Bijlage 1: "Rekenkamerrapport "De kaderstellende rol van de raad bij de invoering van de Omgevingswet in de gemeente Stadskanaal
Tekst van het document
Quick scan De kaderstellende rol van de raad bij invoering van de Omgevingswet in gemeente Stadskanaal.
De Rekenkamer Stadskanaal Onderzoekers: Rom Afman, Greet Seinen Versie d.d. 14 februari 2024
Inhoud 1
Inleiding en aanpak ......................................................................................... 3
1.1 1.2 1.3 1.4
Aanleiding .................................................................................................................... 3 Doelstelling .................................................................................................................. 3 Scope en onderzoeksvragen ........................................................................................... 3 Normenkader en onderzoeksmethoden ........................................................................... 4
2
Conclusies en aanbevelingen ............................................................................ 5
2.1 2.2
Conclusies .................................................................................................................... 5 Aanbevelingen ............................................................................................................ 5
3
Bevoegdheden raad bij Omgevingswet & verplichte activiteiten ......................... 6
3.1 3.2
Welke instrumenten zijn er en wie is er voor verantwoordelijk? ....................................... 6 Keuzeopgaven/verplichte activiteiten Omgevingswet voor de gemeenteraad ..................... 7
4
Toegepaste werkwijze & betrokkenheid raad ................................................... 13
4.1 4.2 4.3 4.4
Toegepaste werkwijze .................................................................................................. 13 Betrokkenheid Raad .................................................................................................. 13 Financiële gevolgen Omgevingswet in beeld.................................................................. 14 Raad in control op financiën Omgevingswet?........................................................... 15
5
Succesfactoren en uitdagingen voor raad ......................................................... 16
5.1 5.2
Succesfactoren ........................................................................................................... 16 Uitdagingen ............................................................................................................... 16
Bijlagen .................................................................................................................. 17 Bijlage 1 – Normenkader .......................................................................................................... 17
1
Inleiding en aanpak
1.1
Aanleiding
Verschillende fracties hebben de rol van de raad bij invoering van de Omgevingswet aangedragen als onderwerp om op te nemen in het onderzoeksprogramma van de Rekenkamer van Stadskanaal. Daarbij gaat het erom of de raad effectief is in het uitoefenen van zijn bevoegdheden specifiek bij het vervullen van z’n rol bij de implementatie van de Omgevingswet. Middels een QuickScan geeft de Rekenkamer hier invulling aan. In 2020 heeft de toenmalige Rekenkamercommissie een QuickScan uitgevoerd naar de implementatie van de Omgevingswet. Het onderzoek ging in op de vraag hoever de gemeente op dat moment gevorderd was met implementatie van de wet. Deze QuickScan heeft duidelijk een andere insteek, het zoomt in op de kaderstellende en controlerende rol van de gemeenteraad bij implementatie van de wet.
1.2
Doelstelling
De belangrijkste kerninstrumenten waarbij de raad een rol speelt, zijn de omgevingsvisie, het omgevingsprogramma, het omgevingsplan en de omgevingsvergunning. De raad kan invloed uitoefenen vanuit zijn rol, voorafgaand aan en tijdens het vormgeven van de instrumenten. Het onderzoek evalueert hoe de gemeenteraad invulling heeft gegeven aan deze rol en toetst of de raad een duidelijk beeld heeft van de financiële gevolgen van de Omgevingswet. Specifiek beoogt de rekenkamercommissie vast te stellen: • hoe de gemeenteraad zijn rol invult bij Omgevingswet • de mate waarin de rol wordt benut; • of de raad een duidelijk beeld heeft van de financiële gevolgen van de Omgevingswet.
1.3
Scope en onderzoeksvragen
Deze QuickScan geeft op hoofdlijnen antwoord op de vraag welke beleidsmatige ruimte de Omgevingswet de raad biedt om zijn rol in te vullen en of de raad deze in voldoende mate benut. Het rapport geeft praktische handvatten voor eventuele verbetering. De QuickScan beoordeelt de stand van zaken van dit moment (eind 2023/begin 2024) en kijkt terug tot tenminste 2020. De centrale onderzoeksvraag is: Benut de gemeenteraad de beleidsmatige ruimte die er is binnen de Omgevingswet en zijn de financiële consequenties van de Omgevingswet bij de raad in beeld? De centrale onderzoeksvraag valt uiteen in meerdere deelvragen: 1. Op welke wijze kan de gemeenteraad zijn rollen invullen bij de Omgevingswet? 2. In hoeverre heeft de gemeente daadwerkelijk invulling gegeven aan de verschillende rollen bij de belangrijkste instrumenten? Welke processen zijn hierbij toegepast? 3. In welke mate is de gemeente zich bewust van de financiële gevolgen van de Omgevingswet? Welke maatregelen heeft de raad genomen om financiële bewustwording te realiseren? 4. Wat zijn de succesfactoren en uitdagingen bij het invullen van de diverse rollen door de gemeenteraad?
1.4
Normenkader en onderzoeksmethoden
Het gehanteerde normenkader is opgenomen in de bijlage. Bij het opstellen van het normenkader is gebruik gemaakt van een document ontwikkeld door één van de dienstverleners van de VNG, adviesbureau Senze, geheten ‘Keuzeopgaven Omgevingswet voor de gemeenteraad’i. Het onderzoek is uitgevoerd in twee fasen. In fase één is een documenten- en beleidsanalyse uitgevoerd. Fase twee bestond uit meerdere interviews met de verantwoordelijk wethouder, betrokken ambtenaren en uit een interview met raadsleden. Gelet op beperkte aanwezigheid van raadsleden bij dit interview is gekozen om aan alle raadfracties schriftelijk een aantal vragen ter beantwoording voorgelegd.
i Senze, “Keuzeopgaven Omgevingswet voor gemeenteraad”, jaar van uitgifte 2020.
2
Conclusies en aanbevelingen
2.1
Conclusies
De centrale onderzoeksvraag is: Benut de gemeenteraad de beleidsmatige ruimte die er is binnen de Omgevingswet en zijn de financiële consequenties van de Omgevingswet bij de raad in beeld?
