R - 6 Bijlage 2 bouwhistorisch onderzoek
Tekst van het document
BOUWHISTORISCH ONDERZOEK
Sint Jozefkerk te Someren-Heide
Kerkendijk 97 15 januari 2024
COLOFON Onderzoek: Object: Kerkgebouw Type onderzoek: Bouwhistorische verkenning Datum onderzoek: Oktober 2023 Doel: Het in kaart brengen van (mogelijk) aanwezige historische informatie en het bepalen van de monumentale waarden ervan Datum rapportage: 15 januari 2024 Versie: 1.0 Bouwhistorisch onderzoek: MoNed bureau voor bouwhistorisch onderzoek Contactpersoon: R. Boter (Bouwhistoricus B.N.B.) Beschuitsteeg 8 2312 JV LEIDEN
2
Redactie: Ideletter Contactpersoon: I. Leendertse Afbeeldingen: MoNed bureau voor bouwhistorisch onderzoek (tenzij anders vermeld)
Copyright ©: Leiden, 2023 Op dit document berusten auteursrechten. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar worden gemaakt door middel van druk, fotokopie, geluidsband, elektronisch of op welke wijze dan ook, zonder schriftelijke toestemming van MoNed bureau voor bouwhistorisch onderzoek te Leiden. Archiefmateriaal en afbeeldingen van derden zijn uitsluitend bedoeld ter ondersteuning van het bouwhistorisch onderzoek. Auteurs en bronvermeldingen worden hierbij zo goed mogelijk vermeld. Mochten er onbedoeld auteursrechten zijn geschonden dan verzoeken wij u contact op te nemen met MoNed bureau voor bouwhistorisch onderzoek te Leiden.
Bouwhistorisch onderzoek • Sint Jozefkerk te Someren-Heide • 15 januari 2024
BOUWHISTORISCH ONDERZOEK
Sint Jozefkerk te Someren-Heide
Kerkendijk 97 15 januari 2024
De kerktoren van de Sint Jozefkerk in mei 1991, gefotografeerd door W. van Leeuwen. Bron: BHIC; PNB001057929
INHOUDSOPGAVE 0
INLEIDING
6
1
SAMENVATTING
8
2
ALGEMENE GEGEVENS
9
3
ARCHIEFONDERZOEK 3.1 Stedenbouwkundige ontstaansgeschiedenis 3.2 Geschiedenis van het object
10 18
BOUWHISTORISCHE OMSCHRIJVING 4.1 Inleiding 4.2 Stedenbouwkundige situatie 4.3 Omschrijving 4.3.1. Exterieur 4.3.2. Constructie 4.3.3. Interieur
30 30 31 31 42 46
5
BOUWFASERING
58
6
WAARDESTELLING 6.1 Algemeen 6.2 Contextuele waardestelling 6.3 Interne waardestelling
62 64 67
4
7 BRONNEN / LITERATUURLIJST
Bouwhistorisch onderzoek • Sint Jozefkerk te Someren-Heide • 15 januari 2024
73
5
0 6
INLEIDING In opdracht van Lammers Real Estate te Weert is bouwhistorisch onderzoek verricht naar de Sint Jozefkerk die is gelegen aan Kerkendijk 97 te Someren-Heide. De kerk werd tussen 1959 en 1961 ontworpen en gebouwd door architectenbureau Oskam en Geenen, tegenwoordig Bureau voor Architectuur GOW te Eindhoven. Het gebouw werd in 1996 aangewezen tot gemeentelijk monument onder nummer Som-22, maar naar aanleiding van het teruglopende aantal kerkbezoekers, het gebrek aan priesters en het besluit om in 2012 te stoppen met het onderhoud van het pand werd besloten de kerk te sluiten. De laatste misviering dateert van 23 september 2018 en sindsdien staat de kerk leeg. De pastorie die aan de zuidzijde is gebouwd werd in 1999 kadastraal van de kerk gesplitst. Het bouwhistorisch onderzoek heeft een verkennend karakter, wat inhoudt dat er tijdens het onderzoek geen (vaste) afwerkingen zijn verwijderd of zogenoemde kijkgaten zijn gemaakt. Het heeft tot doel de bouw- en cultuurhistorische waarden van het pand in kaart te brengen. Het onderzoek is uitgevoerd overeenkomstig de Richtlijnen bouwhistorisch onderzoek 2009. Deze zijn opgesteld door, onder andere, de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE), de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) en de Stichting Bouwhistorie Nederland (SBN). Op maandag 30 oktober 2023 is door ondergetekende een bezoek gebracht aan het adres.
