT-oplossingen. Energielabels geven ook goed weer hoe goed een gebouw geïsoleerd is, maar nog niet van alle gebouwen in Nederland is het energielabel bekend. Daarom werken we vooral vanuit de bouwjaren. Beschikbare bronnen – er moet gekeken worden welke bronnen er in de omgeving beschikbaar zijn. Zo is bijvoorbeeld de potentie voor restwarmte afhankelijk van of er bedrijven of industrie in de buurt aanwezig is die warmte over hebben. Draagvlak – de ene techniek kan op meer draagvlak van de maatschappij rekenen dan de andere techniek. Zo kan het zijn dat in sommige buurten mensen vooral de voorkeur hebben voor een collectieve techniek of en in andere buurten een individuele
CO2-uitstoot van een warmtebron of -techniek De keuze voor een warmteoplossing kan ook afhangen van de bespaarde CO2-uitstoot. De CO2-uitstoot geeft namelijk inzicht in hoe duurzaam een keuze is en hoeveel het bijdraagt aan het bereiken van de doelstellingen om CO2 te besparen. Per techniek besparen we, ten opzichte van het gebruik van aardgas, verschillende hoeveelheden CO2. De bespaarde CO2-uitstoot van collectieve oplossingen hangt sterk af van de warmtebron die gebruikt is. De bespaarde CO2-uitstoot van warmtepompen hangt af van de soort warmtepomp en hoe de elektriciteit die nodig is voor de warmtepomp is opgewekt. Los van de techniek hangt de bespaarde CO2-uitstoot per gebouw nog van verschillende andere factoren af (bijvoorbeeld het gebruikte isolatiemateriaal). Dat maakt dat we de CO2-uitstoot nu niet meenemen om een keuze te maken voor een bepaalde techniek. Dit is wel onderdeel van de wijkuitvoeringsplannen.
techniek (terwijl vanuit technisch of financieel oogpunt mogelijk een andere keuze logischer zou zijn). Sommige technieken zoals het gebruik van biomassa of duurzame gassen zijn nog onderhevig aan felle discussies in de maatschappij en worden daardoor nog maar beperkt toegepast. In deze Warmtevisie wordt op hoofdlijnen gekeken naar de meest geschikte techniek en warmtebron. Landelijk gezien wordt de meest geschikte techniek in wijkuitvoeringsplannen definitief bepaald. De gemeente Stadskanaal gaat de komende vijf jaar echter nog niet met wijkuitvoeringsplannen aan de slag, omdat er geen duidelijke techniek beschikbaar is en de gemeente zich eerst focust op isolatie. Over vijf jaar herijkt de gemeente de Warmtevisie. Dan wordt opnieuw bekeken wat er mogelijk is. In hoofdstuk 6 staat omschreven welke stappen de gemeente tot die tijd neemt.
4.3 Ruimtebeslag Elk van de mogelijke warmteoplossingen neemt ruimte in, in zowel de openbare ruimte als het gebouw. Deze ruimte moet beschikbaar zijn of beschikbaar worden gemaakt. Warmtenetten nemen in de publieke ruimte vooral ruimte in de ondergrond in. Om warmte via een warmtenet naar de woning te krijgen moeten er warmteleidingen in de grond worden gelegd. Daarvoor moet de straat open. Daarnaast worden er in de wijk overdrachts- en onderstations geplaatst. In deze stations zit een warmtewisselaar die de warmte overdraagt en verder pompt. De overdrachtsstations staan in wijken in kleine openbare gebouwen, vergelijkbaar met transformatorhuisjes. Om de warmte via een warmtenet in de woning af te leveren is een afleverset nodig. Deze kan in de meterkast geplaatst worden. Afhankelijk van de temperatuur van de geleverde warmte moet er ook een boosterwarmtepomp geplaatst worden. Tapwater moet namelijk een minimale temperatuur van 55◦ C hebben om legionella te voorkomen.
19 Warmtevisie gemeente Stadskanaal I Definitief | 19 januari 2024
Individuele oplossingen vereisen minder ruimte in de openbare ruimte, maar hebben een grotere impact in de woning. Bij lucht-warmtepompen moet een buitenunit geplaatst. Deze unit wordt nabij of aan de woning geplaatst, maar kan door het geluid en de aanblik, impact hebben op de openbare ruimte. Zonnecollectoren hebben met name visueel impact op de openbare ruimte doordat ze te zien zijn op de daken van woningen.
