Integraal Beheerplan Bos- en natuurterreinen gemeente Son en Breugel
Tekst van het document
Integraal beheerplan Bos- en natuurterreinen Gemeente Son en Breugel
Integraal beheerplan bos- en natuurterreinen Gemeente Son en Breugel 2020-2029
januari 2021 Opdrachtgever Gemeente Son en Breugel
Opdrachtnemer Bosgroep Zuid Nederland Huisvenseweg 14 5591 VD Heeze t (040) 2066360 f (040) 2066361 www.bosgroepen.nl
Colofon Opdrachtgever
Gemeente Son en Breugel
Titel
Integraal beheerplan bos- en natuurterreinen gemeente Son en Breugel
Status
Definitief
Datum
15 januari 2020
Auteur(s)
Ing. L.J.M. Pruijsten, Ing. W.J. Aarts
Contactpersoon
Ing. W.J. Aarts
Projectnummer
19015900
© Coöperatieve Bosgroep Zuid-Nederland U.A, januari 2021
Bosgroep Zuid Nederland
Voorwoord Dit beheerplan beschrijft het beheer voor de periode 2020 tot en met 2029. Het behandelt de jaarlijkse werkzaamheden die uitgevoerd moeten worden in de bossen om natuurwaarden te behouden en te versterken, maar ook om te zorgen dat het object landschappelijk aantrekkelijk en toegankelijk blijft voor de recreant. Sinds eind 2019 is de verpachting van de bossen en natuurterreinen aan Staatsbosbeheer beëindigd en wordt het gebied weer beheerd door de gemeente. Voor een natuurbeheerder zijn het op dit moment uitdagende tijden. We hebben te maken met klimaatverandering en de gevolgen van stikstofdepositie op de bodem. De gevolgen hiervan worden de laatste jaren steeds duidelijker zichtbaar in de vitaliteit van het bos en de achteruitgang van de typische vegetaties van het heidelandschap. We staan dan ook voor de uitdaging om onze gebieden meer veerkrachtiger te maken tegen de verwachte omstandigheden, klimaat adaptief is het nieuwe sleutelwoord in bosen natuurbeheer. Het beheerplan is opgesteld door Luuk Pruijsten en Willem Aarts van Bosgroep Zuid-Nederland. De Bosgroep is iedereen dankbaar die heeft bijgedragen aan de totstandkoming van het plan. Heeze, november 2020
Bosgroep Zuid Nederland
Inhoudsopgave Voorwoord ................................................................................................................................... 4 Hoofdstuk 1: Inleiding.................................................................................................................. 8 1.1 Kenschets ........................................................................................................................... 8 1.2 Aanleiding .......................................................................................................................... 9 1.3 Doelen ................................................................................................................................ 9 1.4 Totstandkoming.................................................................................................................. 9 1.5 Leeswijzer ........................................................................................................................... 9 Hoofdstuk 2: Gebiedsbeschrijving en huidige situatie ................................................................ 10 2.1 Bodem en water ................................................................................................................ 10 2.1.1 Geologie en landschap ................................................................................................
10 2.1.2 Bodem, bodemgeschiktheid en grondwater ................................................................. 10 2.2 Cultuurhistorie .................................................................................................................. 14 2.3 Evaluatie bos..................................................................................................................... 16 2.3.1 Boomsoortensamenstelling ......................................................................................... 16 2.3.2 Leeftijdsverdeling en ontwikkelingsfase ...................................................................... 19 2.3.3 Bosstructuur ............................................................................................................... 21 2.3.4 Dood hout, ontwortelingsreliëf en dikke bomen .......................................................... 25 2.3.5 Bosverjonging ............................................................................................................. 26 2.3.6 Invasieve exoten ......................................................................................................... 27 2.3.7 Oogstbaar bos en oogstniveau .................................................................................... 28 2.3.8 Bodem potentieel voor bosontwikkeling ......................................................................
28 2.4 Natuurterreinen ................................................................................................................ 30 2.4.1 Oud meer ................................................................................................................... 31 2.4.2 Hoogspanning tracé .................................................................................................... 33 2.4.3 Graslanden ................................................................................................................. 33 2.4.4 Stuifzand .................................................................................................................... 33 2.4.5 Poel/water .................................................................................................................. 33 2.5 Conclusies en aanbevelingen ............................................................................................ 34 2.5.1 Bos ............................................................................................................................. 34 2.5.2 Natuurterreinen .......................................................................................................... 34 Hoofstuk 3: Beleid ......................................................................................................................
36 3.1 Wet natuurbescherming .................................................................................................... 36 3.2 Natuurnetwerk Brabant ..................................................................................................... 36 3.3 Aansprakelijkheid ............................................................................................................. 39
Projectnr: 19015900
Integraal beheerplan bos- en natuurterreinen gemeente Son en Breugel
5
Bosgroep Zuid Nederland
Hoofdstuk 4: Visie en beheerdoelen ........................................................................................... 40 4.1 Beheerdoeltypenkaart ....................................................................................................... 40 4.2 Bos ................................................................................................................................... 41 4.2.1 Vochtig loofbos .......................................................................................................... 42 4.2.2 Dennen- eikenbos ...................................................................................................... 44 4.2.3 Soortenrijk loofbos ..................................................................................................... 46 4.3 Natuurterreinen ................................................................................................................ 48 4.3.1 Oud Meer .................................................................................................................... 48 4.3.2 Graslanden ................................................................................................................. 51 4.3.3 Hoogspanning tracé ....................................................................................................
51 4.3.4 Overige terreinen ........................................................................................................ 51 4.4 Recreatie ........................................................................................................................... 52 Hoofdstuk 5: Beheer................................................................................................................... 53 5.1 Werkblokken ..................................................................................................................... 53 5.2 Bosbeheer ......................................................................................................................... 54 5.2.1 Bosverjonging ............................................................................................................. 54 5.2.2 Blessen en dunning ..................................................................................................... 54 5.2.3 Houtverkoop en begeleiding houtoogst ...................................................................... 55 5.2.4 Verplegen van verjongingen ........................................................................................ 55 5.2.5 Ongewenste soorten ...................................................................................................
55 5.2.6 Dood hout .................................................................................................................. 55 5.2.7 Onderhoud recreatieve voorzieningen ......................................................................... 56 5.2.8 Onderhoud wegen en paden ....................................................................................... 56 5.3 Natuurbeheer .................................................................................................................... 56 5.3.1 Afzetten houtachtige opslag ....................................................................................... 56 5.3.2 Begrazing heide .......................................................................................................... 56 5.3.3 Plaggen of chopperen ................................................................................................. 56 5.3.4 Hoogspanningtrace ..................................................................................................... 56 5.3.5 Inrichten bosranden .................................................................................................... 57 5.3.6 Begrazing graslanden .................................................................................................
57 Hoofdstuk 6: Overige ................................................................................................................. 58 6.1 Ongewenste soorten ......................................................................................................... 58 6.2 Calamiteiten ..................................................................................................................... 58 6.2.1 Stormschade ............................................................................................................... 58 6.2.2 Bos- en natuurbrand................................................................................................... 58
Projectnr: 19015900
Integraal beheerplan bos- en natuurterreinen gemeente Son en Breugel
6
Bosgroep Zuid Nederland
Hoofdstuk 7 begroting 2020-2029 ............................................................................................ 60 Bijlage 1: Beheerkaart ................................................................................................................. 62 Bijlage 2: Hoofdboomsoorten ..................................................................................................... 63 Bijlage 3: OAD netwerk............................................................................................................... 64
Projectnr: 19015900
Integraal beheerplan bos- en natuurterreinen gemeente Son en Breugel
7
Bosgroep Zuid Nederland
Hoofdstuk 1: Inleiding 1.1 Kenschets De bos- en natuureigendommen van de gemeente Son- en Breugel zijn voornamelijk westelijk gelegen van de kerkdorpen Son en Breugel. De terreinen maken onderdeel uit van een groter boscomplex dat is ingeklemd tussen de rijkswegen A2 aan de westzijde, A50 aan de oostzijde en aan de zuidzijde het Wilhelminakanaal. Aan de noordzijde grenzen de terreinen aan open agrarische landschap. De bos- en natuurterreinen beslaan ongeveer 374 hectare en bestaan uit opgaand bos, heideterreinen, vennen, stuifzand en enkele gras-/weilanden. Onderliggend plan betreft een integraal beheerplan waarin de bos- en natuurterreinen beide zijn opgenomen. Het merendeel van de aanwezige bosopstanden bevindt zich in de leeftijd 60 – 90 jaar en betreffen voornamelijk naaldhoutopstanden aangeplant in het kader van de mijnbouw in Limburg. De bosen natuurterreinen worden intensief recreatief gebruikt door inwoners van de gemeenten Son- en Breugel, Best en Eindhoven. In figuur 1 is de begrenzing van de bos- en natuurterreinen van de gemeente Son en Breugel weergegeven. In bijlage 1 is het plangebied opgenomen met een overzicht van de vak-codering.