Tijdens het onderzoek waren vrijwel alle ruimten toegankelijk. De in dit rapport opgenomen tekeningen zijn schetsmatig en dienen slechts voor het inzichtelijk maken van de bouwfasering en de bouwhistorische waardering van het onderzochte pand. Leiden, 15 januari 2024
R. Boter bouwhistoricus, (Bond van Nederlandse Bouwhistorici)
Bouwhistorisch onderzoek • Sint Jozefkerk te Someren-Heide • 15 januari 2024
LEGENDA In de teksten kan sprake zijn van eeuwen die aangeduid worden met Romeinse cijfers, gevolgd door een letter. Deze hebben de volgende betekenis: XI XII XIII XIV XV XVI XVII XVIII XIX XX XXI
11e eeuws 12e eeuws 13e eeuws 14 e eeuws 15e eeuws 16 e eeuws 17e eeuws 18 e eeuws 19e eeuws 20 e eeuws 21e eeuws
A B a b c d m
AFBEELDING: Het kerkinterieur in januari 1989, gefotografeerd door L.M. Tangel Bron: RCE; 406.056
Eerste helft Tweede helft Eerste kwart Tweede kwart Derde kwart Vierder kwart midden
Voorbeeld: XVIIb Tweede helft 17e eeuw - 1625 tot 1650 XIXm Midden 19e eeuw - 1840 tot 1860
Bouwhistorisch onderzoek • Sint Jozefkerk te Someren-Heide • 15 januari 2024
7
1 8
SAMENVATTING Hoewel zich voor onze jaartelling al een nederzetting bevond ter plaatse van Someren-Heide, is het dorp pas echt ontstaan rond 1923, toen het gebied werd verkaveld en vrijgegeven voor ontginning. Door de groei van de plaatselijke bevolking werd de bouw van een school noodzakelijk; het eerste houten exemplaar met twee lokalen werd gebouwd in 1932. Vlak daarna kreeg Someren-Heide toestemming voor het stichten van een zelfstandige rooms-katholieke parochie, gevolgd door de bouw van een houten (nood)kerk in 1936. Na de Tweede Wereldoorlog en de daardoor ontstane maatschappelijke en religieuze veranderingen ontstond de behoefte aan een nieuw kerkgebouw. Het werd ontworpen en gebouwd door architectenbureau Oskam en Geenen, de huidige Sint Jozefkerk aan de Kerkendijk. De toegepaste architectuurstijl is modernistisch en wordt gekenmerkt door de toepassing van (gewapend) beton, staal en schoon metselwerk. Sinds de oplevering en inwijding in 1961 hebben er nauwelijks wijzigingen aan het gebouw plaatsgevonden, al is het interieur onlangs vrijwel geheel verwijderd. Aan het kerkgebouw worden een hoge algemene historische, een hoge stedenbouwkundige, een hoge architectuurhistorische en een hoge gebruikshistorische waarde toegekend.
Hierdoor hebben de bouwmassa’s en in de architectuur opgenomen kunstvormen, te weten het betonnen reliëf in de kerktoren en het grote glas-in-loodvenster in de achtergevel, een hoge monumentale waarde in verband met hun zeldzaamheid. Van positieve monumentale waarde zijn de plafond- en vloerafwerkingen, de trap en het keukenblok in de uitbouw aan de oostgevel. Een indifferente monumentale waarde wordt toegekend aan de later aangebrachte binnenwanden in de uitbouw aan de zuidzijde en in de ruimte voor de misdienaren, en aan enige vloerafwerkingen in verband met een gebrek aan ouderdom en zeldzaamheid.
