Vaststellen van bekostigingssystematiek bereikbaarheid Brainport

Raadsvoorstel Onderwerp:

Bekostigingssystematiek bereikbaarheid Brainport

Portefeuillehouder:

K.W.H.M. Kusters

Documentnummer:

200534316

Zaaknummer:

0847200509286

Datum:

18 oktober 2023

1. Samenvatting voor de burger De gemeente heeft van het Dagelijks Bestuur van het MRE een brief ontvangen waarin het college en de gemeenteraad worden gevraagd om in te stemmen met de regionale bekostigingssystematiek en het beschikbaar stellen van het financiële aandeel van onze gemeente als onderdeel van de benodigde regionale cofinanciering door de 21 gemeenten van de MRE in het voorgestelde maatregelenpakket. De nadere uitwerking van de voorgestelde bekostigingssystematiek in de vorm van een samenwerkingsovereenkomst dient te worden afgewacht. Ook de nadere uitwerking van het MRE-brede mobiliteitspakket dient te worden afgewacht. De (boven)regionale maatregelen uit dit MRE-brede mobiliteitspakket zouden met de regionale bekostigingssystematiek basis moeten gaan vormen om met partners (Rijk, provincie en Brainportpartner) tot afspraken te komen over bekostiging.

2. Inleiding Recent werd duidelijk dat de Metropoolregio Eindhoven (MRE) veel harder groeit dan verwacht. Om de groei aan inwoners, woningen en banen in Brainport Eindhoven op te vangen is een mobiliteitstransitie onvermijdelijk en noodzakelijk. De mobiliteitstransitie is erop gericht om ruimte-efficiënte, schone en actieve vormen van mobiliteit te stimuleren. Dit vraagt om een forse investering. Om de benodigde maatregelen gefinancierd te krijgen, zal de MRE intensief moeten samenwerken met het Rijk, de provincie Noord-Brabant en het bedrijfsleven. Dit vraagt dat de MRE zich opstelt als betrouwbare, krachtige samenwerkingspartner met een eenduidige strategie en een regionale bekostigingssystematiek. Om invulling te geven aan de regionale bijdrage ten behoeve van de schaalsprong van de Brainport is op de schaal van de MRE een regionale bekostigingssystematiek voor de bereikbaarheid uitgewerkt. Om de schaalsprong te accommoderen hebben Rijk en regio een eerste maatregelenpakket gedefinieerd. Voor de bekostiging van dit maatregelenpakket zijn in het BO MIRT op 9 november 2022 concrete afspraken gemaakt tussen het Rijk en de regio. Voor wat betreft de regionale bijdrage is afgesproken dat de provincie Noord-Brabant, Brainportpartners (bedrijven, campussen, kennisinstellingen) en de MRE gemeenten elk 1/3 deel van de regionale bijdrage dekken.

In het verlengde hiervan zijn – in lijn met de regionale bekostigingssystematiek – voor dit eerste maatregelenpakket een kostenverdeelsteutel en een cashflowplanning uitgewerkt voor de MRE-gemeenten. Als basis voor de programmering op het gebied van mobiliteit voor de komende jaren, worden momenteel aanvullende bereikbaarheidsmaatregelen uitgewerkt voor de gehele MRE.

Het MRE geeft hiermee opvolging aan de afspraken uit het BO MIRT 2022 en streeft ernaar in het najaar een gezamenlijk mobiliteitspakket vast te stellen, waarvan het regionale deel door het Poho mobiliteit wordt herkend en wordt vastgesteld als toekomstige bereikbaarheidsmaatregelen. Dit vormt de basis om voor wat de (boven)regionale maatregelen betreft met partners (Rijk, provincie en Brainportpartners) te komen tot afspraken over bekostiging. De bedoeling is om voor het gezamenlijke mobiliteitspakket het bekostigingssystematiek te gebruiken. Inzet is om over de (boven)regionale bereikbaarheidsmaatregelen uit deze MRE-brede programmering – analoog aan het eerste maatregelpakket – te komen tot afspraken over cofinanciering door de provincie Noord-Brabant en het Rijk. Het MRE stelt – als uitwerking van de bekostigingssystematiek – een samenwerkingsovereenkomst (SOK) op, waarbij het streven is dat deze in het najaar aan alle gemeenten ter vaststelling zal worden aangeboden. In deze SOK worden afspraken vastgelegd over de werkwijze van de bekostigingssystematiek en het bijbehorende publieke bereikbaarheidsfonds.