Figuur 1. Begrenzing plangebied
Projectnr: 19015900
Integraal beheerplan bos- en natuurterreinen gemeente Son en Breugel
8
Bosgroep Zuid Nederland
1.2 Aanleiding De bos- en natuurterreinen zijn de afgelopen jaren verpacht geweest aan Staatsbosbeheer. Vanaf 2019 is de pacht verbroken en zijn de terreinen weer in beheer gekomen bij de gemeente Son en Breugel. Vanuit de gemeente bestaat de behoefte aan een nieuw integraal beheerplan, met een praktische inslag waarin een toekomstvisie is uitgewerkt. Dit plan moet dienen als praktisch handvat welke een leidraad geeft bij het beheer van de bossen en natuurterreinen. Het onderliggende
plan
is
gebaseerd
op
een
afdelingsgewijze
bosinventarisatie
en
een
vegetatiestructuurkartering. De visie, doelstellingen en beheermaatregelen zijn, in overleg met de gemeente, opnieuw geformuleerd voor de terreinen. 1.3 Doelen Onderliggende rapportage heeft als doel om het beheer voor de bos- en natuurterreinen van de gemeente Son en Breugel vast te leggen voor de komende 10 jaar. Waarbij rekening wordt gehouden met thema’s ecologie, houtproductie en recreatie. Hieronder is per thema een subdoelstelling geformuleerd: -
Het weerbaar en robuust maken van de natuurterreinen door te zoeken naar kansen voor hydrologisch herstel en verbindingen met omliggende natuurterreinen.
-
Het ontwikkelen van een klimaat adaptief bos waar hoge natuurwaarden en houtproductie samen gaan.
-
Een voor de recreant aantrekkelijk bos met hoge belevingswaarde behouden.
1.4 Totstandkoming Onderliggende rapportage is tot stand gekomen op basis van een opstandsgewijze inventarisatie, uitgevoerd in maart 2020. Deze data is verder aangevulde met gegevens uit de SNL structuurkarting welke ook is uitgevoerd in maart 2020 en relevante gegevens uit oude beheerplannen. Daarnaast is er voor de natuurterreinen nog een aanvullend veldbezoek uitgevoerd. 1.5 Leeswijzer Het beheerplan is als volgt opgebouwd: in hoofdstuk 2 is een gebiedsbeschrijving van het gebied opgenomen. Hierin wordt geologie, bodem, grondwater, landschap en cultuurhistorie behandeld. Daarnaast is hier de evaluatie van het bos uitgewerkt, waarin de huidige situatie van het bos wordt behandeld. Ook wordt hier de huidige situatie van de natuurterreinen behandeld. In hoofdstuk 3 komt het relevante beleid aan bod. In hoofdstuk 4 is de visie voor de terreinen uitgewerkt. Hoofstuk 5 beschrijft het te voeren beheer voor de bos- en natuurterreinen en in hoofdstuk 6 worden enkele overige onderwerpen behandeld. In hoofdstuk 7 is vervolgens de begroting voor de komende 10 jaar uitgewerkt.
Projectnr: 19015900
Integraal beheerplan bos- en natuurterreinen gemeente Son en Breugel
9
Bosgroep Zuid Nederland
Hoofdstuk 2: Gebiedsbeschrijving en huidige situatie 2.1 Bodem en water 2.1.1 Geologie en landschap De regio Eindhoven, en dus ook Son en Breugel, maken deel uit van een gebied dat al vanaf het Carboon door breuktektoniek wordt beïnvloed. Vanaf die tijd wordt het zuidoosten van Nederland doorsneden door een stelsel van zuidoost-noordwest gerichte breuken, die het gebied in lage en hoge schollen, slenken en horsten verdelen. Het plangebied is gelegen in de Centrale slenk die wordt begrenst door twee breuklijnen, de Feldbiss-breuk en de Peelrandbreuk. De centrale slenk daalde in de loop van miljoenen jaren sneller dan de gebieden daaromheen en de horsten werden daarbij omhoog gedrukt. De ontstane hoogteverschillen werden teniet gedaan door opvulling met zand en fijn grind. Deze werden afgezet door smeltwaterrivieren van het Pleistoceen. Tijdens de koudste periode van de laatste ijstijd (pleniglaciaal) was er vrijwel geen vegetatie aanwezig. Onder invloed van de wind werden stuifduinen gevormd en ontstonden er laagtes. Op de hoogte kaart, figuur 2, is het plangebied weergegeven hierop zijn duidelijk de hoger gelegen zandruggen en lager gelegen uitgestoven laagtes te zien. 2.1.2 Bodem, bodemgeschiktheid en grondwater Voor het bepalen van het bodemtype en de grondwatertrappen van het plangebied is gebruik gemaakt van de digitale bodemkaart van Nederland 1:50.000 (Stiboka).
In figuur 3 is de bodemkaart opgenomen. De bodem bestaat voor 54% uit duinvaaggrond en voor 44% uit veldpodzolgronden. Veldpodzolgronden ontstaan onder natte omstandigheden en geven aan dat het gebied vroeger natter is geweest. Daarnaast komt er over een beperkte oppervlakte Hoge zwarte enkeerdgrond (1%), beekeerdgrond (<1%) en laarpodzolgrond (<1%) voor. Het plangebied bestaat dus vrijwel geheel uit voedselarme, droge en leemarme zandgronden. De meest voorkomende grondwatertrappen zijn V, VII en VII*. Dit betekend dat het grondwater vrij diep zit. Een overzicht van de bodemtypen en oppervlakteaandelen is opgenomen in tabel 1.
Bodem Opp (ha) Aandeel (%) Laarpodzolgrond 0,12 0,03% Veldpodzolgrond 164,06 44,63% Beekeerdgrond 0,34 0,09% Duinvaaggrond 199,29 54,21% Hoge zwarte enkeerdgrond 3,81 1,04% Totaal 367,62 100,00% Tabel 1 Bodemtypen (excl. water)
Projectnr: 19015900
Integraal beheerplan bos- en natuurterreinen gemeente Son en Breugel
10
Bosgroep Zuid Nederland
De geschiktheid van deze bodems voor wat betreft bosbouw is uitgewerkt in de toelichting op de bodemkaart van Nederland. De indeling in de klassen berust op de boomgroei en het assortiment boomsoorten dat op een bodem kan groeien. Naarmate het aantal boomsoorten dat op een bodem kan groeien en de groei van die bomen beter is wordt een bodem hoger aangeslagen. Dit heeft uiteraard betrekking op de functie houtproductie, maar is ook van groot belang voor de functies natuur en beleving. Dit omdat op een bodem met ruime mogelijkheden ook meer verschillende boomsoorten kunnen worden toegepast met een goede groei en een bos over het algemeen sneller tot volle wasdom komt. De veldpodzolgronden worden geclassificeerd als gronden met beperkte mogelijkheden voor de bosbouw. Dit betekend dat 5 á 7 gidsboomsoorten hier een normale groei vertonen. De duinvaaggronden zijn armer en droger. Zij worden geclassificeerd als gronden met weinig mogelijkheden voor bosbouw. Hier vertonen 1 á 2 bomen normale tot zelfs slechte groei van alle gidsboomsoorten. De gidsboomsoorten zijn weergegeven in tabel 2. Bij de keuze van plantsoen moet hiermee in de toekomst rekening gehouden worden. Tabel 2 geeft weer wat de groeipotenties van de gidsboomsoorten op de betreffende bodems zijn.