Bouwhistorisch onderzoek • Sint Jozefkerk te Someren-Heide • 15 januari 2024
ALGEMENE GEGEVENS Provincie: Noord-Brabant Gemeente: Someren Plaats: Someren-Heide Kadastrale gemeente: SMR02 Kadastrale sectie en nummer: G | 4892 Hoofdadres: Kerkendijk 97 Postcode: 5712 ET Monumentenstatus: Gemeentelijk monument Nummer: Som-22 Motivering: Kerkgebouw uit 1961. Architectuurhistorisch van waarde vanwege het bouwtype en de bouwstijl en vanwege de gaafheid van de hoofdvorm en de detaillering. Tevens van belang vanwege de plaats binnen het oeuvre van architect Geenen. Situeringswaarde vanwege het silhouet en als markant en gaaf gelegen bouwwerk aan de Kerkendijk. Historisch waardevol als uitdrukking van de ontwikkeling van de rooms-katholieke kerk, tevens van waarde voor de nederzettingsgeschiedenis van Someren-Heide.
Bouwhistorisch onderzoek • Sint Jozefkerk te Someren-Heide • 15 januari 2024
2
AFBEELDING: Fragment van de plattegrond van de gemeente met de locatie van het object daarop aangegeven Bron: Gemeenteatlas 2023
9
10
3
AFBEELDING: Een fragment van een kaart van 1797 van Covens Mortier en Zn. Bron: UB Utrecht
1] Bron: Berkvens, R. en H. v.d. Laarschot; 2001; Someren 12.000 jaar bewoningsgeschiedenis, 700 jaar zelfbestuur; p. 19 2] Bron: UV-Kaart figuratief van het grootste gedeelte van “Bataafsch Braband” van 1797 van Covens Mortier en Zn. 3] Noot: Een gedeelte van de Kerkdijk was tot aan SomerenDorp al eerder van basaltkeien voorzien.
ARCHIEFONDERZOEK 3.1 Stedenbouwkundige geschiedenis De geschiedenis van Someren en omgeving gaat ver terug. Archeologische vondsten wijzen uit dat zich voor onze jaartelling verschillende nederzettingen in dit gebied bevonden. Men vermoedt dat er tussen 700-50 v.Chr. sprake was van een nederzetting ter plaatse van Someren-Heide.1 Aan het begin van de 14e eeuw kreeg het dorp Someren zelfbestuur. Aan de zuidzijde van deze zogenoemde “Vryheid van Someren” bevond zich “een weecke morassachtige Streecke Lands”. De Peel bestond bij Someren uit veen en heide waarover de Kerkdijk - de huidige Kerkendijk - liep tussen de kerk in Someren-Dorp en de grenskerk ter plaatse van het gehucht De Hut op de grens van Noord-Brabant en de (huidige) provincie Limburg. 2 De Kerkdijk was een zandpad dat pas in de tweede helft van de 20e eeuw versteend werd. 3 Tijdens de Franse bezetting van 1795-1814 werd Someren, evenals vele andere plaatsen, een gemeente met een bijbehorend bestuurlijk orgaan. In 1838 besloot het gemeentebestuur om
Bouwhistorisch onderzoek • Sint Jozefkerk te Someren-Heide • 15 januari 2024
11
1000 hectare van de woeste gronden ten zuiden van het dorp te koop aan te bieden voor ontginning door particulieren. De belangstelling bleef beperkt tot enkele grootgrondbezitters uit de omgeving.1 De vroegste systematische verkavelingen vonden al in 1866 ten zuiden van Someren-Heide plaats. 2 In 1882 werd tussen Someren-Eind, een klein dorp dat ten oosten van SomerenHeide ligt, en de Kerkendijk de Nieuwendijk aangelegd. 3 Hierlangs vonden de eerste ontginningen vanaf Someren-Eind plaats. Somerena-Heide bestond op dat moment nog hoofdzakelijk uit heidegronden. In 1923 werd het gebied waarop SomerenHeide grotendeels op gebouwd werd in kleinere stukken gesplitst met hiertussen de zijwegen die ontsloten werden aan de Nieuwendijk. 3 Op de bijbehorende kadastrale hulpen veldkaarten is te zien dat sommige delen toen al verkocht waren en dat ook aan de westzijde van de Kerkendijk al sprake was van verkaveling met wegen ertussen. De aanleiding voor de