3. Advies 1

Voorlopig in te stemmen met de regionale bekostigingssystematiek als vertrekpunt voor de ontwikkeling van een afsprakenkader, waarvan de uitkomst zal worden vastgelegd in een samenwerkingsovereenkomst, waarbij definitieve instemming plaatsvindt, als toestemming wordt verleend aan het college voor het aangaan van deze samenwerkingsovereenkomst.

2

De nadere uitwerking van de voorgestelde systematiek in de vorm van een samenwerkingsovereenkomst tussen de MRE-gemeenten af te wachten.

3

In te stemmen met het beschikbaar stellen van het aandeel van de gemeente Someren als onderdeel van de benodigde regionale cofinanciering door de 21 gemeenten van de MRE in het voorgestelde maatregelpakket en hiertoe naast de eerder beschikbaar gestelde bijdrage van € 200.000,- voor het korte termijn maatregelenpakket (mobiliteitshubs), een bijdrage beschikbaar te stellen van € 800.000,- voor de multimodale knoop/station Eindhoven centraal en dit bedrag te dekken uit de algemene reserve vrij aanwendbaar.

4

De nadere uitwerking van een MRE-breed mobiliteitspakket af te wachten.

4. Beoogd effect Invulling geven aan een eerste opzet van de regionale bekostigingssystematiek op de schaal van het MRE ten behoeve van de bekostiging van bereikbaarheidsmaatregelen in relatie tot de schaalsprong van Brainport.

5. Argumenten 1.1

Faciliteren van de schaalsprong en bijkomende vraagstukken

De Metropoolregio Eindhoven heeft zich de voorbije jaren ontwikkeld tot één van de krachtigste motoren van de Nederlandse economie. De kennisintensieve maakindustrie én het feit dat het in de Brainport regio goed wonen, werken en leven is, zorgt voor een forse groei. Recent werd duidelijk dat de Metropoolregio veel harder groeit dan verwacht. Er is versneld actie nodig om te voorkomen dat de groei stagneert en de regio vastloopt. Met de mainportstatus is Brainport Eindhoven in 2016 erkend als één van de drie economische kerngebieden van Nederland. 2/9

Als de Metropoolregio Eindhoven zijn aantrekkingskracht wil behouden en versterken, is substantiële verbetering nodig van de agglomeratiekracht, de connectiviteit en het vestigingsklimaat. De groei genereert kansen, maar betekent ook toename van mobiliteit en toenemende druk op de woningmarkt, op de leefbaarheid en op de leefkwaliteit. In de komende jaren staat de regio voor een enorme opgave: het faciliteren van een schaalsprong en bijkomende vraagstukken. Dit vraagt op korte termijn om investeringen in extra woningen, in extra werklocaties en in een duurzaam mobiliteitssysteem. Zeker is dat tot 2040 op zijn minst 72.000 arbeidsplaatsen en 62.000 woningen nodig zijn. 1.2

Naar een toekomstbestendig en duurzaam mobiliteitssysteem

Om de groei aan inwoners, woningen en banen in de Metropoolregio Eindhoven op te vangen is een mobiliteitstransitie onvermijdelijk en noodzakelijk. De mobiliteitstransitie is erop gericht om ruimteefficiënte, schone en actieve vormen van mobiliteit te stimuleren. Een mobiliteitssysteem dat meer inzet op OV- en deelconcepten, fietsen, lopen en smart mobility. Daarmee reduceren we de emissie van CO2, stikstof, fijnstof en geluid en creëren we een aantrekkelijke leefomgeving. De ambitie is om zo’n 2/3 van de totale woningbouwopgave vóór 2030 te realiseren. Dit vraagt om een investering in het mobiliteitssysteem: het faciliteren van de mobiliteitstransitie, de Multimodale Knoop Eindhoven, maatregelen op de Randweg N2/A2, zes regionale mobiliteitshubs en HOV4. Met deze investering wordt de basis gelegd voor de verdere groei en ontwikkeling van de Metropoolregio Eindhoven. De ambitie is om het overige deel van de verstedelijkingsopgave en de bijbehorende aanpassingen aan het mobiliteitssysteem vóór 2040 te realiseren. 1.3