De gemeente is continue in gesprek met Enexis over de behoefte naar de netverzwaring. Wanneer een groep bewoners zelf aan de slag gaat met de overstap naar een duurzaam alternatief hoort de gemeente dat graag. Dan kan de gemeente een eventuele behoefte naar verzwaring met Enexis afstemmen.
In de woning vragen individuele oplossingen, en met name warmtepompen, ruimte. Een hybride warmtepomp heeft de grootte van een kleine tafelkoelkast die naast een cv ketel geplaatst moet worden. Daarnaast vereist een all-electric warmtepomp een warmtevat voor opslag van warm water. Deze heeft de grootte van een gewone koelkast. Verzwaring elektriciteitsnet De overgang naar duurzame warmtebronnen betekent (zo goed als altijd) ook een grotere vraag naar elektriciteit. In vrijwel elke buurt in de gemeente Stadskanaal is het bestaande elektriciteitsnet hier niet op berekend. Hoeveel het net verzwaard moet worden is onafhankelijk van de warmtekeuze die gemaakt wordt, doordat de netbeheerder het net verzwaard gebaseerd op de piekbelasting. Het verschilt per buurt hoeveel ruimte er nog op het bestaande elektriciteitsnet beschikbaar is. Niet alleen de overgang op duurzame warmte zorgt ervoor dat we het net moeten verzwaren. Ook de aanleg van zonnepanelen op onze daken en de overgang naar elektrisch rijden zorgt ervoor dat het net verzwaard moet worden. Naast de impact van warmteoplossingen zelf, heeft ook de verzwaring van het elektriciteitsnet impact op de openbare ruimte. Om het net te verzwaren moeten extra kabels in de grond worden gelegd en extra transformatorhuisjes worden geplaatst. Daarnaast zullen mogelijk ook in de meterkast in woningen aanpassingen gedaan moeten worden.
Zo vereist elektrisch of inductie koken vaak een extra groep in de meterkast.
20 Warmtevisie gemeente Stadskanaal I Definitief | 19 januari 2024
Hoofdstuk 5
De opgave in de gemeente Stadskanaal We gebruiken aardgas voor het verwarmen van ons huis, voor het warme water uit de kraan of douche en ook vaak om te koken. In 2050 willen we dat al deze warmte komt van duurzame warmtebronnen. Om te weten wat deze opgave precies voor de gemeente Stadskanaal inhoudt is het belangrijk om de warmtevraag in de gemeente inzichtelijk te maken. Hoe ziet de opgave er voor onze gemeente precies uit?
21 Warmtevisie gemeente Stadskanaal I Definitief | 19 januari 2024
5. De opgave in gemeente Stadskanaal
5.2 Aardgasgebruik woningen
5.1 De warmtevraag in gemeente Stadskanaal
De gemeente Stadskanaal bestaat uit de grote kern Stadskanaal (ca. 18.909 inwoners), de kern Musselkanaal (ca. 7.287 inwoners) en kleinere dorpen en buurtschappen. In totaal heeft de gemeente Stadskanaal circa 32.169 inwoners (2023).
De totale vraag naar aardgas in de gemeente Stadskanaal bedraagt 32 miljoen m3 (2021). In Figuur 4 is de verdeling van de aardgasvraag per sector te zien. Het grootste deel van aardgasvraag wordt gebruikt voor de verwarming (inclusief tapwater) van woningen en utiliteitsgebouwen (samen 92%). Daarnaast wordt 6% van het aardgas gebruikt door de industrie. De vraag naar aardgas in de domeinen bouwnijverheid, transport en beheer van afval en water, en winnen van delfstoffen is minimaal.
In de gemeente staan ongeveer 15.170 woningen en 2.437 andere gebouwen (2022). Figuur 5 laat zien dat 35% van de woningen zijn gebouwd na 1995. Dit betekent dat ze relatief goed geïsoleerd zijn. Bij woningen die sinds 1992 zijn opgeleverd is op basis van het Bouwbesluit de kans groot dat de isolatiewaarden goed zijn. Dit soort woningen zijn of kunnen in principe geschikt worden gemaakt voor een lage temperatuur (LT) warmtebron. Daarnaast is 27% van de woningen in de jaren 1975-1995 gebouwd. Deze zijn vaak goed te isoleren tot een hoger energielabel, waardoor overstappen naar midden temperatuur (MT) of lage temperatuur (LT) warmte mogelijk wordt. Ten slotte is de helft van de woningen gebouwd voor 1975. Bij deze woningen moet gekeken worden tot welk energielabel er rendabel geïsoleerd kan worden en welke warmteoplossing hier dan geschikt is. Van de woningen in de gemeente bestaat 60% uit koopwoningen, is 30% in bezit van woningcorporaties en 9% is in bezit van particuliere verhuurders. Het percentage koopwoningen in de gemeente is vergelijkbaar met het Nederlands gemiddelde (57%).