Bouwhistorisch onderzoek • Sint Jozefkerk te Someren-Heide • 15 januari 2024
AFBEELDING: De kadastrale hulpkaart van 1866 met de verkaveling van de heidegrond daarop aangegeven Bron: Kadaster; Hulpkaart_ SMR02_G_18 A
1] Bron: www.someren-heide.nl/ geschiedenis 2] Bron: Kadaster; Hulpkaart_ SMR02_G_18 A 2] Bron: Kadaster; Hulpkaart_ SMR02_G_18 A 3] Bron: Kadaster; Hulpkaart_ SMR02_G_194 A
12
AFBEELDING (boven): De kadastrale hulpkaart van 1883 met de aanleg van de Nieuwendijk AFBEELDING (onder): De hulpkaart van 1923 met de eerste verkaveling en stedenbouwkundige opzet van Someren-Heide
Bouwhistorisch onderzoek • Sint Jozefkerk te Someren-Heide • 15 januari 2024
AFBEELDING (boven): De opgesplitsing van kavel G 1592 ten behoeve van de bouw van de rooms-katholieke noodkerk en de school AFBEELDING (onder): De kadastrale aanpassing met de bouw van de huidige Sint Jozefkerk
Bouwhistorisch onderzoek • Sint Jozefkerk te Someren-Heide • 15 januari 2024
13
14
AFBEELDING: De ontginning van de heidevlakte en de veengronden van SomerenHeide in 1930 Bron: RHCE; 0237206
verkaveling en de stedenbouwkundige aanleg was een rapport van de Koninklijke Nederlandsche Heidemaatschappij (KNHM; tegenwoordig Arcadis) van 1920. Deze maatschappij was in 1888 opgericht als een vereniging die zowel particulieren als overheden adviseerde en stimuleerde om woeste heide- en veengronden te ontginnen, en bossen aan te leggen en in stand te houden. Met behulp van subsidies van de Heidemaatschappij verrezen in de jaren ’20 tussen de Kerkendijk en de Nieuwendijk vijf boerderijen. De inwoners van Someren, aan wie de gemeente als eerste de ontginningsgronden aanbood, hadden weinig belangstelling, maar de animo onder boeren uit andere provincies was des te groter, waardoor het aantal boerderijen in 1921 was verdubbeld1 en in 1930 uitgroeide tot 72. Hiermee was er al sprake van een gehucht dat vermoedelijk onder de parochie van Someren-Dorp viel en waarvan de inwoners daar ook naar de kerk gingen.
1] Bron: www.someren-heide.nl/ geschiedenis 2] Bron: www.someren-heide.nl/ geschiedenis
In 1928 werd aan het gemeentebestuur toestemming gevraagd om in Someren-Heide een school met twee lokalen te stichten. Hierbij werd de naam van het dorp voor het eerst genoemd. 2
Bouwhistorisch onderzoek • Sint Jozefkerk te Someren-Heide • 15 januari 2024
De toestemming werd op 15 oktober 1931 verleend, onder de voorwaarde dat het een houten school zou worden. Deze werd in 1932 opgeleverd. Behalve om het stichten van een school vroegen de bewoners van Someren-Heide, dat uitsluitend rooms-katholiek was,1 ook toestemming voor het stichten van een parochie met een bijbehorende kerk. 2 Om “onder de moeilijkste omstandigheden de kolonisten in hun godsdienstige beleving te voorzien” zag de Congregatie van de Priesters van het Heilige Hart zich geroepen het nieuwe dorp hierin bij te staan. 3 In 1935 werd Someren-Heide een zelfstandige parochie en in 1936 werd de nieuwe (houten) kerk ingezegend.4 Behalve de school en kerk verrezen er in deze periode ook de nodige pakhuizen voor kunstmest en voergoed, een smederij, winkels, cafés en een timmermanszaak. 5 Het dorp bleef groeien en telde in 1939 800 zielen. De gebouwen die in eerste instantie met hout waren opgetrokken versteenden door de eeuw heen. Hierbij bleef de ruime opzet van het dorp met de vrijstaande huizen langs de wegen behouden.