Stevige regionale samenwerking randvoorwaardelijk voor bijdrage partners

De MRE functioneert als ‘daily urban system’; één regio waarin dagelijks de belangrijkste woon- en werkverplaatsingen plaatsvinden. De gehele regio heeft baat bij verbeteringen in het (boven)regionale mobiliteitssyteem. Daarmee is mobiliteit een regionale opgave die vraagt om een regionale aanpak. De schaalsprong van de regio en de gewenste mobiliteitstransitie vragen om een forse investering. Op basis van de uitkomsten van het MIRT-onderzoek van november 2020 zijn er tijdens het BO-MIRT in 2022 afspraken gemaakt tussen het Rijk, de provincie en de regio over een maatregelenpakket. In opvolging van dit eerste pakket wordt momenteel een aanvullend maatregelenpakket uitgewerkt voor de gehele MRE in het kader van de schaalsprong van de Brainport. Streven is om deze maatregelen voor het BO-MIRT in het najaar van 2023 op te leveren. Dit zou de basis dienen te vormen voor de programmering op het gebied van mobiliteit voor de komende jaren. Om de benodigde maatregelen gefinancierd te krijgen, zal het MRE intensief moet samenwerken met het Rijk, de provincie NoordBrabant en het bedrijfsleven. De regio heeft deze partners niet alleen nodig om het in november 2022 overeengekomen pakket aan mobiliteitsmaatregelen te kunnen financieren, maar ook voor de financiering van toekomstige maatregelen.

Ervaring leert dat een krachtige regionale samenwerking, de kans op een bijdrage van partners vergroot. Dit vraagt dat de MRE zich opstelt als betrouwbare samenwerkingspartner met een eenduidig geluid, een gezamenlijke strategie en een regionale bekostigingssystematiek. Zo wordt het geheel veel meer dan de som der delen. 1.4

Bekostigingsafspraken op basis van een verdeelsteutel per type project

Om te komen tot bekostigingsafspraken is een regionale bekostigingssystematiek uitgewerkt. Voor wat betreft het regionale aandeel worden afspraken gemaakt tussen de provincie Noord-Brabant,

3/9

Brainportpartners (bedrijven, campussen, kennisinstellingen) en de MRE-gemeenten. Voor de maatregelen wordt steeds een verdeelsleutel bepaald tussen de betrokken partijen. Om te komen tot een verdeelsleutel tussen de betrokken partijen worden verschillende type projecten onderscheiden (zie tabel 1). Elk type project kent een eigen grondslag voor de (regionale) bijdrage. Daarbij is overigens alleen bij projecten met een Rijksbelang sprake van een Rijksbijdrage. Daar waar het om een bijdrage van gemeenten en/of de provincie gaat, zullen respectievelijk de gemeenteraden en provinciale staten moeten instemmen met de financiële afspraken.

Tabel 1. Grondslag bijdrage naar type project.

1.5

MRE-brede middelen via Bereikbaarheidsfonds Brainport

Naast de eigen bijdrage van de uitvoerende partij (doorgaans de gemeente op wiens grondgebied het project wordt gerealiseerd), een projectspecifieke bijdrage van de provincie of een projectspecifieke Rijksbijdrage, kan er ook sprake zijn van een regiobrede bijdrage. De regiobrede bijdragen van MREgemeenten1 lopen via een Publiek Bereikbaarheidsfonds. De bijdragen van Brainportpartners lopen via een Privaat Bereikbaarheidsfonds Brainport. Vanuit deze fondsen vindt respectievelijk de regiobrede publieke en private cofinanciering van projecten plaats. De projectspecifieke, route-gebonden of locatiegebonden bijdrage van gemeenten en de provincie gaan rechtstreeks naar het betreffende project. Deze bijdragen lopen dus niet via het Bereikbaarheidsfonds. Ook de Rijksbijdrage gaat rechtstreeks naar de projecten. 1.6