Boomsoort Populier Zomereik Beuk Grove den Douglasspar Japanse lariks Fijnspar
Normale groei Slechte groei 12,5-17 < 12,5 3,5-6,5 < 3,5 3,4-6,8 < 3,4 4,2-6,6 < 4,2 8,8-13,5 < 8,8 7,2-11,9 < 7,2 7,6-12,3 < 7,6
Tabel 2 Groeipotenties gidsboomsoorten (m3/ha/jaar)
Projectnr: 19015900
Integraal beheerplan bos- en natuurterreinen gemeente Son en Breugel
11
Bosgroep Zuid Nederland
Figuur 2 Algemene Hoogte Kaart Nederland
Projectnr: 19015900
Integraal beheerplan bos- en natuurterreinen gemeente Son en Breugel
12
Bosgroep Zuid Nederland
Figuur 3 Bodemkaart
Projectnr: 19015900
Integraal beheerplan bos- en natuurterreinen gemeente Son en Breugel
13
Bosgroep Zuid Nederland
2.2 Cultuurhistorie In figuur 4 op de volgende pagina zijn een aantal kaarten weergegeven die de verandering van het landschap weergeven in de periode 1850 – 2019. Helaas lijkt de periode 1920 – 1955 niet volledig gekarteerd te zijn. Hierdoor is de belangrijkste periode v.w.b.t de bosaanleg niet goed zichtbaar. Op de kaart van 1800 is zichtbaar dat het huidige bosgebied deel uit maakt van een groot heide terrein de Sonsche Heide. In het zuiden tegen het dorp is al een klein bos aanwezig. De kaart van 1900 is gedetailleerder, hierop zijn ook het Oud Meer en verschillende natte laagtes ingetekend. Ook is hier nu duidelijk zichtbaar dat er in de Sonse Bergen al bos aanwezig was, hier zijn tot op heden nog zeer oude eiken-hakhoutstoven aanwezig. Ook is het bos aan de zuidzijde beter zichtbaar. De periode 1900 tot 1955 is niet geactualiseerd. Er is vanaf de jaren 20 op grote schaal bos aangeplant, dit is af te leiden uit de leeftijden van de huidige bosopstanden. Pas op de kaart van 1955 is dit bos opgenomen op de kaart. Hier is zichtbaar dat vrijwel de gehele heide in cultuur is gebracht of is aangeplant met bos. Op de kaart van 1980 valt op dat er nog enkele heideterreinen zijn aangeplant met bos. Ook is hierop al het voorgenomen tracé van de A50 weergegeven. De meest recente ontwikkeling in het gebied betreft de realisatie van Bosgebied West.
Het Bosgebied West is een gebied dat is voortgekomen uit een aantal natuurcompensatie- en rood voor groen verplichtingen van de gemeente Son en Breugel. De totale compensatieverplichting omvatte 10.000 m2 bos en 7.100 m2 natuurcompensatie. De natuurcompensatie die is uitgevoerd bestaat uit een combinatie van verschralingsbeheer van bestaande graslanden en het aanleggen van bos en houtsingels. Daarnaast zijn bestaande houtsingels verbreed en hersteld om geïsoleerde bossen te verbinden.
Projectnr: 19015900
Integraal beheerplan bos- en natuurterreinen gemeente Son en Breugel
14
Bosgroep Zuid Nederland
Figuur 4. Historische kaarten 1850,1900,1930,1955,1975,2019
Projectnr: 19015900
Integraal beheerplan bos- en natuurterreinen gemeente Son en Breugel
15
Bosgroep Zuid Nederland
2.3 Evaluatie bos In de volgende paragrafen wordt de huidige situatie van het bos besproken. Deze is bepaald op basis van een opstandsgewijze inventarisatie waarbij per vakafdeling een aantal vaste gegevens is opgenomen. Daarnaast zijn de gegevens uit de bosstructuurkartering gebruikt. 2.3.1 Boomsoortensamenstelling In figuur 5 is de huidige boomsoortensamenstelling weergegeven. De boomsoortensamenstelling betreft het totaal aan aanwezige boomsoorten die voorkomen binnen het bosgebied. Het bijbehorende percentage is het oppervlakte aandeel van de betreffende boomsoorten binnen de beheereenheid.
Figuur 5. Boomsoortensamenstelling in percentage
66% van het bos bestaat uit naaldbomen, waarvan ongeveer 44% grove den is. Deze opstanden zijn in het verleden aangelegd in het kader van de houtproductie (m.n. mijnbouw) en zijn nog grotendeels monoculturen met weinig structuur. Loofhoutsoorten zijn voornamelijk aanwezig als mengboomsoorten en bestaan voor het grootste deel uit Amerikaanse eik, inlandse eik en berk. De Amerikaanse eik komt daarnaast voor in een aantal laanachtige elementen langs wegen en paden in het bos. Boomsoorten met hogere waardes voor houtproductie zoals; Corsicaanse den, douglas en Japanse lariks komen voor met ongeveer gelijke aandelen en hebben een gezamenlijk oppervlakte aandeel van bijna 20%. Over ongeveer 3% van de oppervlakte komen overige loofhoutsoorten voor, dit zijn; populier, esdoorn, haagbeuk, wilg, zwarte els, tamme kastanje, paardenkastanje en iep. Deze komen lokaal in menging voor. Ook zijn er enkele opstanden met populier als hoofboomsoort. In noordoosten van het plangebied, tegen de Alpenlaan, is een kleinere gemengd opstand met haagbeuk, esdoorn en iep gelegen. De Amerikaanse vogelkers komt plaatselijk als mengboomsoort voor in de tweede en derde boomlaag. Verder is er nog een klein aandeel beuk, deze komt plaatselijk naast enkele paden voor en als hoofdboomsoort in één opstand.
Projectnr: 19015900
Integraal beheerplan bos- en natuurterreinen gemeente Son en Breugel
16
Bosgroep Zuid Nederland
Een opstand bestaat over het algemeen uit een hoofdboomsoort en nevenboomsoorten. De hoofdboomsoort betreft de aspectbepalende boomsoort die aanwezig is, dit is niet per definitie de oudste boomsoort die aanwezig is. De nevenboomsoorten, of begeleidende boomsoorten, komen voor in menging in de onder-etages. Tijdens de inventarisatie zijn per opstand of eenheid maximaal 5 boomsoorten en hun oppervlakte aandelen opgenomen. Uit de boomsoortgegevens is op te maken dat 63% van de boomsoorten inheems is en 37% kan worden geclassificeerd als uitheems of exoot.
Omdat er geen oude
bruikbare boomsoortgegevens beschikbaar zijn kunnen er geen uitspraken worden gedaan over een verandering in boomsoortaandelen over de laatste beheerperiode. Als er echter wordt gekeken naar de beheerintensiteit van de laatste jaren, mag er worden aangenomen dat er geen grote veranderingen in samenstelling hebben plaats gevonden in de samenstelling. In figuur 6 is de kaart met de hoofdboomsoorten opgenomen. In bijlage 2 is een overzichtskaart met hoofdboomsoorten opgenomen.
Projectnr: 19015900
Integraal beheerplan bos- en natuurterreinen gemeente Son en Breugel
17
Bosgroep Zuid Nederland
Figuur 6. Hoofdboomsoort
Projectnr: 19015900
Integraal beheerplan bos- en natuurterreinen gemeente Son en Breugel
18
Bosgroep Zuid Nederland
2.3.2 Leeftijdsverdeling en ontwikkelingsfase In figuur 7 is de leeftijdsverdeling van het bos weergegeven, hierin is ook weergegeven welk aandeel de verschillende boomsoorten in een leeftijdsklasse hebben. Vanuit bosbouwoogpunt, maar ook ecologische gezien is het meest interessant om een gelijkmatige leeftijdsverdeling te hebben. Vanuit bosbouwoogpunt is dit om kosten en opbrengsten zo gelijkmatig mogelijk te verdelen. Ecologisch gezien is dit interessant om dat dan op ieder moment alle ontwikkelingsfasen aanwezig zijn in een bos, waardoor er sprake is van structuurvariatie. In figuur 7 is met een rode stippellijn het gemiddeld oppervlakteaandeel van de leeftijdsklassen bij een 120 jarige omloop weergegeven. In de praktijk verdient het de voorkeur om een wat hoger aandeel jong bos te hebben omdat er gedurende een omloop opstanden kunnen uitvallen door calamiteiten of ziekten. Daarbij zal de lijn niet ophouden bij 120 jaar omdat het bos in de vervalfase behouden zal blijven. De oudste opstanden binnen de beheereenheid zijn uit de periode 1901-1910 en de periode 19111920, gezamenlijk 1,2% en vallen samen met de start van de bebossing van het gebied. Het merendeel van de opstanden (48%) is aangelegd in de periode 1921-1950 en betreft de eerste generatie van heidebebossingen. Vervolgens is er nog een “verjongingsgolf” geweest in de periode 1971-1990.