Bouwhistorisch onderzoek • Sint Jozefkerk te Someren-Heide • 15 januari 2024
AFBEELDING: De houten noodkerk met de pastorie in 1937 Bron: RHCE; 0230120
1] Bron: Graat, H.W.; 1939; Het ontginningsgebied te SomerenHeide; Het Rijk van het Heilig Hart van Jesus; officieel orgaan van het Apostolaat van Eerherstel, jaargang 38, 1939; pp. 238-240 2] Bron: Geschiedenis van de Parochie Heilige Franciscus; www.rkfranciscus.nl 3] Bron: Graat; pp. 238-24 4] Noot: Zie verder onder 3.2 Bouwgeschiedenis 5] Bron: Graat; pp. 238-240
15
16
AFBEELDING (boven): De Kerkendijk bleef tot na de Tweede Wereldoorlog een zandweg. Bron: RHCE; 0230103 AFBEELDING (onder): In de tweede helft van de 20e eeuw werd de Kerkendijk verhard. Bron: RHCE; 0230676
Bouwhistorisch onderzoek • Sint Jozefkerk te Someren-Heide • 15 januari 2024
Net als veel andere gemeenten groeide Someren-Heide na de Tweede Wereldoorlog verder uit met verschillende voorzieningen, verenigingen, sportclubs en scholen die met name in de jaren ’60 werden opgericht.1 Ook de Sint Jozefkerk werd in deze periode geheel vernieuwd. Ruim een decennium (1976) later werd het gebied ten oosten van de kerk stedenbouwkundig aangepast met de komst van bejaardenwoningen aan de Graathof. De jongste stedenbouwkundige uitbreiding, de Meent, bevindt zich aan de zuidzijde van het dorp en dateert van 2009. 2 Hiermee is het gebied steeds verder verstedelijkt en is er ook veel nieuwe bebouwing tussen de eerste boerderijen ontstaan. Ook vandaag de dag staan er nog kavels te koop voor de bouw van nieuwe woningen.
Bouwhistorisch onderzoek • Sint Jozefkerk te Someren-Heide • 15 januari 2024
AFBEELDING: Een luchtfoto van SomerenHeide met de locatie van de kerk en de omliggende bebouwing Bron: RHCE; 0234981
1] Bron: www.someren-heide.nl/ geschiedenis 2] Bron: Bestemmingsplan Someren-Heide; 28 september 2011; id NL.IMRO.0847. BP02010016-VS01
17
3.2 Geschiedenis van het object 1] Bron: Wols, R.; www.wierookwijwaterenworstenbrood.nl 2] Bron: Website van de congregatie: www.scj.nl 3] Bron: www.someren-heide.nl/ geschiedenis 4] Bron: Eindhovensch Dagblad d.d. 26 oktober 1935 5] Bron: Driedonkx, G.; 2008; Geschiedenis van het Grootseminarie van de Priesters van het H. Hart te LiesboschPrincenhage, 1912-1970 6] Noot: Tevens de vierde parochie van de congregatie 7] Bron: BHIC; CON_PRSTR Collectie met priesters 8] Bron: De Zuid-Willemsvaart d.d. 27 november 1935 9] Bron: Geschiedenis van de Parochie Heilige Franciscus; www.rkfranciscus.nl
18
In 1878 werd in Frankrijk de nieuwe congregatie Sacerdotes a Sacro Corde Jesu (Priesters van het Heilige Hart van Jezus) opgericht door de priester Léon Gustave Dehon (1843-1925).1 Hij wilde de kerk verrijken met een religieus genootschap dat apostolisch werkzaam is vanuit de evangelische inspiratie. 2 De congregatie zou zich vooral gaan richten op de diaconie, het pastoraat, het onderwijs en de armenzorg. Het was niet verwonderlijk dat zij zich ook ontfermde over het nieuwe ontginningsdorp Someren-Heide dat in 1930 inmiddels 72 ontginningsboerderijen telde. De bewoners kregen in 1931 toestemming voor de bouw van een houten school met twee klassen aan de Smulderslaan, die een jaar later een feit was. 3 In 28 oktober 1935 werd het snel groeiende dorp door de bisschop van ’s-Hertogenbosch afgescheiden van de parochie Someren-Dorp en Someren-Eind en als zelfstandige parochie van de H. Jozef aan de Congregatie der Priesters van het Heilige Hart van Jezus toevertrouwd.4 De ‘Nederlandse provincie’ van de Congregatie van de Priesters van het Heilige Hart werd op 8 april 1911 opgericht en omvatte toen het kleinseminarie te Bergen op Zoom (1900) en het noviciaat te Asten (1908).