Publieke Bereikbaarheidsfonds Brainport ondergebracht bij het MRE

Voor wat betreft het Publieke Bereikbaarheidsfonds geldt dat de bestuurlijke coördinatie via het MRE loopt. De geografische schaal van het MRE komt overeen met het gebied waar de bereikbaarheidsmaatregelen landen. Het MRE is bovendien een bestaande gemeenschappelijke regeling van de 21 gemeenten die betrokken zijn bij regiobrede projecten en financiering. Het beheer van een Regionaal Bereikbaarheidsfonds is een taak die past binnen de bevoegdheden van de Gemeenschappelijke Regeling MRE (GR MRE). De MRE is een bestaand openbaar lichaam met rechtspersoonlijkheid. Het onderbrengen van het Publieke Bereikbaarheidsfonds Brainport bij MRE past daarin. Dit kan door middel van een in te richten bestuurscommissie zoals voorzien in artikel 22 van de GR MRE, respectievelijk artikel 25 van de wet Gemeenschappelijke Regelingen. In deze bestuurscommissie kunnen één of meerdere bestuurders vanuit de MRE-gemeenten zorgdragen voor de bestuurlijke coördinatie (en verantwoording). 1.7

Basis voor bekostiging van toekomstige (boven)regionale bereikbaarheidsmaatregelen

1

Dit betreft de regiobrede bijdrage aan de hubs ad €6,6 miljoen (3e kolom tabel 3) en aan de multimodale knoop ad €23 miljoen (laatste kolom tabel 3). Dit is exclusief de locatie gebonden bijdrage van de gemeente Eindhoven aan de multimodale knoop ad €44,5 miljoen die rechtstreeks wordt bijgedragen.

4/9

Bij toekomstige mobiliteitsontwikkelingen binnen het MRE is het uitgangspunt dat voor (boven)regionale bereikbaarheidsmaatregelen gezamenlijke financiering plaats vindt op basis van de regionale bekostigingsmethodiek. 2.1

Een toekomstbestendige werking vraagt om een robuust afspraken- en spelregelkader

Voor wat betreft de regionale bekostigingssystematiek worden de afspraken uitgewerkt en vastgelegd in een Samenwerkingsovereenkomst Bereikbaarheidsfonds Brainport (hierna SOK). Deze overeenkomst wordt gesloten tussen de MRE-gemeenten. In deze SOK worden afspraken vastgelegd over de bekostigingssystematiek, de werkwijze van een publiek bereikbaarheidsfonds, over de organisatie (inclusief capaciteit, rol- en taakverdeling) en over de governance (incl. overlegstructuur en escalatie). Ook worden in de SOK afspraken vastgelegd over de financiering van projecten en het fonds, over indexatie, over BTW, over de verdeling van de gelden over projecten, over handelswijze bij uitnutting van beschikbare middelen en/of wat te doen met eventuele overschotten, over (eventueel) toe en uittreden van partijen, over geschillen en over duur/opheffing van het fonds. Daarnaast zullen de voorwaarden voor de afzonderlijke projecten, die aanspraak kunnen maken op de fondsen, worden vastgelegd in separate subsidiebeschikkingen. In de subsidiebeschikking zullen spelregels worden vastgelegd over de wijze van toekenning van middelen, over indexatie en over BTW. Ook worden in de subsidiebeschikking afspraken vastgelegd over verantwoording richting de fondsen en over de handelswijze bij afwijkingen ten opzichte van de oorspronkelijke raming en/of de planning. 3.1

Invulling geven aan bekostigingsafspraak Rijk – regio

In het verlengde van het MIRT-onderzoek Verstedelijking en Bereikbaarheid Brainport zijn maatregelen gedefinieerd die de komende periode uitgevoerd moeten worden om de schaalsprong te accommoderen. Dit maatregelpakket (zie tabel 2) resulteert in een investering van € 1.570 mln (incl. BTW, prijspeil 2022). Voor de bekostiging van dit maatregelenpakket zijn in het BO MIRT op 9 november 2022 concrete afspraken gemaakt tussen het Rijk en de regio. Afgesproken is dat het Rijk €996,25 mln (63,5%) en de regio €573,75mln (36,5%) van de kosten dekt.

Tabel 2. Kostenverdeling Rijk-regio per opgave

Voor wat betreft de regionale bijdrage is afgesproken dat de provincie Noord-Brabant, Brainportpartners (bedrijven, campussen, kennisinstellingen) en de MRE gemeenten elk 1/3 deel van de regionale bijdrage

5/9

dekken. Dit betekent dat de bijdrage van de MRE-gemeenten aan het maatregelenpakket €191 mln incl. BTW bedraagt ofwel €157,8 mln excl. BTW.