Conclusies 1. De raad heeft de verplichte opgaven vanuit de Omgevingswet vóór inwerkingtreding van de Omgevingswet per 1 januari 2024 genomen. 2. De opgaven voor het participatiebeleid en het (nieuwe) financieel arrangement en (nieuw) mandaatbesluit met de Omgevingsdienst Groningen zijn nog niet genomen. Dit gebeurt in de loop van dit jaar. 3. De voorbereidingen om te komen tot een omgevingsvisie zijn opgestart. De raad zal hierbij gebruik moeten maken van zijn eigen beleidsruimte om richting te geven aan fysieke leefomgeving voor de komende jaren. Dit geldt ook voor het omgevingsplan 2.0 dat na vaststelling van het omgevingsplan 1.0 wordt opgesteld. De raad speelt tot op heden een passieve rol, maar is door de ambtelijke organisatie goed meegenomen qua kennisoverdracht en het bieden van inzicht in de mogelijkheden die de Omgevingswet biedt. 4. De financiële consequenties van de Omgevingswet zijn inzichtelijk als het gaat om de korte termijn. Tot en met 2023 zijn voor het opstellen van het omgevingsplan 1.0 incidentele middelen in de begroting opgenomen. Dit is een tijdelijk plan, het ‘echte plan’ conform de Omgevingswet zal in 2024 gestart worden. Hiervoor zullen nog middelen aangevraagd worden bij de raad. De structurele lasten die gepaard gaan met de uitvoering van de Omgevingswet zijn op dit moment nog niet bekend.
2.2
Aanbevelingen
Aanbevelingen 1. De raad stelt de omgevingsvisie en het omgevingsplan vast. Dit zijn vanuit de Omgevingswet belangrijke instrumenten om richting en invulling te geven aan de eigen beleidsruimte bij de fysieke leefomgeving. Wees je als raad goed bewust van deze rol en blijf investeren in het verkrijgen van voldoende kennis van en overzicht over de complexe materie. Bepaal met welke ambities de kaderstellende rol actief kan worden opgepakt. 2. Geef de griffie een nadrukkelijke rol in de ondersteuning van de raad op procesniveau, zodat de raad als het gaat om de Omgevingswet tot weloverwogen keuzes kan komen.
3
Bevoegdheden raad bij Omgevingswet & verplichte activiteiten
3.1
Welke instrumenten zijn er en wie is er voor verantwoordelijk?
De Omgevingswet telt zes kerninstrumenten. Voor de gemeente zijn de volgende instrumenten relevant en ze worden nog even kort toegelicht: •
Gemeentelijke omgevingsvisie Een omgevingsvisie is een integrale visie met strategische hoofdkeuzes van beleid voor de fysieke leefomgeving voor de langere termijn. De omgevingsvisie beschrijft het beleid voor de fysieke leefomgeving integraal. Dat betekent dat de omgevingsvisie betrekking heeft op alle onderdelen van de fysieke leefomgeving, aansluitend bij de reikwijdte van de Omgevingswet. De visievorming op verschillende terreinen, zoals water, bodem, lucht, natuur, landschappen en cultureel erfgoed, wordt in de omgevingsvisie niet alleen samengevoegd, maar ook met elkaar verbonden. In de Omgevingswet is voor de omgevingsvisie geen geldigheidsduur bepaald. Verwacht wordt dat een omgevingsvisie actueel blijft en periodiek aanpassing behoeft. Een omgevingsvisie is een politiek-bestuurlijk document dat in beginsel alleen de gemeente bindt bij de uitoefening van zijn bevoegdheden (zelfbindend karakter). De raad stelt de omgevingsvisie vast. De omgevingsvisie moet vóór 1 januari 2027 zijn vastgesteld.
•
Gemeentelijk programma Voor het bereiken van de doelstellingen voor de fysieke leefomgeving uit een omgevingsvisie kan een programma een belangrijke rol vervullen. In een uitvoeringsprogramma wordt dan een onderdeel van het beleid van de fysieke leefomgeving nader uitgewerkt. De bevoegdheid tot het vaststellen van een dergelijk op uitvoering gericht programma ligt bij het college van burgemeester en wethouders. Zo kan het college van burgemeester en wethouders een programma vaststellen voor één aspect van de fysieke leefomgeving, bijvoorbeeld recreatie, maar het kan ook gericht zijn op de ruimtelijke ontwikkeling van een bepaald gebied. De raad monitort de uitvoering van het programma.
•
Gemeentelijk omgevingsplan Het omgevingsplan voor gemeenten is een gebiedsdekkende regeling waarin tenminste regels worden gesteld die het belang van de fysieke leefomgeving als motief hebben. Belangrijk aspect daarbij is dat de gemeente in ieder geval een evenwichtige toedeling van functies aan locaties opneemt en dat ook de regels die daarbij van belang zijn onderdeel uitmaken van het omgevingsplan. Met deze regels komt de zorg die de gemeente heeft voor de fysieke leefomgeving tot uitdrukking en liggen deze regels ook juridisch vast. Binnen het stelsel van de Omgevingswet is er een grote mate van beleidsvrijheid voor gemeenten om onderwerpen in het omgevingsplan te regelen. Verwacht mag worden dat een omgevingsplan aansluit bij de gemeentelijke omgevingsvisie. Het is dus ook logisch om eerst de omgevingsvisie vast te stellen en vervolgens het omgevingsplan dat is geënt op deze omgevingsvisie. De bevoegdheid tot het vaststellen van het omgevingsplan ligt bij de raad. Het vaststellen van delen van het omgevingsplan kan de raad delegeren aan het college van burgemeester en wethouders. Er zijn weinig wettelijke eisen gesteld aan de vorm van het omgevingsplan. Vanuit de VNG is, ter ondersteuning van gemeenten bij het opstellen van een omgevingsplan, het document ‘Het casco voor het omgevingsplan. Een staalkaart voor gemeenten’ aangereikt.