5 De verantwoordelijkheid voor de parochianen van de 325ste parochie van het bisdom ’s-Hertogenbosch in Someren-Heide 6 kwam in de handen van pastoor Henricus Wilhelmus Graat (1888-1972) te liggen, die na zijn inwijding in 1922 voor het eerst in 1932 priester was geworden in Ewijk.7
AFBEELDING: Pastoor Henricus Wilhelmus Graat (1888-1972) Bron: www.heemkundevereniging. wanroij.nu
De ‘Dehonianen’, zoals de leden van deze congregatie ook wel werden genoemd, besloten na de oprichting van de eigen parochie een eigen kerk en school te bouwen op de akker aan de oostzijde van de Kerkendijk. De bouw van deze houten ‘noodkerk’ werd in december 1935 aanbesteed 8 en gegund aan aannemer J. Wijnen voor f 5.788,-.9
Bouwhistorisch onderzoek • Sint Jozefkerk te Someren-Heide • 15 januari 2024
Graat had in eerste instantie niet de middelen voor een stenen parochiekerk, maar hij bleef hier wel geruime tijd naar zoeken, waarvoor hij zelfs een gironummer opende.1 Op 20 mei 1936 werd ten overstaan van notaris Jacobus Berger door het bestuur van de parochie van de Heilige Jozef, bestaande uit pastoor Graat en de priesters Philippus Wilhelmus Collignon en Hendricus Lambertus Roosen, dit stuk bouwland ook aangekocht van de gemeente Someren voor f 1,-, 2 vlak voor de oplevering en inwijding van de houten noodkerk met pastorie, die op 21 december 1936 om half tien plaatsvond door de deken Meijer uit Asten. 3 Een stenen parochiekerk kreeg ‘de bouwpastoor’ Graat, zoals hij zichzelf ook noemde, niet meer voor elkaar. Na de Tweede Wereldoorlog, in 1949, vertrok hij om directeur van het broeder-juvenaat te Heer te worden.4 Zijn opvolger was pater Nicolaus Ger(hard) Bos, die architect Cornelis Gerardus Geenen (1902-1973) in 1957 de opdracht gaf voor het ontwerpen en bouwen van de nieuwe, en huidige, Sint Jozefkerk. 5
Bouwhistorisch onderzoek • Sint Jozefkerk te Someren-Heide • 15 januari 2024
AFBEELDING: Pastoor Graat met enkele van zijn parochianen voor de noodkerk Bron: RHCE; 0188551
1] Bron: Graat; pp. 238-240 2] Bron: Kadaster; Afschrift openbaar register - Hyp4 deel 1000 nummer 6 reeks EINDHOVEN 3] Bron: De Zuid-Willemsvaart d.d. 22 december 1936 4] Bron: RHCE; beschrijving bij fotonummer 235886 5] Bron: Gemeente Someren; Bouwvergunningstekeningen januari 1958
19
20
AFBEELDING: De oorspronkelijke bouwtekening van januari 1958 Bron: Bouwarchief Someren; 59-3-14
Geenen, die tot in de jaren ‘50 vooral gebouwen ontwierp in de traditionele architectuurstijl van de Delftsche School, richtte zich rond deze periode steeds meer op het modernisme. Dit gold niet alleen voor hem, maar voor meer rooms-katholieke architecten, die eveneens een antwoord zochten op de sterk veranderde maatschappij en de behoefte aan een type kerkgebouw dat aansloot bij de liturgische veranderingen binnen het geloof. De nieuwe liturgische visie dateerde al uit de 19e eeuw en groeide in de eerste helft van de 20e eeuw
Bouwhistorisch onderzoek • Sint Jozefkerk te Someren-Heide • 15 januari 2024
21
uit tot een West-Europese liturgische beweging binnen de rooms-katholieke kerk.1 Al tijdens de Tweede Wereldoorlog had paus Pius XII de ideeën van de nieuwe liturgische beweging overgenomen en na zijn overlijden riep ook paus Johannes XXIII in 1959 op tot een Tweede Vaticaans Concilie voor het moderniseren van de rooms-katholieke kerk. Hoewel dit concilie een keerpunt betekende voor de kerkarchitectuur, waren de veranderingen in Europa, waaronder in Nederland, dus al gaande.