3.2

Invulling geven aan regionale bekostigingsafspraak met MRE-gemeenten

Op basis van de regionale bekostigingssystematiek is de regionale verdeelsleutel bepaald voor de opgaven uit het maatregelenpakket (tabel 2) waarover tussen Rijk en regio afspraken zijn gemaakt. De ‘spoorse opgave’ en de ‘A58 Eindhoven – Tilburg’ zijn Rijksprojecten. Deze projecten worden in zijn geheel door het Rijk bekostigd. Over het hoofd- en onderliggend wegennet dienen nog nadere afspraken te worden gemaakt tussen het Rijk en de regio. Van de overige projecten zijn de kosten verdeeld op basis van de regionale bekostigingssystematiek. In tabel 3 is één en ander vertaald in een regionale verdeelsleutel voor de MRE-gemeenten. In de eerste kolom is de totale bijdrage per gemeente weergegeven. Vervolgens is deze uitgesplitst naar de verschillende opgaven. Voor de gemeente Someren resulteert dit in een totale bijdrage van € 1 miljoen excl. BTW. De bijdrage van de MRE-gemeenten is over een periode van 10 jaar – tussen 2024 en 2034 – uitgesmeerd. De bijdrage per jaar voor een opgave is afhankelijk van de (financiële) planning van de opgave. In bijlage 1 is opgenomen wat dit voor bijdrage per jaar betekent voor de afzonderlijke gemeenten.

Tabel 3. Regionale kostenverdeling per opgave.

4.1

Toewerken naar een aanvullend MRE-breed maatregelenpakket

Het streven is dat de MRE opvolging geeft aan de afspraken uit het BO MIRT 2022 en in het najaar een gezamenlijk mobiliteitspakket vaststelt, waarvan het regionale deel door het portefeuillehoudersoverleg mobiliteit wordt herkend en wordt vastgesteld. Dat zou de basis dienen te vormen om voor wat betreft de (boven)regionale maatregelen met partners (Rijk, provincie en Brainportpartners) te komen tot afspraken over bekostiging. Voor dit gezamenlijke mobiliteitspakket wordt de bekostigingsmethodiek gebruikt.

6/9

6. Kanttekeningen 1.1

De regionale bekostigingssystematiek is een gezamenlijke MRE-verantwoordelijkheid

De regio is met het Rijk en de provincie Noord-Brabant een pakket van maatregelen overeengekomen om de bereikbaarheid te verbeteren. De bijdrage van het Rijk en de provincie is onder voorbehoud van de bijdrage van de regio. Het is aan de regio om de afgesproken bijdrage op te brengen. Dit raadsvoorstel dient door alle 21 gemeenteraden van de MRE te worden goedgekeurd. Indien individuele gemeenten besluiten niet deel te nemen doet dit afbreuk aan de regionale samenwerking die nodig is om de majeure mobiliteitsopgave in de mainport Brainport aan te pakken. Een goede bereikbaarheid en leefbaarheid houdt niet op bij een gemeentegrens. Om deze reden wordt elke gemeente van de Metropoolregio gevraagd een bijdrage te leveren aan de regionale bereikbaarheidsopgave. In de komende jaren worden er meerdere regionale opgaven verder opgepakt, waarin de concrete investeringen in de gehele MRE-regio landen. 2.1

Uitwerking van het afsprakenkader in samenspraak met partners

In de op stellen samenwerkingsovereenkomst wordt nader uitgewerkt hoe om te gaan met afwijkingen ten opzichte van de raming op basis waarvan middelen van partijen zijn geraamd en/of toegekend. Hierbij dient te worden aangetekend dat dit in samenhang moet worden bezien met de voorwaarden van de andere partners (Rijk, provincie Noord-Brabant, private partijen). Deze voorwaarden worden de komende periode in samenspraak met die partners nader uitgewerkt. Dit alles landt in een op te stellen samenwerkingsovereenkomst die ter besluitvorming wordt voorgelegd. 3.1