In figuur 7 is dit terug te zien aan de verschillende pieken, hierdoor is een vrij onevenwichtige leeftijdsverdeling ontstaan. De laatste 20 jaar is er maar zeer beperkt verjonging gerealiseerd, doordat er vrijwel niet gedund is, de aanwezige verjonging is voornamelijk natuurlijk verjongd en bestaat uit voornamelijk Amerikaanse eik en Amerikaanse vogelkers. Inlandse verjonging ontbreekt vrijwel geheel.
Figuur 7 Leeftijdsklassen boomvormers
Projectnr: 19015900
Integraal beheerplan bos- en natuurterreinen gemeente Son en Breugel
19
Bosgroep Zuid Nederland
Op
basis
van
de
leeftijdsverdeling
kan
een
bos
worden
ingedeeld
in
verschillende
ontwikkelingsfasen. De ontwikkelingsfasen zijn gebaseerd op de leeftijd van het bos. De vervalfase is op dit moment niet aanwezig in het bosgebied. 37% van het bos bevindt zich in de boomfase en 36% in de opgaande fase. 26% van de opstanden bevindt zich in de dichte fase. Dit zijn voornamelijk de relatief jonge opstanden die in de periode 1971- 1990 zijn aangeplant. De dynamische fase is maar over <1% van de oppervlakte aanwezig.
Ontwikkelingsfase Dynamische fase
(<10 jaar)
Deze fase wordt gekenmerkt door de hoge ecologische waarde door de aanwezigheid van open ruimte voor kruiden en dicht struweel. Economische waarden zijn nog niet aanwezig. Dichte fase
(10 tot 40 jaar)
Na ongeveer 10 jaar gaat het bos de dichte fase in. In deze fase sluit het kronen dak en beginnen de bomen elkaar omhoog ‘te duwen’. De fase wordt gekenmerkt doordat er vrijwel geen ecologische of economische waarden aanwezig zijn in de opstanden. Wel is dit de bepalende fase waarin de latere economische waarden worden bepaald. Dit is dan ook het moment om te sturen op de beste exemplaren middels de QD-methode bij waardevolle boomsoorten. Opgaande fase
(40 tot 80 jaar)
Dit is het moment waarop de dunningen gaan beginnen. De dunningen zijn erop gericht om de beste bomen meer groeiruimte te geven. Het vrijkomende hout bestaat vooral uit bulk hout met een lagere waarde. Ecologische waarden zijn nog beperkt door het ontbreken van dikke bomen. Doormiddel van ingrepen kunnen de ecologische waarden wel worden vergroot. Boomfase
(80 tot 120 jaar)
Het bos heeft de volwassen leeftijd bereikt. De bijgroei neemt af en de beheerintensiteit gaat omlaag. Plaatselijk worden er weer gaten gemaakt ten behoeve van verjonging. De beste en mooiste exemplaren blijven nog doorgroeien en dienen als zaadbron. De ecologische waarden zijn hoog door de aanwezigheid van dikke bomen, een ontwikkeld struiklaag en doodhout. Vervalfase
(>120 jaar)
Deze fase is vaak niet vlak dekkend binnen een bosgebied aanwezig maar bijvoorbeeld in de vorm van overstaanders binnen verjongingsgaten, overhoekjes of recreatieve hotspots. De natuurwaarden van deze fase zijn op zijn hoogst daarom is het vaak voor de natuurbossen het referentiebeeld waarna toegewerkt wordt. De bomen die deze fase hebben gehaald waren vaak van de beste kwaliteit en zijn daarom een uitstekende zaadbron voor de volgende generatie bos.
Projectnr: 19015900
Integraal beheerplan bos- en natuurterreinen gemeente Son en Breugel
20
Bosgroep Zuid Nederland
2.3.3 Bosstructuur Bij de opname van de bosstructuur wordt de mate van variatie die voorkomt in een opstand beoordeeld. Variatie in structuur in een bos wordt bepaald door met name de variatie in leeftijd, boomsoortensamenstelling en struiklaag. Hierbij wordt nog onderscheid gemaakt in verticale en horizontale structuren in een bos. Bijvoorbeeld; de aanwezigheid van een storm gat of een verjongingsgat zorgt voor een toename in horizontale structuur. De aanwezigheid van een goed ontwikkelde struiklaag en variatie in boomsoorten en leeftijd zorgen voor een toename van verticale structuur. Hoe meer structuur er in een bos aanwezig is des te hoger de potentiële natuurwaarden, omdat er hierdoor meer verschillende overgangen en dus leefomgevingen (niches) ontstaan. Daarnaast is een structuurrijk gemengd bos beter bestand tegen storm, klimaatverandering en ziektes en plagen doordat het door de gelaagdheid stabieler is en door de diverse samenstelling zich beter kan herstellen na calamiteiten. Ongeveer 75% van het bos kan worden getypeerd als gesloten bos. Dit betekent dat de boomkronen 80-100% van de oppervlakte bedekken. Er is in deze opstanden maar weinig variatie in open en gesloten bos en dus in lichte en donkere delen. Dit is ook te zien aan de ondergroei die op veel plekken zeer ijl of vaak zelfs geheel afwezig is.
Op plekken waar wel ondergroei aanwezig is, is sprake van een zeer beperkte soortensamenstelling. Het hoge aandeel gesloten bos heeft te maken met de leeftijdsfasen waarin een groot deel van het bos zich bevindt en de lage beheerintensiteit van de laatste jaren. De mate van geslotenheid is in sommige opstanden zo hoog dat het de vitaliteit van de opstanden beïnvloed. 18% van het bos valt in de categorie dicht bos, dit zijn opstanden waarvan de kronen 100-150% van de oppervlakte bedekken. Binnen de beheereenheid zijn dit de jongere opstanden die zich in de stakenfase bevinden. Deze opstanden zijn aangeplant tijdens de verjongingsgolf van 19711990. Het betreffen hoofdzakelijk monoculturen van grove den, Corsicaanse den, douglas en Japanse lariks. Deze monoculturen zijn zeer structuurarm, hebben één boomsoort met één leeftijd. De struiklaag in deze opstanden is geheel afwezig, met uitzondering van de aanwezigheid van Amerikaanse vogelkers. Open bossen en zeer open bossen (resp. 50-80% en <50% kroonsluiting) komen maar over een zeer beperkte oppervlakte voor. Dit betreffen o.a. percelen met dode fijnspar, kapvlaktes, een open populieren opstand en het hoogspanning tracé. Ecologisch gezien is voornamelijk de zeer open fase interessant omdat hier op termijn ook (tijdelijk) kruidenachtige vegetatie zal ontwikkelen wat weer mogelijkheden geeft voor insecten.
Bij voorkeur komt de open fase verspreidt over een bosgebied voor. In de onderstaande tabel is de sluitingsgraad van het bos met bijbehorende oppervlakten en aandelen opgenomen.