Er zijn wel enkele vormvoorschriften die samenhangen met de digitale ontsluiting van omgevingsplannen. Om de kenbaarheid te bevorderen, zal het omgevingsplan digitaal raadpleegbaar moeten zijn via de landelijke voorziening van het Digitaal Stelstel Omgevingswet (DSO). Daarmee wordt het mogelijk om voor een concrete
locatie te zien welke regels van het omgevingsplan daarop van toepassing zijn. Dit geeft duidelijkheid aan degene die het omgevingsplan raadpleegt. De Omgevingswet is op 1 januari 2024 in werking getreden en vanaf die datum heeft iedere gemeente direct een omgevingsplan van rechtswege (art. 22.1 Omgevingswet) om te voorkomen dat anders een vacuüm optreedt. Het tijdelijke deel van dit omgevingsplan bestaat uit (ruimtelijke) regels uit verschillende vervallen instrumenten en vervallen rijksregels over activiteiten (de zogenaamde bruidsschat). Het nieuwe deel van het omgevingsplan is eerst nog leeg (met uitzondering van eventuele voorbereidingsbesluiten op basis van het overgangsrecht). De regels in het nieuwe deel komen deels tot stand door bestaande regels uit het tijdelijk deel om te zetten naar het nieuwe deel. Daarnaast neemt de gemeente in het nieuwe deel nieuwe regels op voor ruimtelijke ontwikkelingen en beleid op basis van haar omgevingsvisie. Het wijzigen/vaststellen van het nieuwe deel kan ook thematisch gebeuren. De gemeente heeft tot eind 2031 de gelegenheid om het omgevingsplan volledig in overeenstemming te brengen met de Omgevingswet. •
Gemeentelijke omgevingsvergunning De Omgevingswet bevat één vergunning voor activiteiten met (mogelijke) gevolgen voor de fysieke leefomgeving: de omgevingsvergunning. De omgevingsvergunning is een instrument waarbij vooraf het college van burgemeester en wethouders op aanvraag toetst of bepaalde activiteiten kunnen worden verricht, en zo ja, onder welke voorschriften. Welke activiteiten vergunningplichtig zijn staat uitgewerkt in art. 5.1 van de Omgevingswet.
De overige kerninstrumenten zijn de rijksregels (Besluit activiteiten leefomgeving, Besluit bouwwerken leefomgeving, Besluit kwaliteit leefomgeving, Omgevingsbesluit en de Omgevingsregeling) en decentrale regels (provinciale omgevingsverordening en waterschapsverordening). En verder kent de Omgevingswet nog het kerninstrument projectbesluit. Het projectbesluit is een uniforme procedure voor besluitvorming van complexe projecten van het Rijk, provincie of waterschap. Denk bijvoorbeeld aan de aanleg van een rijks- of provinciale weg, windmolenpark of natuurgebied. Een projectbesluit regelt in dezelfde procedure ook de afwijking van het omgevingsplan en kan tevens als een omgevingsvergunning dienen. De gemeente beschikt niet over dit kerninstrument.
3.2
Keuzeopgaven/verplichte activiteiten Omgevingswet voor de gemeenteraad
In deze paragraaf wordt uitgewerkt welke verplichte besluiten de raad moet nemen in het kader van de Omgevingswet. Daarvan dienen er verschillende besluiten al voor inwerkingtreding van de Omgevingswet te zijn genomen. Deze verplichting geldt niet voor de omgevingsvisie en het (Omgevingswetproof) omgevingsplan. Daar is zoals we hebben gezien meer tijd voor ingeruimd. De implementatie van de Omgevingswet binnen de gemeente is een veranderopgave die vraagt om richting en focus. Naast juridische veranderingen vraagt het ook om keuzes. Om welke keuzeopgaven het gaat en wat hiervan de stand van zaken is in Stadskanaal staat hieronder uitgewerkt. a) Transitieperiode omgevingsplan Vanaf eind 2031 dient de gemeente te beschikken over een (volledig) omgevingsplan dat voldoet aan de eisen van de Omgevingswet. De totstandkoming van zo’n omgevingsplan vergt in de meeste gemeenten een proces van jaren. Het is verstandig om nu al te beginnen met de voorbereiding en daarbij strategische keuzes te maken. Het omgevingsplan kan globaal of gedetailleerd zijn en vaak gaat het om de balans tussen sturen en faciliteren. Aan de ene kant duidelijke kaders aangeven maar ook meer ruimte voor invulling van vrije initiatieven uit de samenleving. De vraag is op welke manier de gemeente verwacht beter de mogelijkheden van de wet te benutten en wat het beste past bij de huidige opgaven en werkwijze.
Bij de inwerkingtreding van de Omgevingswet beschikt de gemeente zoals eerder aangegeven over een tijdelijk omgevingsplan van rechtswege. Het omgevingsplan bestaat dan uit de vigerende bestemmingsplannen, eventuele beheersverordeningen en de bruidsschat (de rijksregels die zijn overgedragen aan de gemeente). Keuze: Vaststellen van het gewenste niveau van het omgevingsplan (gedetailleerd of globaal, invulling op gebieden, themagerichte onderwerpen of initiatiefniveau). Stand van zaken Stadskanaal – Omgevingsplan: Het omgevingsplan 1.0. dat nu uitgewerkt wordt is een bestemmingsplan met verruimde reikwijdte gebaseerd op de Wet ruimtelijke ordening en de Crisis-en herstelwet. Het is een geactualiseerd, geharmoniseerd en gedereguleerd plan. Het is een gebiedsdekkend plan voor de gehele gemeente en volledig digitaal. Ook wordt een viertal onderdelen uit de APV meegenomen bij wijze van oefening met de Omgevingswet. Vanuit de raad is een hoorcommissie gevormd die de ingebrachte zienswijzen heeft behandeld en van commentaar voorzien. De vaststelling van het omgevingsplan 1.0 staat gepland voor april 2024 en naar verwachting zal het plan eind 2024 onherroepelijk zijn.