Bijdrage korte maatregelenpakket (mobiliteithubs) beschikbaar

Bij de begrotingsbehandeling 2023 heeft u al een bijdrage beschikbaar gesteld voor het korte maatregelenpakket A2 Randweg Eindhoven (regionale mobiliteithubs). Daarom wordt u logischerwijs niet opnieuw gevraagd om voor deze maatregel een bijdrage beschikbaar te stellen. Er is bij het betreffende beslispunt bewust gekozen om in een bijzin te vermelden dat er al een bijdrage van € 200.000,- voor het korte termijn maatregelenpakket (mobiliteithubs) beschikbaar is gesteld, zodat het ook in één oogopslag voor belangstellenden buiten onze gemeente duidelijk wordt dat dit bedrag al is gereserveerd en niet het misverstand kan ontstaan dat we dit bedrag zijn vergeten of om een andere reden buiten beschouwing hebben gelaten. 3.2

Gemeenten kunnen niet worden gedwongen om mee te betalen

U heeft budgetrecht en bent bevoegd om bedragen te reserveren en kredieten/middelen beschikbaar te stellen. Als u geen bijdrage beschikbaar stelt, worden er geen bindende financiële afspraken gemaakt. Een gemeente kan dus niet zonder meer door omliggende gemeenten, de regio, de provincie of het Rijk worden gedwongen tot het betalen van een bijdrage. Er is geen instrument ontwikkeld en/of vastgesteld om een niet-participerende gemeente vooraf of achteraf te dwingen om mee te betalen aan de maatregelen. In lijn met het bovenstaande kan het niet zo zijn dat het niet bijdragen van een gemeente automatisch leidt tot het extra belasten van de andere gemeenten. In een dergelijke situatie zullen de overige regiogemeenten bezien hoe zij omgaan met de ontstane situatie en hier nadere afspraken over maken. 4.1

Bekostiging toekomstige maatregelen afhankelijk van partners

Afspraken voor wat betreft de bijdrage van MRE-gemeenten kunnen conform de regionale bekostigingssystematiek worden gemaakt. Het is echter niet op voorhand vast te leggen dat andere 7/9

partijen (Provincie, Rijk en Brainportpartners) bij toekomstige maatregelen dezelfde verdeling zullen hanteren. Dit is overigens wel de regionale inzet.

7. Financiën Op basis van de regionale bekostigingssystematiek, zoals in dit voorstel en bijbehorende notitie uitgebreid is toegelicht, dient de gemeente Someren als onderdeel van de benodigde regionale cofinanciering een bijdrage te leveren van 800.000,-. Voorgesteld wordt om dit bedrag te dekken uit de algemene reserve vrij aanwendbaar. De totaal benodigde bijdrage voor de gemeente Someren is € 1 miljoen. Het afgelopen jaar heeft u al een bedrag van € 200.000,- beschikbaar gesteld voor het korte termijn maatregelenpakket A2 Randweg (regionale mobiliteitshubs), zodat van het totaal benodigde bedrag al dekking is voorzien van € 200.000,-. Aangezien de behandeling van dit voorstel voor het beschikbaar stellen van een bijdrage separaat naast de behandeling van de begroting plaatsvindt, kan dit voorstel worden gezien als een eerste begrotingswijziging.

8. Communicatie Voor de realisatie van de afzonderlijke maatregelen uit het pakket van € 1,6 miljard zijn specifieke projectorganisaties verantwoordelijk. Deze projectorganisaties zullen de coördinatie voeren over de communicatie rondom de besluitvorming en uitvoering van betreffende projecten. Dit zal in nauwe afstemming gebeuren met de direct betrokken gemeenten.

9. Uitvoering De uitwerking van regionale bekostigingssystematiek en de daarvoor op te stellen samenwerkingsovereenkomst vindt plaats in de tweede helft van 2023. Dit is een verantwoordelijkheid van het MRE. De uitvoering van de maatregelen is voorzien in de periode 2024-2032. Voor de verschillende maatregelen is op basis van de huidige inzichten een indicatieve planning opgesteld. De exacte planning is nader uit te werken en projectafhankelijk. Dit is een verantwoordelijkheid van de afzonderlijke projectorganisaties. Burgemeester en wethouders van Someren, de secretaris,

de burgemeester,

J. Koppers-Van der Krabben

D. Blok

Bijlage(n)

O

Concept raadsbesluit

X

Brief van Dagelijks Bestuur MRE over Bekostigingssystematiek

NO X

bereikbaarheid Brainport inclusief bijlagen, documentnr. Djuma 200509278 8/9

9/9