Categorie Oppervlakte Aandeel Geen opgaand bos 1,9 0,6% Dicht bos (overscherming 100-150%) 59,6 18,3% Gesloten bos (overscherming 80-100%) 244,1 75,0% Open bos (overscherming 50-80%) 15,3 4,7% Zeer open bos (overscherming <50%) 4,4 1,3% Totaal 325,4 100,0% Tabel 3. Sluitingsgraad
Projectnr: 19015900
Integraal beheerplan bos- en natuurterreinen gemeente Son en Breugel
21
Bosgroep Zuid Nederland
61% van de opstanden kan worden geclassificeerd als gemengd opstanden. Van een gemengde opstand wordt gesproken als minimaal 20% van oppervlakte bedekt is met een andere boomsoort dan de hoofdboomsoort. Hierbij moet worden opgemerkt dat het vaak een menging betreft in de tweede boomlaag, dus nog niet in het kronendak. De mengboomsoorten in de beheereenheid bestaan voornamelijk uit Amerikaanse eik, inlandse eik en berk. Gemengde opstanden zijn over het algemeen stabieler dan monoculturen. Dit komt onder andere omdat ze minder vatbaar zijn voor ziektes en plagen die vaak binnen één soort voorkomen. Dit geldt voornamelijk voor gemengde loofopstanden of opstanden die bestaan uit een menging van naald- en loofboomsoorten. Daarbij zijn monoculturen gevoeliger voor stormen. Door veranderingen in het klimaat is er een grotere kans op verdroging of juist pieken in neerslag en heftige stormen. Daarbij zijn in de afgelopen jaren het aantal boomziekten- en plagen in Nederland toegenomen, zoals bijvoorbeeld letterzetter in
fijnspar,
roetschorsziekte
in
esdoorn,
taksterfte
bij
essen
en
bloedingsziekte
bij
paardenkastanje. Daarom is risicospreiding door een grote soortensamenstelling wenselijk. Hoewel het aandeel gemengde opstanden met 61% relatief hoog lijkt moet wel de kanttekening worden gemaakt dat de aandelen aan mengboomsoorten relatief laag zijn en ook dat het over het algemeen maar een of twee soorten zijn die in menging voor komen. Hierdoor is er over het grootste deel van de oppervlakte maar zeer beperkt sprake van horizontale en verticale structuurvariatie.
Tijdens
het
beheer
kan
er
gericht
worden
gestuurd
in
de
boomsoortensamenstelling, hier moet dan ook worden gekeken naar onderstandige boomsoorten en soorten die op dit moment in de verjongingslaag (0,5 – 2 meter) voorkomen. Hierbij moet de voorkeur worden gegeven aan loofhout en strooisel neutrale soorten. Bij aanplant gaat de voorkeur uit naar het inbrengen van rijke strooiselsoorten, omdat deze op dit moment geheel ontbreken. Dit zijn soorten met goed verteerbare bladeren die een verplegende functie hebben voor de bodem en andere boomsoorten.
Projectnr: 19015900
Integraal beheerplan bos- en natuurterreinen gemeente Son en Breugel
22
Bosgroep Zuid Nederland
In tabel 4 zijn de bedekkingspercentage van de inheemse struiklaag weergegeven. Over 46% van de oppervlakte is de inheemse struiklaag afwezig of zeer ijl aanwezig (0-1%) en over 24% van de oppervlakte is deze beperkt aanwezig (1-5%). Het grotendeels afwezig zijn van een ontwikkelde struiklaag hangt samen met de dichte stand van de bossen, de leeftijd en de lage beheerintensiteit van de laatste jaren. In opstanden met wat meer openheid is het percentage inheemse struiken wat hoger. Hier bestaat de inheemse struiklaag voornamelijk uit; lijsterbes, vuilboom en verjonging van berk en eik. Door plaatselijk in het kronendak meer openheid aan te brengen kan de ontwikkeling van een struiklaag positief worden beïnvloed. Ook kunnen er soorten worden ingebracht die op dit moment ontbrekend. Hierbij kan dan worden gedacht aan soorten als; hazelaar, meidoorn en Europese vogelkers. Deze soorten produceren ook goed verteerbaar strooisel. Een toename van de bedekking van de inheemse struiklaag en de soorten kan binnen een relatief kort tijdsbestek leiden tot een verhoging van de natuurwaarden binnen een terrein.
Categorie 0-1% 1-5% 5-25% 25-50% 50-75% Totaal
Oppervlakte
Aandeel 149,5 46,0% 92,7 28,5% 77,9 23,9% 4,9 1,5% 0,4 0,1% 325,4 100,0%
Tabel 4. Bedekkingspercentage inheemse struiklaag
Projectnr: 19015900
Integraal beheerplan bos- en natuurterreinen gemeente Son en Breugel
23
Bosgroep Zuid Nederland
Figuur 8 Bedekkingspercentage inheemse struiklaag
Projectnr: 19015900
Integraal beheerplan bos- en natuurterreinen gemeente Son en Breugel
24
Bosgroep Zuid Nederland
2.3.4 Dood hout, ontwortelingsreliëf en dikke bomen Bij de SNL monitoring die is uitgevoerd in het voorjaar van 2020 is opgenomen in welke mate dood hout aanwezig is. Het betref een schatting van het aanwezige dode hout per hectare en omvat zowel staande als liggende stammen met een diameter van ≥ 30 cm. Ontwortelingsreliëf betreffen omvallen bomen met een opstekende kluit, deze komen verspreidt over het bosgebied voor. Dit zijn ecologische gezien waardevolle locaties door het aanwezige microreliëf en microklimaten. Dit soort elementen zijn vrijwel niet kunstmatig te creëren. Daarom verdient het altijd de voorkeur omgewaaide bomen waar mogelijk te laten liggen. Tijdens de SNL monitoring is geen ontwortelingsreliëf waargenomen binnen de beheereenheid. Naast de dode bomen en ontwortelingsreliëf zijn ook het aantal dikke dode bomen per hectare opgenomen. Dit zijn bomen met een diameter borsthoogte (dbh) van >50 centimeter. Dikke bomen zeggen iets over de structuur en diversiteit van een opstanden. Daarnaast zijn dit over het algemeen oude bomen en daardoor vaak van belang voor een groot aandeel diersoorten. Uit de tabellen is op te maken dat er over een groot deel van de oppervlakte geen staande of liggende dode bomen aanwezig zijn. Over het resterende deel van de oppervlakte is staand en liggend dood hout slechts beperkt aanwezig.
Er zijn enkele opstanden met fijnspar die zijn aangetast door letterzetter en volledig zijn afgestorven. Deze opstanden omvatten grotendeels de klassen >9 dode bomen per hectare. Het beperkte aanwezig zijn van dood hout hangt ook samen met de leeftijd van waarin een groot deel van de opstanden zich bevindt. Het verhogen van het aandeel dood hout kan op relatief kort tijdsbestek leiden tot een verhoging van de ecologische waarden. In tabel 7 is te zien dat dikke bomen over het merendeel van de oppervlakte niet of nauwelijks voorkomen. De aanwezigheid van dikke bomen is voornamelijk gebonden aan de Amerikaanse eiken die plaatselijk in laanachtige structuren voorkomen en een deel ouder loofbos in de Sonse Bergen. In de onderstaande tabellen is een andere totaaloppervlakte weergegeven dan in alle overige tabellen. Dit komt omdat de bosstructuurkartering wordt uitgevoerd binnen de begrenzing van de SNL beschikking, wat net een andere oppervlakte betreft.
Categorie 0 1-3 4-9 >9 Totaal
Opp. (ha) Aandeel (%) 144,06 46% 70,03 22% 72,42 23% 29,02 9% 315,52 100%
Tabel 5. Staande dode bomen per hectare
Categorie 0 1-3 4-9 >9 Totaal
Categorie 0 1-3 4-9 >9 Totaal
Opp. (ha) Aandeel (%) 169,7 54% 95,8 30% 42,1 13% 7,9 3% 315,52 100%
Tabel 6. Liggende dode bomen per hectare
Opp. (ha) Aandeel (%) 217,39 69% 43,94 14% 32,66 10% 21,53 7% 315,52 100%
Tabel 7. Dikke bomen per hectare
Projectnr: 19015900
Integraal beheerplan bos- en natuurterreinen gemeente Son en Breugel
25
Bosgroep Zuid Nederland
2.3.5 Bosverjonging Om inzicht te krijgen in de aanwezigheid van bosverjonging in opstanden is de verjonging tijdens de inventarisatie apart opgenomen. Bosverjonging betreft de aanwezige opslag van bomen die niet kan worden meegenomen in de opname van de verschillende boomlagen. Het omvat opslag van boomvormers tussen de 0,5 en 2,0 meter met een diameter borsthoogte van < 5 cm. In de onderstaande tabel is de aanwezigheid van bosverjonging weergegeven in drie klassen. Hieruit valt op te maken dat er over het grootste deel (75%) van de oppervlakte geen verjonging aanwezig is. Over 20% van de oppervlakte is sprake van kansarme verjonging. Deze verjonging komt verspreid over de oppervlakte voor en in zeer lage aantallen. Individuele bomen kunnen plaatselijk wel uitgroeien, maar de aantallen zijn te laag om op termijn in sluiting te kunnen komen. Over 5% van de oppervlakte kan worden gesproken over kansrijke verjonging, over het algemeen betreft dit verjonging van Douglas. Op basis van aantallen en standplaatsfactoren mag hier worden aangenomen dat deze kunnen doorgroeien en op termijn in sluiting kunnen komen en zo voor een nieuwe generatie bos kunnen zorgen, mits hier in het beheer op wordt gestuurd.