Het omgevingsplan 1.0 dient vervolgens als basis voor het verwerken van de bruidsschat (Rijksregels die overgaan naar het omgevingsplan), een viertal onderdelen van de APV en het verder omgevingswetproof maken van het plan: dit wordt dan het omgevingsplan 2.0. De tweede fase start naar verwachting eind 2024. Stadskanaal heeft hier nog geen gedetailleerde planning op gemaakt, maar er is ruimschoots gelegenheid om vaststelling vóór 2032 te realiseren. De gemeente lijkt hiermee dus op de goede weg! b) Adviesrecht Het adviesrecht heeft betrekking op een buitenplanse omgevingsvergunning voor een omgevingsplanactiviteit (Bopa). Dit is omgevingsplanvergunning die afwijkt van de regels van het omgevingsplan. Het laat zich vergelijken met de afwijking van een bestemmingsplan waarbij de raad betrokken was via een zogenaamde verklaring van geen bedenkingen. Onder de Omgevingswet kan de raad gevallen aanwijzen waarbij zijn advies nodig is bij een Bopa. Dit advies is bindend en het college van burgemeester en wethouders mag hier niet van afwijken. Praktisch gezien is het dus een instemmingsrecht. De raad kan via het bindend advies invloed uitoefenen op ontwikkelingen die afwijken van het omgevingsplan. Keuze: Vaststellen wanneer (voor welke activiteiten en in welke omstandigheden) de raad gebruik wil maken van het adviesrecht voor buitenplanse omgevingsplanactiviteiten.
Stand van zaken Stadskanaal -Adviesrecht BOPA Op 4 november 2022 heeft de raad de lijst van categorieën adviesrecht omgevingsvergunningen vastgesteld. Dit betekent dat de raad een bindend advies (instemming) uitbrengt voor het realiseren van deze projecten. Zonder een positief advies kan de omgevingsvergunning die afwijkt van het omgevingsplan niet worden verleend. Wel moet er nog een werkproces worden ingericht hoe de raad binnen de wettelijke termijn van acht weken tot een advies kan komen. De raad voldoet dus aan de wettelijke verplichting om het adviesrecht BOPA te hebben vastgelegd. c) Participatieverplichting Participatie is één van de pijlers onder de Omgevingswet en is nodig om in een vroegtijdig stadium informatie en standpunten te delen om in de loop van het proces tot gedragen plannen te komen. Participatie is verplicht voor het bevoegd gezag en biedt aan belanghebbenden (inwoners, bedrijven, organisaties e.d.) de mogelijkheid om hun mening te geven over een visie, plan, programma of omgevingsvergunning.
Naast de gemeentelijke overheid is ook een initiatiefnemer aan zet om participatie vorm te geven. Participatie is verplicht als het een buitenplanse omgevingsplanactiviteit betreft. Het is vervolgens aan het bevoegd gezag om het resultaat, de opgehaalde belangen, mee te wegen in de integrale beoordeling. Participatie vraagt om een zorgvuldige bestuurlijke afweging om te bepalen wat het betekent voor de manier van werken, overleggen en besluiten. Keuze: Het aanwijzen van specifieke (buitenplanse) omgevingsplanactiviteiten waarbij participatie verplicht wordt gesteld en het vaststellen van participatiebeleid.
Stand van zaken Stadskanaal - Participatie als onderdeel van de Omgevingswet In 2019 is participatie als onderdeel van de Omgevingswet al met raadsleden besproken: wat wordt verstaan onder participatie en hoe zou het vorm moeten krijgen? Door onderbezetting/corona heeft verder ontwikkelen van het participatiebeleid stilgelegen, maar het krijgt nu weer aandacht. Naar verwachting zal in de loop van 2024 met de raad verder besproken worden hoe participatie onder de Omgevingswet verder vorm krijgt. De raad heeft zich dus nog niet uitgesproken over verplichte participatie en op welke wijze de raad hierin deelneemt (bijv. bij majeure projecten). Het is raadzaam om op korte termijn de wijze van participatie m.b.t. de instrumenten omgevingsvisie, omgevingsplan en omgevingsvergunning door de raad te laten vaststellen. d) Commissie ruimtelijke kwaliteit De taken en bevoegdheden van de huidige welstandscommissie en monumentencommissie vervallen bij de inwerkingtreding van de Omgevingswet. De raad zal dus vóór 1 januari 2024 een commissie ruimtelijke kwaliteit moeten instellen. De commissie adviseert in ieder geval over aanvragen van een omgevingsvergunning voor rijksmonumentenactiviteiten. De commissie kan ook een bredere taak krijgen door advies uit te brengen over de kwaliteit van de leefomgeving.
Keuze: De gewenste invulling van de commissie, de inrichting van de commissie en over welke activiteiten de commissie advies mag uitbrengen.
Stand van zaken Stadskanaal - Commissie Ruimtelijke kwaliteit (i.c. Gemeentelijke Adviescommissie voor Omgevingskwaliteit Stadskanaal 2023) Op 4 november 2022 heeft de raad de verordening gemeentelijke Adviescommissie voor Omgevingskwaliteit Stadskanaal 2023 vastgesteld. Hieraan voorafgaand heeft er een interactief proces met de raad plaatsgevonden waarbij ook de commissie Libau heeft deelgenomen. De commissie heeft een brede invulling gekregen (art. 2 van de verordening). De raad voldoet daarmee aan de verplichting uit de Omgevingswet. e) Delegatie van bevoegdheden De raad kan de bevoegdheid tot het vaststellen van delen van het omgevingsplan delegeren aan het college. Het delegatiebesluit vormt een afzonderlijk besluit dat geen deel uitmaakt van het omgevingsplan. De delegatie bepaalt de reikwijdte van de bevoegdheid en binnen welke grenzen en onder welke voorschriften deze bevoegdheid mag worden uitgeoefend. Met delegatie wordt beoogd dat de uitvoering van het beleid bij het college wordt neergelegd, maar ook uit oogpunt van efficiency en flexibiliteit kan delegatie wenselijk zijn. Keuze: Vaststellen van de rolverdeling tussen raad en college. Het delegeren van het vaststellen van delen van het omgevingsplan aan het college en op welke wijze het college uitvoering moet geven aan de gedelegeerde bevoegdheid.
Stand van zaken Stadskanaal - Delegatie van bevoegdheden De raad heeft op 4 november 2022 de lijst van categorieën delegatiebesluit deelomgevingsplan vastgesteld. De raad voldoet daarmee aan de verplichting uit de Omgevingswet. f) Mandatering en financiële arrangementen met de uitvoeringsdienst herzien Het takenpakket van de omgevingsdienst zal in veel gevallen veranderen met de inwerkingtreding van de Omgevingswet. Het financiële arrangement moet hierop voor inwerkingtreding van de Omgevingswet zijn aangepast. Keuze: Vaststellen van mandatering aan de omgevingsdienst en het bijbehorende financiële arrangement.