Figuur 4: Aardgasverbruik gemeente Stadskanaal per sector
Het gemiddelde aardgasverbruik per huishouden in de gemeente Stadskanaal is 1.650 m3 (2021). Het verbruik ligt daarmee hoger dan het landelijk gemiddelde van 1.280 m3 (2021). De gemiddelde oppervlakte van de woningen is gelijk aan het Nederlands gemiddelde (120 m2; 2022). Ten opzichte van het Nederlands gemiddelde zijn er in Stadskanaal relatief veel oudere woningen. Het aardgasverbruik is daarnaast afhankelijk van onder meer de samenstelling van het huishouden, het woningtype en de ouderdom van de woning.
22 Warmtevisie gemeente Stadskanaal I Definitief | 19 januari 2024
Van alle woningen in de gemeente is 7% nu al aardgasvrij. Deels komt dit door nieuwbouw en deels komt dit door woningeigenaren die zelfstandig al de stap naar aardgasvrij zetten. De afgelopen jaren sloten er per jaar ongeveer 80 woningeigenaren hun woningen af van het aardgasnet.
Figuur 5: Bouwjaren woningen gemeente Stadskanaal (Data CBS data Statline - woningen Stadskanaal)
5.3 Aardgasgebruik utiliteitsbouw De Warmtevisie gaat over ons warmtegebruik in de gebouwde omgeving. We denken daarbij vooral aan woningen en daarmee de impact op inwoners. De gebouwde omgeving gaat echter ook over kantoren, instellingen en bedrijven. Deze gebouwen, die geen woonbestemming hebben, noemen we utiliteitsbouw. Bij utiliteitsbouw gaat de warmtetransitie alleen over de ruimteverwarming en warm tapwater. Net als alle woningen in de gemeente moeten we utiliteitsbouw in 2050 zonder
aardgas verwarmen. Proceswarmte valt onder een ander deel van het Klimaatakkoord en valt daarom buiten de Warmtevisie . Net als voor wijken en buurten, moet ook voor bedrijventerreinen een wijkuitvoeringsplan worden opgesteld. De ondernemers zullen net als bewoners worden betrokken bij het uitwerken van dit plan. De aanpak hiervoor zal deels afwijken, omdat de rol van ondernemers verschilt van die van inwoners. Zo hebben zij vaker een groot vastgoedbezit en hebben ze mogelijk zelf opties om in warmte te voorzien. De warmtevraag en het warmteaanbod verschillen dus van woongebieden. Sommige bedrijven hebben restwarmte van hun bedrijfsprocessen. Dat biedt mogelijkheden voor een kleinschalig warmtenet op bijvoorbeeld een bedrijventerrein. Daarnaast bestaan er soms collectieven van bedrijven, die samen aan de slag kunnen met de verduurzaming van hun gebouwen en de omgeving. Een belangrijk aandachtspunt bij utiliteit en bedrijventerreinen is om ook goed naar de koudevraag te kijken. Een koudevraag is de behoefte naar verkoeling in de zomer en/of de behoefte aan verkoeling voor bepaalde bedrijfsprocessen. In vergelijking met woningen is er bij utiliteit en bedrijventerreinen vaak een hogere koudevraag, waardoor andere alternatieven mogelijk zijn.
Bedrijven hebben naast de warmtetransitie ook de bredere opgave om energie te besparen, duurzame energie op te wekken en hun bedrijfsvoering te verduurzamen. Zo zijn kantoren sinds 2023 wettelijk verplicht om minimaal een energielabel C te hebben. Ook moeten bedrijven met een hoog energie- en aardgasverbruik voldoen aan de Energiebesparingsplicht. Bedrijven met een jaarlijks elektriciteitsgebruik van meer dan 50.000 KWh of een aardgasgebruik van meer dan 25.000 m3 zijn verplicht om energiebesparende maatregelen (die zich binnen 5 jaar terug betalen) te nemen. Daarnaast hebben deze bedrijven een informatieplicht waarbij ze uitleggen welke maatregelen ze nemen en/genomen hebben. Bedrijven met meer dan met een jaarlijks gebruik vanaf 10 miljoen kWh elektriciteit of 170.000 m3 gas(equivalent) hebben
23 Warmtevisie gemeente Stadskanaal I Definitief | 19 januari 2024
een onderzoeksplicht. Deze bedrijven moeten een onderzoek uitvoeren naar alle kosteneffectieve maatregelen en een uitvoeringsplan opstellen voor maatregelen met een terugverdientijd van vijf jaar of minder.