Categorie Geen verjonging Kansarme verjonging Kansrijke verjonging Totaal
Oppervlakte
Aandeel 244,2 75,0% 66,3 20,4% 15,0 4,6% 325,4 100,0%
Tabel 8. Aandeel verjonging
Projectnr: 19015900
Integraal beheerplan bos- en natuurterreinen gemeente Son en Breugel
26
Bosgroep Zuid Nederland
2.3.6 Invasieve exoten Invasieve exoten die zijn waargenomen tijdens de inventarisatie betreffen Amerikaanse- eik en vogelkers. De Amerikaanse eik komt op een aantal locaties veelvuldig voor in de struiklaag. Dit betreffen locaties waar ook zaadbronnen aanwezig zijn of waar is gekapt in een boomlaag van Amerikaanse eik. De Amerikaans vogelkers komt verspreid over de gehele oppervlakte voor. Enkele opstanden zelfs als mengboomsoort. Plaatselijk is de soort in de struiklaag in hoge dichtheden aanwezig. Daarnaast bestaand delen van het hoogspanningstracé volledig uit Amerikaanse vogelkers. De soort is nergens op grote schaal als zaailingen aangetroffen in de kruidlaag. Hoewel beide soorten vrij veel voorkomen in het gebied, hebben ze op dit moment nog geen negatieve effecten. Hier kan verandering in komen als het beheer intensiever wordt en er meer ruimte in de kroonlaag komt. Er zal dan gemonitord moeten gaan worden hoe deze soorten zich ontwikkelen en of ze gewenste verjonging/aanplant niet belemmeren. Er zal in de toekomst mogelijk een afweging gemaakt moeten worden of het noodzakelijk is om plaatselijk deze soorten te reduceren.
Categorie 0-1% 1-5% 5-25% 25-50% 50-75% Totaal
Oppervlakte (ha) Aandeel (%) 172,7 53% 90,2 28% 36,7 11% 14,3 4% 11,4 4% 325,4 100%
Tabel 9. Bedekkingspercentages Amerikaanse eik
Categorie 0-1% 1-5% 5-25% 25-50% 50-75% Totaal
Oppervlakte (ha) Aandeel (%) 114,6 35% 77,2 24% 86,4 27% 43,6 13% 3,7 1% 325,4 100%
Tabel 10. Bedekkingspercentages Amerikaanse vogelkers
Projectnr: 19015900
Integraal beheerplan bos- en natuurterreinen gemeente Son en Breugel
27
Bosgroep Zuid Nederland
2.3.7 Oogstbaar bos en oogstniveau Houtoogst in de bossen vindt primair plaats ten behoeve van de bosontwikkeling. Door de beste bomen vrij te stellen krijgen deze de kans om een grotere kroon te maken. Dit zorgt op de langere termijn voor een stabieler en vitaler bos. Tevens kan door gerichte selectie ook worden gestuurd in de boomsoorten samenstelling. Minder gewenste soorten worden verwijderd ten behoeve van meer gewenste soorten. Ook de leeftijd opbouw van het bos kan reden zijn om in te grijpen. In het verleden is het bos grootschalig aangelegd waardoor er nu vaak sprake is van gelijk jarige opstanden. Dit terwijl er vaak wordt gestreefd naar ongelijk jarig bos omdat dit stabieler is en ecologisch waardevoller. De laatste reden om oogsten is veiligheid. Door minder vitale bomen in de randzone te verwijderen wordt voorkomen dat er gevaarlijke situaties ontstaan langs wegen en paden. Op basis van leeftijd (opstanden van 40 jaar of ouder) is er over ongeveer 81% van de oppervlakte sprake van oogstbaar bos. Op basis van de laatst bekende bijgroeigegevens van Staatsbosbeheer kan uit worden gegaan van een gemiddelde bijgroei van 7,8 m3/ha/jaar. Dit betekent dat er jaarlijks een volume van 2.067 m3 bijgroeit. Dit komt overeen met de groeipotenties van de bodems die aanwezig zijn in het plangebied.
In hoofdstuk 2 is een tabel van stiboka opgenomen waarin de groeipotenties van de bodem zijn weergegeven. Op basis van deze tabel lijkt de gemeten bijgroei van 7,8 m3/ha/jaar hoog. De oorzaak hiervan is tweeledig; aan de ene kan is er door het achter gebleven beheer sprake van een zeer hoog stamtal, waardoor de bijgroei ook hoog is. Daarnaast moet er rekening worden gehouden met lokale condities die in de bodemkaart niet zijn meegenomen. De opgenomen cijfers geven een gemiddelde weer van een bodemtype, echter kan er van uit worden gegaan dat, met name in het noorden van het bosgebied Oud Meer, de bijgroei een stuk hoger ligt wat goed te zien is aan de groei van de bomen. Dit heeft waarschijnlijk te maken met relatief goede vochthuishouding en het voorkomen van leemlagen. Als stel regel kan worden gehanteerd dat 80% van de lopende bijgroei kan worden geoogst. Het overige komt ten goede aan de vergroting van de staande voorraad en het vergrote van het aandeel dood hout. Het is wenselijk om de bijgroeimeting binnen vijf jaar na opstarten van het beheer te herhalen. Dit zodat het oogstniveau tijdig kan worden afgestemd op de actuele bijgroei. 2.3.8 Bodem potentieel voor bosontwikkeling Op basis van bodem en grondwater kan worden bepaald welke bosontwikkeling mogelijk is in het bosgebied.
Zoals reeds beschreven hebben de bodems beperkte tot goede eigenschappen voor bosbouw en bomen. In de onderstaande tabel is de Potentieel Natuurlijke Vegetatie (PNV) weergegeven. Dit is het bostype dat op dit bodemtype zou ontstaan als menselijk handelen achterwege blijft. Door klimaatsverandering, zieken en daardoor uitval van soorten en verandering in het milieu door menselijk ingrijpen kan het zijn dat de PNV lokaal is achterhaald. Echter is het op dit moment de enige methode om iets te kunnen zeggen over een mogelijke natuurlijke ontwikkelingsrichting.
Projectnr: 19015900
Integraal beheerplan bos- en natuurterreinen gemeente Son en Breugel
28
Bosgroep Zuid Nederland
Code Naam Potentieel natuurlijke vegetatie Oppervlakte Zd21 Duinvaaggrond Droog Berken-Zomereikenbos 169,31 Hn21 Veldpodzolgrond Vochtig Berken- Zomereikenbos 154,19 zEZ21 Zwarte enkeerdgrond Gedegradeerd Wintereiken- Beukenbos 2,65 pZg23 Beekeerdgrond Elzen- Eikenbos 0,34 Tabel 11. Potentiële bosontwikkeling op basis van bodemtypen
Projectnr: 19015900
Integraal beheerplan bos- en natuurterreinen gemeente Son en Breugel
29
Bosgroep Zuid Nederland
2.4 Natuurterreinen Binnen de eigendommen van de gemeente Son en Breugel zijn een aantal natuurterreinen aanwezig. Natuurterreinen omvatten alle terreinentypen anders dan bos, hierbij moet worden gedacht aan; graslanden, heideterreinen en open water. Het grootste natuurterrein betreft het Oud Meer met heideterreinen en struifzanden. Dit gebied ligt centraal binnen de eigendommen van de gemeente. Verder zijn er een aantal graslanden en een stuifzandterrein gelegen binnen de eigendommen. Figuur 9 geeft de locaties van de natuurterreinen weer. In de volgende paragrafen is een beschrijving opgenomen van de natuurtypen, hierbij wordt ook gerefereerd aan de beheertypen uit het natuurbeheerplan dat verder is beschreven in hoofdstuk 3.