Stand van zaken Stadskanaal - Mandatering en financiële arrangementen met uitvoeringsdiensten herzien Momenteel wordt er hard gewerkt aan het herinrichten van het financieel arrangement met de omgevingsdienst en het herformuleren van het mandaatbesluit. Er wordt dus nog niet voldaan aan de noodzakelijk herziening als gevolg van de inwerkingtreding van de Omgevingswet. g) Legesverordening De gemeente moet de legesverordening aanpassen aan de situatie na inwerkingtreding van de Omgevingswet. Keuze: vaststellen van de legesverordening.
Stand van zaken Stadskanaal- Legesverordening: Op 18 december 2023 heeft de raad de Verordening gemeentelijke belastingen 2024 vastgesteld. De legesverordening die mede gebaseerd is op de Omgevingswet maakt hier onderdeel van uit. Hiermee voldoet de raad aan de deze verplichting. h) Omgevingsvisie De verplichting om een gebiedsdekkende omgevingsvisie te hebben geldt vanaf 1 januari 2027. Toch is het belangrijk om op korte termijn te beginnen met de voorbereiding, omdat de omgevingsvisie ook het uitgangspunt vormt voor het op te stellen omgevingsplan. Keuze bij uitwerking van de omgevingsvisie: mate van integratie van bestaand en nieuw beleid, al dan niet werken met sectorale plannen en al dan niet werken met programma’s.
Stand van zaken Stadskanaal - omgevingsvisie Intern wordt, met ondersteuning van Royal Haskoning geschreven aan de conceptvisie, die naar verwachting in het voorjaar van 2024 beschikbaar komt. Daarna volgt de m.e.r.-procedure als verplicht onderdeel van de visie en vinden er gemeentelijke bijeenkomsten plaats. Het streven is erop gericht om in het derde/vierde kwartaal van 2024 de omgevingsvisie te laten vaststellen. De ambtelijke vertegenwoordigers die we als onderzoekers geïnterviewd hebben geven aan dat de raad actief wordt betrokken. Er is een verkenningsdocument/participatiedocument (verkenning gewenste koers raad m.b.t. omgevingsvisie) opgesteld en deze is besproken met de raad. Ook zijn er informele sessies met de raad gehouden. Tijdens corona is het proces stil komen te liggen, maar in 2022 weer opgepakt. Er is een hernieuwd participatiedocument omgevingsvisie gemaakt. Er is
vervolgens met stakeholders en belangstellenden gesproken via werkateliers, waarvoor ook de raadsleden waren uitgenodigd. Over de resultaten van deze werkateliers heeft een terugkoppeling richting raad plaats gevonden. In februari 2024 vindt er een werkatelier met de raad plaats. Het is de bedoeling om de raad dan met prikkelende stellingen en dilemma’s “uit te lokken” en ook inhoudelijke keuzes voor te leggen. De ambtelijke organisatie ziet het als een uitdaging om niet alleen de raad in het proces om te komen tot een omgevingsvisie te betrekken, maar ook om te komen tot inhoudelijke standpunten. Wat is de ambitie van de raad als het gaat om de fysieke leefomgeving? Dat is best lastig, zo wordt aangegeven, omdat de huidige raad er nog vrij kort zit en niet vanaf het begin betrokken is geweest bij het proces en de inhoud. Na de bijeenkomst in februari is het de bedoeling dat er in maart 2024 een opiniërende sessie met de raad gepland wordt als opmaat voor de besluitvorming verderop dit jaar. Dit is nog onzeker, omdat het wellicht beter is om eerst de uitkomsten van de MER af te wachten. Of na besluitvorming over de omgevingsvisie de verdere uitwerking plaatsvindt via één of meerdere programma’s (als één van de kerninstrumenten van de Omgevingswet) is nog de vraag. Er is hierover nog geen besluit over genomen, maar het is niet uitgesloten.
Zo zou de Nedersaksenlijn kunnen leiden tot het programma mobiliteit of programma stationsgebied. Het bestaande omgevingsbeleid wordt zoveel mogelijk opgenomen in de omgevingsvisie. Er wordt wel gekeken of het op onderdelen geactualiseerd moet worden. In het omgevingsplan dat nu ook wordt voorbereid (omgevingsplan 1.0) zit het huidige beleid verwerkt. Daarna wil de organisatie via de omgevingsvisie- de slag maken naar een integraal en op onderdelen nieuw beleid. Het proces om te komen tot een omgevingsvisie is volop in beweging. In dit proces is er voldoende ruimte voor de raad om zijn ambities aan te geven. De planning is erop gericht om in het derde/vierde kwartaal de omgevingsvisie door de raad te laten vaststellen, dus ruimschoots voor de uiterlijke termijn van 1 januari 2027. i)
Strategie- en scenariobepaling vergunningverlening
De mate waarin de Omgevingswet een andere manier van werken noodzakelijk maakt, is afhankelijk van de gemeentelijke ambitie met de Omgevingswet en van de huidige manier van werken. Wil en durft de gemeente los te laten? Met meer of minder regelgeving? Worden activiteiten binnen het omgevingsplan vergunningsvrij, meldingsplichtig of vergunningsplichtig? Keuze: Regelen (dereguleren of loslaten/ vergunningverlening, melding of vergunningsvrij).
Stand van zaken Stadskanaal: Na het vaststellen van het omgevingsplan 1.0 start de gemeente met de voorbereiding van het omgevingsplan 2.0. Hier zal ook bepaald worden hoe invulling gegeven wordt aan de bruidsschat, bijv. bepalen hoe verder inhoud te geven aan het onderdeel vergunningvrij bouwen. Ook zal gekeken worden naar de mogelijkheden van vereenvoudiging van regelgeving, zoals het doen van een melding in plaats van een vergunningplicht.. j)
Welstandsproces
De gemeente kan ervoor kiezen om het welstandsproces in overeenstemming te brengen met de Omgevingswet (geen weigeringsgrond meer en onderdeel brede afweging). Dit is geen verplichting, er kan ook gekozen worden om de oude welstandsregels van toepassing te laten. Keuze: het al dan niet in overeenstemming brengen van het welstandsproces met de Omgevingswet.