5.4 Beschikbare bronnen in Stadskanaal Niet elke gemeente heeft de beschikking over dezelfde warmtebronnen. Voor de gemeente Stadskanaal zien we dat er maar een zeer beperkt aantal bronnen beschikbaar zijn. In deze paragraaf beschrijven we welke warmtebronnen kansrijk zijn in de gemeente. In het volgende hoofdstuk geven we aan welk e warmteoplossing geschikt is voor welk gebied. Een beschrijving van wat er onder welke bron verstaan wordt is te vinden in Bijlage 2. De kansrijkheid van de warmtebronnen is gebaseerd op de studie Actielijn 1: Analyse – Herijking technisch-economische analyse Transitievisie Warmte (2023) uitgevoerd door het Warmte Transitiecentrum Groningen (WTCG). Het betreft een studie naar de theoretische potentie van warmtebronnen. Welke duurzame warmtebronnen werkelijk potentie hebben in de gemeente en zullen worden ingezet is afhankelijk van een groot aantal organisatorische en financiële factoren. De technische mogelijkheden geven wel richting in waar te beginnen in de gemeente, maar de definitieve keuze wordt pas in een wijkuitvoeringsplan bepaald. Kansrijke bronnen (Hybride) warmtepompen (i.c.m. groen gas) De enige kansrijke bron voor de gehele gemeente Stadskanaal is het gebruik van de warmtepomp. Het verschilt per wijk of dorp of het gaat om de hybride of de all-electric variant. Er zijn geen plekken waar grootschalige warmtenetten kansrijk zijn.
Ook niet in de kern Stadskanaal waar de warmtevraag en woningdichtheid relatief hoog zijn in vergelijking met de rest van de gemeente. Restwarmtebronnen zijn onvoldoende beschikbaar en de kosten van alternatieve warmtebronnen zijn dermate
hoog, dat deze opties over het algemeen alleen tegen relatief hoge meerkosten gerealiseerd kunnen worden. Een uitzondering is Stadskanaal Centrum, waar een mogelijke kans ligt voor een warmtenet dat gebruik maakt van warmte-koude opslag en thermische energie uit oppervlaktewater (TEO) uit het kanaal. Deze optie is beperkt (<20% duurder) dan de all-electric warmtepomp oplossing. Een aantal buurten in de kernen Stadskanaal en Musselkanaal hebben een all-electric warmtepomp als kansrijke optie. Dit heeft te maken met de relatief goede gemiddelde isolatiegraad in deze buurten. Dit betekent echter niet dat deze oplossing voor álle gebouwen in deze buurten de meest gunstigste oplossing is. De meeste wijken in de gemeente kennen een hoge temperatuur warmtevraag en een lage warmtedichtheid (warmtevraag per hectare). Hybride warmtepompen in combinatie met isolatie en groen gas komen in deze buurten naar voren als oplossing. Er is verschil tussen het buitengebied en de kernen als het gaat om de beschikbare alternatieven voor de hybride route. Voor 2030 is er niet genoeg groen gas om de warmtevraag van al deze buurten in te vullen. Wel kan al begonnen worden met isoleren en het installeren van hybride warmtepompen. Dat bespaart al veel aardgas en reduceert de CO2-uitstoot.
Mocht er in de toekomst helemaal geen groen gas beschikbaar zijn, dan is op dit moment voor de gehele gemeente de all-electric warmtepomp de enige volledig aardgasvrije optie. De all-ellectric warmtepomp is nu nog alleen geschikt voor goed geïsoleerde woningen. Er zijn ontwikkelingen gaande om de warmtepomp geschikt te maken voor slechter geïsoleerde woningen. Een overzicht van de kansrijke oplossingen per wijk zijn weergegeven in Figuur 6.
24 Warmtevisie gemeente Stadskanaal I Definitief | 19 januari 2024