Figuur 9. Natuurterreinen
Projectnr: 19015900
Integraal beheerplan bos- en natuurterreinen gemeente Son en Breugel
30
Bosgroep Zuid Nederland
2.4.1 Oud meer Het Oud Meer is centraal gelegen in het gebied, zie figuur 9 nummer 1. Het omvat een terrein met een ven, droge en vochtige heide en stuifzand. Binnen de eigendommen van de gemeente Son en Breugel vormt het Oud Meer en omliggende natuurterreinen op dit moment de belangrijkste natuurkern. Regionaal gezien is het een kleine en geïsoleerde natuurkern. Het zoeken naar aansluiting op de Nieuwe Heide zou in de toekomst een goede mogelijkheid zijn om populaties van karakteristieke heide soorten meer robuust te maken. De gemeente Son en Breugel en de gemeente Best zijn samen een klimaatvisie document aan het opstellen voor de gebieden Oud Meer en Nieuwe heide. Binnen deze visie zal er onder andere ook worden gekeken naar de mogelijkheden om verbindingen te realiseren tussen deze twee gebieden. Hieronder zijn de belangrijkste beheertypen beschreven die voorkomen binnen het deelgebied Oud Meer: Vennen De vennen die voorkomen binnen het object zijn allemaal op dit moment zure vennen. Karakteristieke soorten die nog voorkomen in het gebied zijn: -
Associatie van draadzegge en veenpluis
-
Draadzegge
-
Dodaars
-
Geoorde fuut
-
Heikikker
De vegetatie van het Oud Meer en omgeving is door kleinschalig bodemreliëf gradiëntrijk en gevarieerd in samenstelling. Het ven zelf is ontstaan door vervening en heeft een beperkte diepte van vrijwel overal 1,5 meter. Ondanks deze beperkte diepte is het ven nauwelijks begroeit en bestaat het voornamelijk uit open water. Momenteel bestaat de vegetatie uit knolrus, waterveenmos en geoord veenmos welke verspreid voorkomen. Er zijn waarnemingen bekend uit omstreeks 1980 van de aanwezigheid van oeverkruid (UP Oud Meer, Staatsbosbeheer 2013), dit zou er op duiden dat het ven vroeger zwak gebufferd was. In de komende beheerperiode zal onderzocht moeten worden of er nog potentie is voor vegetaties van zwak gebufferde vennen. Voor zover bekend is het ven in het verleden nooit opgeschoond, wel is het in het verleden gebruikt als zwemplek. Tijdens winters wanneer het ven is bevroren wordt het gebruikt om te schaatsen. De oeverzones bestaan voornamelijk uit pijpenstrootje en pitrus. Pleksgewijs wordt de oeverzone gedomineerd door riet, snavelzegge, draadzegge of veenpluis. Broedvogels die in de laatste jaren zijn vastgesteld omvatten veel bijzondere water- en moerasvogels zoals; geoorde fuut, dodaars, blauwborst, rietgors, tafeleend en kuifeend.
De libellenfauna is karakteristiek voor een zuur ven, een soort die regelmatig wordt vastgesteld is de noordse witsnuitlibel waarvan mag worden verwacht dat deze zich ook voortplant. Amfibieën waarvan het bekend zijn dat ze in het terrein voorkomen zijn; rugstreeppad en heikikker. Verder komt de Levendbarende hagedis ook voor.
Projectnr: 19015900
Integraal beheerplan bos- en natuurterreinen gemeente Son en Breugel
31
Bosgroep Zuid Nederland
Vochtige heide Rondom de vennen is een zone aanwezig van vochtige heide. Deze wordt gekenmerkt door de aanwezigheid van: -
Associatie van veenmos en snavelbies
-
Associatie van gewone dophei
-
Kussentjesveenmos
-
Bruine snavelbies
-
Witte snavelbies
-
Klokjesgentiaan
-
Moeraswolfsklauw
-
Ronde zonnedauw
-
Veenbies
-
Levendbarende hagedis
Op drassige en vochtige randzones rond het ven is pijpenstrootje de aspectbepalende soort die vaak in hoge pollen voorkomt. Dit wijst op een sterk fluctuerende grondwaterstand. Gewone dophei komt vrijwel nergens in hoge dichtheden voor en goed ontwikkelde dopheidevegetaties met soorten als veenbies, ronde zonnedauw en kussentjesveenmos zijn vrijwel niet meer aanwezig. Lokaal is veel houtachtige opslag aanwezig van m.n. grove den en berk. Hydrologisch herstel en het terug dringen van de houtachtige opslag hebben de komende jaren prioriteit. Lokaal plaggen en chopperen kan leiden tot herstel van een meer soortenrijke vegetatie. Droge heide De droge heide is gelegen op de overgang van bos naar open terrein en heeft een structuurrijke samenstelling. Kenmerkende soorten zijn: -
Associatie van struikheide en stekelbrem
-
Klein warkruid
-
Stekelbrem
-
Veldkrekel
Op de hogere terreindelen komt droge heide voor, welke over het algemeen beter is ontwikkeld dan de vochtige heides. De mate van vergrassing is minder, al is ook hier plaatselijk sprake van hoge aandelen pijpenstrootje of bochtige smele. Tot voor kort was het terrein in beheer bij Staatsbosbeheer, die het liet begrazen met runderen. Her en der zijn er hierdoor plekken met borstelgras aanwezig. Bijzonder is de incidentele aanwezigheid van stekelbrem en klein warkruid en kruipwilg. Dit zijn soorten van goed ontwikkelde heideterreinen. Om te voorkomen dat het terrein in de toekomst verder dicht groeit en om een gewenste vegetatieontwikkeling op gang te krijgen zou het wenselijk zijn om een schapenbegrazing te gaan inzetten. Door te kiezen voor een schapenbegrazing met herder kan er beter worden gestuurd in de begrazing wat de vegetatieontwikkeling ten goede komt. Binnen de droge heide terreinen worden struiken en solitaire bomen gespaard waardoor er, in combinatie met de extensieve begrazing een grote structuurvariatie is ontstaan. In het heide gebied worden waarnemingen gedaan van boompieper, roodborsttapuiten en boomleeuwerik. Jaarlijks overwinterd in het gebied ook de klapekster. De laatste jaren lijkt het beheer enigszins te zijn achter gebleven waardoor er op dit moment veel houtachtige opslag aanwezig is.
Projectnr: 19015900
Integraal beheerplan bos- en natuurterreinen gemeente Son en Breugel
32
Bosgroep Zuid Nederland
2.4.2 Hoogspanning tracé Het hoogspanning tracé, figuur 9 nummer 2, is westelijk gelegen in het plangebied. Het omvat een zone waar hoogspanningsmasten- en leidingen aanwezig zijn. De opslag wordt hier periodiek afgezet waardoor er op dit moment open delen zijn en delen die volledig worden gedomineerd door Amerikaanse vogelkers. Overige vegetatie bestaat plaatselijk uit een dominantie van pijpenstrootje. Het is wenselijk om in de toekomst tot een duurzame inrichting voor dit tracé te komen, zodat het kan dienen als ecologische verbinding tussen de heide terreinen en het ven Oud Meer en de Nieuwe Heide in de gemeente Best. Dit is alleen te realiseren met medewerking van de netbeheerder TenneT. 2.4.3 Graslanden Binnen de beheereenheid zijn een aantal graslanden gelegen die in eigendom zijn van de Gemeente Son en Breugel. Deze graslanden zijn soorten- en structuurarm. De graslanden zijn niet opgenomen in het natuurbeheerplan waardoor er geen beheervergoeding voor deze graslanden wordt ontvangen. Op dit moment zijn de graslanden ingericht als een grote begrazingseenheid die wegen en paden kruis. In de aankomende beheerplan periode zal de afrastering worden aangepast zodat er geen wegen en paden meer binnen de begrazing vallen en zal er begrazing moet koeien worden ingezet. Periodiek zal er bij gemaaid moeten worden.