Stand van zaken Stadskanaal: De welstandsnota is opgenomen in het omgevingsplan 1.0. Samenvattend: De gemeenteraad van Stadskanaal heeft de verplichte activiteiten voor het inwerkingtreden van de Omgevingswet in grote lijnen kunnen vaststellen. Dit geldt voor het adviesrecht van de raad, de gemeentelijke Adviescommissie voor Omgevingskwaliteit Stadskanaal 2023, het delegatiebesluit van een deel-omgevingsplan, een lijst van categorieën adviesrecht van de raad inzake omgevingsvergunningen en de legesverordening. Het participatiebeleid Omgevingswet heeft de raad nog niet vast kunnen stellen; dit gebeurt in de loop van 2024. Ook het financieel arrangement en het mandateringsbesluit Omgevingsdienst Groningen zijn nog niet vastgesteld. Wel heeft de gemeente nog de Verordening nadeelcompensatie vastgesteld in verband met inwerkingtreding van titel 4.5 Nadeelcompensatie van de Algemene wet bestuursrecht in relatie tot afd. 15.1 van de Omgevingswet. Deze titel voorziet in een algemene regeling voor nadeelcompensatie, d.w.z. de overkoepelende term voor schade die rechtmatig door de gemeente wordt veroorzaakt. De verordening is hiervan een uitwerking en regelt hoe een aanvrager schadevergoeding kan aanvragen bij de gemeente,
4
Toegepaste werkwijze & betrokkenheid raad
4.1
Toegepaste werkwijze
De implementatie van de Omgevingswet wordt in de ambtelijke organisatie vormgegeven via een projectenorganisatie. Het totale project bestaat uit een viertal deelprojecten, te weten ‘Beleid en instrumenten (met o.a. de omgevingsvisie en het omgevingsplan)’, ‘Personeel en HR’, ‘Werkprocessen’ en ‘Informatievoorziening en ICT’. De projectleiders van de vier projecten vormen samen het projectleidersoverleg. Dit gremium legt verantwoording af aan een (ambtelijke) stuurgroep. De stuurgroep zoekt afstemming met de verantwoordelijk wethouder. Op het portefeuillehouders overleg is de implementatie van de Omgevingswet een vast agendapunt. De vergaderfrequentie is als volgt. De stuurgroep komt maandelijks bijeen en het projectleidersoverleg éénmaal per twee à drie weken. De projectorganisatie eindigt niet met de ingangsdatum van de Omgevingswet per 1 januari 2024, maar loopt zeker nog door in 2024. 4.2
Betrokkenheid Raad
Raadsledenii zijn tevreden over hoe ze geïnformeerd over de Omgevingswet, zo laat bijvoorbeeld de onderstaande quote zien. “We zijn de afgelopen jaren op diverse manieren op de hoogte gesteld. Via informatieavonden, raadscommissies, werkateliers, informatiebrieven en voortgangsrapportages. We zijn tevreden over de manier van communiceren vanuit de organisatie over het gehele proces”. Dit beeld komt voort uit slechts enkele reacties van fracties, maar daarnaast kunnen we als onderzoekers uit de aangeleverde documenten opmaken dat de organisatie zich de afgelopen jaren ingespannen heeft om de raad adequaat te informeren en dat de organisatie z’n best doet om de raad in de gelegenheid te stellen om tot standpuntbepaling te komen. Eén van de fracties zegt wel voldoende geïnformeerd te worden over de wet, maar niet voldoende meegenomen te worden over de mogelijkheden die de wet biedt. Ondanks de inspanningen van de ambtelijke organisatie en het college blijft het voor raadsleden lastig om het geheel te overzien en te onderscheiden wat de verschillende onderdelen inhouden (omgevingsvisie, omgevingsplan etc.). Het college vindt het belangrijk om raadsleden het gewenste kennisniveau te geven door ook te herhalen, zodat het beter beklijft.
Wel wordt ambtelijk/bestuurlijk aangegeven dat het nu het wat concreter wordt, het meer gaat leven bij de raad (op visieniveau, blijkt het wat lastiger te zijn). Ook wordt het spannend welke ambitie de raad zelf heeft om uitvoering te geven aan de Omgevingswet. De raad beseft dat de omgevingsvisie de mogelijkheid biedt te sturen op de langere termijn. Dat wordt ook belangrijk gevonden. Eén van de fracties zegt dit een grote verantwoordelijkheid te vinden en niet gemakkelijk voor ‘een lekenbestuur’. Er is behoefte aan meer ordening in de stukken die betrekking hebben op de Omgevingswet om zo het overzicht wat beter te kunnen houden. Een enkele fractie laat in haar reactie zien goed overzicht te hebben over het gehele proces (weet nauwkeurig welke besluiten al genomen worden en wat er nog op de rol staat). Voor veel raadsleden lijkt het lastige materie te zijn, zo komt naar voren uit de
ii In het kader van dit onderzoek is een interview gepland met raadsleden. Bij deze bijeenkomst was te weinig opkomst. In
overleg met de aanwezige raadsleden is besloten om aan de fracties een vragenlijst te sturen om op die manier het perspectief van de raad weer te kunnen geven. Drie fracties hebben een inhoudelijke reactie gegeven
interviews. Als mogelijke oorzaak wordt benoemd dat de raadsleden nog betrekkelijk nieuw zijn en de start van het proces niet hebben meegemaakt.
4.3
Financiële gevolgen Omgevingswet in beeld
Er is een schriftelijke uitvraag gedaan in de ambtelijke organisatie om een beeld te krijgen van de financiële gevolgen van de Omgevingswet. Onderstaande is daarvan een weergave. Budget voor uitvoering van de Omgevingswet Wat is het budget voor de uitvoering van de Omgevingswet? Ook meerjarenplanning? Graag onderscheid in structureel en incidenteel? Vanaf 2024 is op het taakveld Ruimte en leefomgeving structureel € 21.425,00 voor planactiviteiten en € 50.000,00 voor softwareapplicaties beschikbaar. De toegerekende personeelskosten bedragen € 143.630,00. Vanaf 2024 is op het taakveld Wonen en bouwen structureel € 166.436,00 voor uitvoeringkosten van omgevingsvergunningen (waaronder externe advisering) en € 36.225,00 voor softwareapplicaties beschikbaar. De toegerekende personeelskosten bedragen € 852.107,00. Structurele lasten die gepaard gaan met de uitvoering van de Omgevingswet Zijn de structurele lasten die gepaard gaan met de Omgevingswet goed in beeld? Waar blijkt dat uit? Op dit moment is niet helder wat die lasten zouden zijn. Wat betreft software/automatisering zijn er structurele lasten in beeld en gedekt, wat betreft vorming en opleiding van medewerkers nog niet. Verder zijn er daarnaast incidentele eenmalige kosten, zoals het wijzigen van onze modelbrieven en -besluiten, interne processen en werkafspraken met partners.