2.4.4 Stuifzand Binnen de beheereenheid zijn een aantal stuifzandterreinen aanwezig een deel is gelegen binnen de natuurterreinen rondom het Oud Meer en een losliggend klein stuifzandterrein is gelegen helemaal in het oosten van de eigendommen (nr. 4 op kaart 9). Het kleine stuifzandterrein wordt open gehouden door de recreatieve druk. Het stuifzandterrein dat is gelegen ter hoogte van het oud meer is groter en wordt o.a. door de hoge recreatieve druk open gehouden. Volgens het uitwerkingsplan van Staatsbosbeheer uit 2013 is op de overgang van het stuifzand naar de droge heide een redelijk goed ontwikkelde korstmosvegetatie aanwezig. 2.4.5 Poel/water Open water bestaat binnen de beheereenheid uit het Oud Meer, dit is beschreven in paragraaf 2.4.1. Daarnaast is er nog een kleine oppervlakte open water of poel aanwezig in het noordoosten van de eigendommen, nr. 5 op kaart 9. De oorsprong van dit water is niet duidelijk, ook lijkt het niet van grote ecologische waarde te zijn. Het water ligt geheel besloten in het bos en ligt vol met blad. De locatie is niet opgenomen in het natuurbeheerplan van de provincie Noord-Brabant.
Projectnr: 19015900
Integraal beheerplan bos- en natuurterreinen gemeente Son en Breugel
33
Bosgroep Zuid Nederland
2.5 Conclusies en aanbevelingen Hieronder zijn de belangrijkste conclusies, eventueel met aanbevelingen, opgenomen voor de bos en natuurterreinen. 2.5.1 Bos •
Binnen het bos ligt een groot aantal sterk ontwaterde laagte. Vermindering van de ontwatering kan het object klimaat robuuster maken door een verbeterde vochtvoorziening in droge periodes;
•
Er is sprake van structuurarm bos, wat voor een groot deel samenhangt met de leeftijd en samenstelling van de opstanden. Een toename in bosstructuur en soortensamenstelling is wenselijk. Hierin kan ook het klimaatbestendig maken van het bos worden geïntegreerd;
•
De menging van opstanden bevindt zich voornamelijk in de tweede boomlaag. Vrijstellen van boomsoorten in de tweede boomlaag is dan ook aan te bevelen. Hierbij moet de voorkeur worden gegeven aan inheems loofhout en strooisel neutrale/rijke soorten;
•
De laatste jaren is er sprake van een achterstand in het bosbeheer. Dit uit zich voornamelijk in; een hoog stamtal, een hoge sluitingsgraad, ontbreken van structuurvariatie. In de eerste beheerperiode zal er gericht moeten worden gestuurd om een deel van deze achterstand weg te werken. Dit zodat de vrijgezette bomen bredere en voller kronen kunnen vormen en zo meer vitaal worden;
•
De huidige dichte stand van het bos heeft ook een negatief effect op de vitaliteit, dit is versterkt door de afgelopen droge jaren;
•
De bosverjonging is de laatste 20 jaar onder het gewenste niveau gebleven. In de toekomst zal er gericht moeten worden verjongt. Dit zal een combinatie van natuurlijke verjonging en aanplant moeten zijn. Hierbij kunnen ook klimaatbestendige en rijke strooiselsoorten worden ingebracht;
•
Over het grootste deel van de oppervlakte is maar zeer beperkt sprake van bosstructuur;
•
Er zijn weinig oude opstanden aanwezig, de vervalfase is niet aanwezig. Er moeten bosdelen aangewezen worden die zich mogen door ontwikkelen naar de vervalfase. Dit kan door het aanwijzen van een OAD-netwerk (zie bijlage 3) of door het actief verhogen van het aandeel doodhout;
•
De bodem in het plangebied bestaat uit arme, droge zandgronden. Dit betekend dat niet alle soorten zonder meer een goede groei zullen vertonen. Bij het inbrengen van soorten moet worden gekeken welke soorten kansrijke zijn. Ook moet er rekening worden gehouden met een hoge wilddruk;
•
Stimuleren van bodemontwikkeling kan de vitaliteit van het bos verbeteren waardoor het ook weerbaarder wordt voor klimaatverandering.
2.5.2 Natuurterreinen •
De belangrijkste natuurwaarden zijn gelegen in en rondom het Oud Meer;
•
Het Oud Meer en de omliggende natuurterreinen liggen op dit moment geïsoleerd er zijn geen ecologische verbindingen met andere natuurgebieden. Hierdoor zijn aanwezige populaties van dier- en plantsoorten zeer kwetsbaar;
•
Er is sprake van een achterstand in beheer waardoor er op dit moment plaatselijk veel ongewenste houtachtige opslag aanwezig is. Om te voorkomen dat het terrein nog verder dicht groeit zal deze opslag moeten worden verwijderd;
Projectnr: 19015900
Integraal beheerplan bos- en natuurterreinen gemeente Son en Breugel
34
Bosgroep Zuid Nederland
•
Het hoogspanningstracé wordt op dit moment periodiek afgezet waardoor de ecologische waarden zeer beperkt zijn. Er zijn in deze zone kansen aanwezig om te gaan fungeren als ecologische verbindingszone tussen het Oud Meer en de Nieuwe Heide. De medewerking van de netbeheerder TenneT is hierbij van belang;
•
De graslanden zijn arm aan soorten en aan structuur. Het verdient de aanbeveling om hier een beheer van maaien en afvoeren met na-beweiding met runderen op te gaan uit voeren dat zich richt op structuurverbetering en een toename in soorten.
•
Een van de stuifzandterreinen is zeer geïsoleerd aanwezig in het noordoosten van het gebied. Dit terrein wordt grotendeels open gehouden door de recreatiedruk. Indien nodig is een actiever beheer noodzakelijk, dit beheer dient zich dan te richten op het afzetten van opslag. De eiken- hakhoutstoven rondom dit terrein dienen, gezien hun zeer hoge leeftijd, gespaard te blijven.
•
Na de overdracht van de pacht is de begrazing gestopt. Hierdoor is er sprake van veel houtachtige opslag. Voor Oud Meer kan mogelijk worden aangesloten bij de gehoede schapen begrazing van de nieuwe heide. Schapen begrazing verdiend de voorkeur boven runderbegrazing vanwege het graasgedrag.
Projectnr: 19015900
Integraal beheerplan bos- en natuurterreinen gemeente Son en Breugel
35
Bosgroep Zuid Nederland
Hoofstuk 3: Beleid 3.1 Wet natuurbescherming De Wet natuurbescherming bestaat uit 3 onderdelen namelijk de gebiedsbescherming, soortbescherming en het onderdeel houtopstanden. Het onderdeel gebiedsbescherming is niet van toepassing op het op het plangebied, omdat het geen deel uit maakt van een Natura 2000 gebied. Soortenbescherming De Wet natuurbescherming kent drie bescherming regimes voor soorten. Binnen deze regimes worden in het totaal ruim 700 vogelsoorten en 230 overige Europese en nationale soorten beschermd. Voor bestendig beheer wordt in bos- en natuurterreinen meestal gewerkt volgens gedragscodes. Als de gedragscodes en de algemene zorgplicht worden gevolg is er vaak sprake van een vrijstelling voor de activiteit. Bij grootschalige herstelmaatregelen en overige niet periodieke herstelmaatregelen zal er altijd een afweging moeten worden gemaakt volgens het stappenplan soortenbescherming van het ministerie. Mochten beschermde soorten invloed ondervinden van de maatregelen dan moet er ontheffing worden aangevraagd. In de meeste gevallen zal de provincie bevoegd gezag zijn. Bij activiteiten waarbij een omgevingsvergunning noodzakelijk is zal er een rol zijn voor de gemeente. Om een ontheffing te krijgen moet aan de volgende voorwaarden worden voldaan: •