Nieuw financieel kader met de omgevingsdienst Groningen Is er een nieuw financieel kader met de omgevingsdienst Groningen? Leidt dit tot een structurele oplossing qua financiering ODG? Dit kader volgt waarschijnlijk uit de Jaaropdracht 2024 ODG. Deze is nog niet gereed en zal eerst aan het college/raad worden aangeboden. Daarna zullen we deze overleggen aan de commissie. Het komende jaar zal blijken of er een structurele oplossing verwacht kan worden. Het is uiteindelijk aan de gemeenteraad om hier een besluit over te nemen. Kosten Omgevingswet te dekken uit de Algemene Middelen van het Rijk In hoeverre worden de kosten Omgevingswet gedekt door de algemene middelen vanuit het Rijk? Er is onderscheid te maken tussen incidentele transitiekosten en structurele uitvoeringskosten. Incidenteel is in mei 2022 op macroniveau € 150 miljoen beschikbaar gesteld voor transitiekosten die gemeenten hebben gemaakt in aanloop naar de invoering van de Omgevingswet. Onze gemeente heeft daarvan € 360.000,00 ontvangen.
Voor de transitiekosten 2023 is aan het gemeentefonds incidenteel € 104 miljoen toegevoegd, verdeling vindt plaats via de Decembercirculaire 2023. We verwachten dat het aandeel voor onze gemeente uitkomt op ongeveer € 250.000,00. Uitvoeringskosten Omgevingswet te dekken uit legesinkomsten Zijn de uitvoeringskosten Omgevingswet te dekken uit de legesinkomsten? Is hiervoor ook beleid vastgesteld, bijv. dekkingsgraad leges in relatie tot uitvoeringskosten vergunningverlening c.a.? In algemene zin: dit is nog onzeker. Er is nog geen enkele ervaring (ergo ook geen beleid) opgedaan met het werken onder de Omgevingswet aangezien deze per 1 januari 2024 in werking is getreden.t. In 2024 zullen we daarom ervaring opdoen en dan kunnen we bepalen hoe de dekkingsgraad is. We proberen uiteraard kostendekkend te werken. Legesverordening gebaseerd op Omgevingswet Is er een legesverordening (mede) gebaseerd op de Omgevingswet? Ja en is op18 december 2023 door de raad vastgesteld. Investeringsprogramma omgevingsvisie Is er een investeringsprogramma ter uitvoering van de omgevingsvisie? Loopt dat in de pas met het (uitvoerings)programma Omgevingswet? Er zijn middelen beschikbaar gesteld ten behoeve van het opstellen van de omgevingsvisie.
Financiële dekking voor het opstellen omgevingsplan Hoe is de financiële dekking voor het opstellen van het omgevingsplan? Zijn deze middelen toereikend? Tot en met 2023 zijn voor het opstellen van het omgevingsplan 1.0 incidentele middelen in de begroting opgenomen. Dit is een tijdelijk plan het ‘echte plan’ conform de Omgevingswet zal in 2024 gestart worden. Hiervoor worden nog middelen aangevraagd bij de raad. Budget voor burgerparticipatie Beschikt de raad over een budget ten behoeve van de uitvoering van burgerparticipatie? Bijv. bij majeure ruimtelijke projecten? Nee.
4.4
Raad in control op financiën Omgevingswet?
Raadsleden worden via de P&C cyclus geïnformeerd over de financiële consequenties van de wet, maar missen het overzicht en zijn niet zelf actief op zoek om financiële kaders te stellen.
5
Succesfactoren en uitdagingen voor raad
5.1
Succesfactoren
De Omgevingswet vraagt om reflectie vanuit de raad op hun eigen rol en verantwoordelijkheid. Hoe zien de raadsleden de positie en rolopvatting van de raad bij de Omgevingswet. En in hoeverre gaat de raad daar onderling met elkaar over in gesprek om zo een gezamenlijke ambitie te bepalen. Met de Omgevingswet ontstaat er een nieuwe dynamiek tussen gemeenteraad, college en samenleving. De belangrijkste verandering voor raadsleden is dat ze meer kaderstellend aan de voorkant van het proces worden. Het vraagstuk wat de raad wil met de fysieke leefomgeving ligt straks vast in de omgevingsvisie en uitgewerkt in het omgevingsplan: de kaders waarbinnen straks uitvoering wordt gegeven aan de Omgevingswet. Het proces van integrale belangenafweging wordt daarmee naar voren gehaald. Het gaat om de afweging tussen de verschillende beleidsthema's en de afweging tussen heldere kaders stellen en maatwerk mogelijk maken. 5.2
Uitdagingen
De Omgevingswet gaat over thema’s als rechtszekerheid versus flexibiliteit, algemeen belang, participatie, integraliteit, duurzaamheid en energietransitie, kwaliteit van de organisatie, tempo, digitalisering etc. Op al deze thema’s is het aan de raad om de eigen ambities te formuleren en kaders te stellen. De raad wordt gevraagd om keuzes te maken rond het gewenste ambitieniveau, hoe te sturen, zijn eigen rol en de vertaling daarvan in de omgevingsvisie en omgevingsplan. De keuze tussen een sturende of een faciliterende overheid is een randvoorwaarde voor de wijze waarop de gemeente invulling geeft aan de omgevingsvisie, het omgevingsplan en welke ruimte er wordt geboden aan initiatieven uit de samenleving. Er liggen voldoende uitdagingen in Stadskanaal. Wat wordt de ontwikkeling bij het beoogde stationsgebied, hoe wordt invulling gegeven aan het Mercuriuspark, waar zijn woningbouwlocaties voorzien? Met de omgevingsvisie kan dit op hoofdlijnen worden bepaald, maar benut ook de mogelijkheid van het uitwerken van onderdelen in programma’s om daarmee de uitvoering van de omgevingsvisie als raad te monitoren.
Bijlagen Bijlage 1 – Normenkader Bevinding
Uitkomst
Het omgevingsplan 1.0. wordt nu uitgewerkt. Het is een geactualiseerd, geharmoniseerd en gedereguleerd plan. In het omgevingsplan 1.0 is de welstandsnota opgenomen en vier vergunningen uit de APViii. Het is één plan voor de gehele gemeente. Het omgevingsplan 1.0 zal in april 2024 ter besluitvorming worden aangeboden. De lijst adviesrecht heeft de raad vastgesteld in november 2022.
Nagenoeg voldaan.
De raad heeft zich nog niet uitgesproken over verplichte participatie en op welke wijze de raad hierin deelneemt. Naar verwachting zal dit in de loop van 2024 met de raad worden besproken. De verordening hiertoe is vastgesteld en de bemensing van de Commissie Ruimtelijke kwaliteit gebeurt vanuit de huidige commissie (Libau). De raad heeft in november 2022 een delegatiebesluit genomen.
Niet voldaan
• Vaststelling mandatering omgevingsdienst en vaststellen financieel arrangement.
Er is nog geen nieuw financieel arrangement met de omgevingsdienst Groningen opgesteld. Bestuurlijk wordt gemeld dat hier hard aan gewerkt wordt.
Niet voldaan
• Legesverordening is vastgesteld.
In december 2023 is de legesverordening die
Voldaan
Norm • Het gewenste niveau (gedetailleerd of globaal) van het omgevingsplan is vastgesteld. Bij de inwerkingtreding van de Omgevingswet beschikt de gemeente over een tijdelijk omgevingsplan van rechtswege.
• Wanneer (voor welke activiteiten, in welke omstandigheden) de gemeenteraad in de toekomst gebruik wil maken van het adviesrecht voor buitenplanse omgevingsplanactiviteiten is vastgesteld.
• Er is participatiebeleid vastgesteld waarin opgenomen voor welke specifieke (buitenplanse) omgevingswetactiviteiten participatie verplicht wordt.
• De commissie ruimtelijke kwaliteit is ingericht.
• Er is een delegatiebesluit genomen met daarin de bevoegdheden van de raad/rolverdeling tussen college en raad.
iii Algemene Plaatselijke Verordening
Voldaan
Voldaan
Voldaan
• Omgevingsvisie vastgesteld (met keuzes daarin mate van integratie bestaand en nieuw beleid, al dan niet werken met sectorale plannen, al dan niet werken met programma’s).
gebaseerd is op de Omgevingswet vastgesteld. In februari 2024 vindt er een werkatelier met de raad plaats. Het is de bedoeling om de raad dan met prikkelende stellingen en dilemma’s mee te nemen en ook inhoudelijke keuzes voor te leggen. Na de bijeenkomst in februari is het de bedoeling dat er in maart 2024 een opiniërende sessie (nog niet helemaal zeker i.v.m. MER procedure) met de raad gepland wordt en dat besluitvorming na het zomerreces van 2024 plaats vindt.
Gedeeltelijk voldaan (is in voorbereiding)
Of er na besluitvorming over de omgevingsvisie gewerkt gaat worden met programma’s (zoals bedoeld in de Omgevingswet) is nog de vraag. Er is nog geen besluit over genomen, maar het ligt wel in de lijn der verwachtingen. • Er is een strategie bepaald in vergunningverlening (mate van dereguleren/loslaten). Regelen (vergunning, melding, vergunningsvrij)
Afwegingen vinden plaats bij omgevingsplan 2.0.
• In de transitieperiode worden er keuzes gemaakt over
Het omgevingsplan 1.0 wordt als een goede basis gezien voor het verwerken van de bruidsschat, de verordeningen en voor het omgevingsproof maken van het plan. In het omgevingsplan 1.0 is de welstandsnota opgenomen. De raad wordt frequent geïnformeerd door de ambtelijke organisatie over de Omgevingswet. Raadsleden zijn tevreden over de verstrekte informatie De huidige raad heeft het voortraject gemist (later
- Bruidsschatregels (overnemen of wijzigen), - toepasbare regels (mate van uitwerking) • Verordeningsregels (overnemen, vereenvoudigen, schrappen)
• Er is een besluit genomen over het al dan niet in overeenstemming brengen van het welstandsproces met de Omgevingswet • De raad wordt regelmatig geïnformeerd over de Omgevingswet en raadsleden zijn tevreden over de wijze waarop ze geïnformeerd worden.
• De raad kan de kaderstellende en controlerende rol naar behoren invullen.
Voldaan
Voldaan Voldaan
Gedeeltelijk
• De ambtelijke organisatie is zich bewust van de kosten die gemoeid gaan met de Omgevingswet.
• De raad kent de financiële kaders en vergewist zich van de financiële risico’s die de gemeente mogelijk loopt.
aangetreden) waardoor het voor raadsleden moeilijk is om het totaal te overzien (en de diverse instrumenten van de wet te kennen) en strategie te bepalen. Bij concretere casussen slaagt de raad daar gemakkelijker in. De voorbereidingskosten voor de uitwerkingen van de verschillende onderdelen (omgevingsvisie, omgevingsplan) die nu onder handen zijn, zijn in beeld en daar is dekking voor. De structurele financiële gevolgen van de Omgevingswet zijn nog niet bekend en zijn ook mede afhankelijk van keuzes die in het kader van de omgevingsvisie gemaakt gaan worden. Of de uitvoeringskosten van de Omgevingswet gedekt kunnen worden door de legesinkomsten is nog onzeker (moet eerst ervaring mee opgedaan worden. De financiële risico’s voor de korte termijn zijn in beeld. De structurele consequenties nog niet. Gelet op het stadium van implementatie/uitvoering is de lange termijn nog niet te duiden. Hangt ook samen met de inhoudelijke keuzes die nog gemaakt moeten worden.
Voldaan
Voldaan, passend bij het stadium van uitvoering.