Bouwhistorisch onderzoek • Sint Jozefkerk te Someren-Heide • 15 januari 2024
AFBEELDING: De oorspronkelijke bouwtekening van januari 1958 Bron: Bouwarchief Someren; 59-3-13
1] Bron: Melchers, M.J.; 2011; Nederlandse kerkarchitectuur in de twintigste eeuw, Functie en betekenis van het kerkgebouw in een veranderende samenleving; proefschrift; p. 13
22
AFBEELDING: De oorspronkelijke bouwtekening van januari 1958 Bron: Bouwarchief Someren; 59-3-15
1] Bron: Remery, M.; 2018; Katholieke architectuur in de twintigste eeuw; p. 226
De nieuwe visie kwam met de grote maatschappelijke veranderingen van na de oorlog in een stroomversnelling terecht. In 1945 werd ten behoeve van de wederopbouw van de katholieke kerken in Nederland besloten tot het oprichten van de Cursus Kerkelijke Architectuur (CKA) in ’s-Hertogenbosch, die, mede door de leer van Dom Hans van der Laan en het door hem uitgewerkte plastische getal, bekend kwam te staan als de Bossche School.1
Bouwhistorisch onderzoek • Sint Jozefkerk te Someren-Heide • 15 januari 2024
23
Vermoedelijk heeft Leendert Rokus Teunis (Leo) Oskam (19252004) een belangrijke rol gespeeld in de verandering van de architectuurstijl van Geenen. Oskam kwam in 1950 op 25-jarige leeftijd bij Geenen in dienst en hij werd rond 1960 partner, waarna hun architectenbureau Geenen-Oskam ging heten.1 Het oeuvre van Geenen-Oskam bestond met name uit kerken, die zich niet tot het katholieke geloof beperkten2 . Af en toe ontwierpen zij een theater, een kantoor, een school of een gemeentehuis. De Sint Jozefkerk is een van de vroegste
Bouwhistorisch onderzoek • Sint Jozefkerk te Someren-Heide • 15 januari 2024
AFBEELDING: De oorspronkelijke bouwtekening van januari 1958 Bron: Bouwarchief Someren; 59-3-16
1] Bron: BHIC; Levensloop van onze architecten 2] Noot: De Bethelkerk in Ede is bijvoorbeeld protestants.
24
AFBEELDING: De voorzijde van de Sint Jozefkerk vlak na de oplevering in 1961 Bron: BHIC; Collectie kerkmappen Bisdom ‘s-Hertogenbosch; 1938-41200015
1] Noot: Hoewel Oskam pas rond 1960 vennoot werd, zal hij ongetwijfeld bij het ontwerp van de Sint Jozefkerk van 1957-1958 al een belangrijke rol hebben gespeeld.
voorbeelden van de modernistische architectuurstijl van het bureau.1 De kerk bestaat uit een eenvoudige, rechthoekige plattegrond met aan de westzijde, evenwijdig aan de weg, de entree, die voorafgegaan wordt door een groot plein. Achter het priesterkoor aan de oostzijde werden twee ruimten voor de sacristie met kluis gerealiseerd en een ruimte voor de misdienaren en algemene ruimten aan de andere zijde. Aan de noordzijde van de entree bevindt zich een aparte, achtzijdige uitbouw met een gang waarin de doopkapel is gesitueerd. Aan de andere zijde leidt een lange verbindingsgang naar de pastorie. De constructie bestaat uit een combinatie van gemetselde gevels, gewapende betonnen kolommen en draagbalken die het platte dak dragen. Zowel aan de oost- als de westzijde is een grote vliesgevel aangebracht ten behoeve van de daglichttoetreding, wat het geheel een open uitstraling geeft. De vormgeving is expressief. Aan de voorgevel met de toegangen voor de parochianen bevindt zich de klokkentoren, bestaande uit twee verticale schijven met een kunstwerk ertussen.
Bouwhistorisch onderzoek • Sint Jozefkerk te Someren-Heide • 15 januari 2024
Het werk werd uitgevoerd door aannemersbedrijf Van Bree voor een som van ƒ 481.413,36. Op 10 januari 1960 werd door pastoor Bos de eerste steen gelegd1 en op 21 maart 1961 werd de kerk gewijd door monseigneur Wilhelmus Marinus Bekkers, bisschop van ‘s-Hertogenbosch. 2 De noodkerk deed sindsdien nog ongeveer tien jaar dienst als gemeenschapshuis. 3 Voor zover uit de bouwdossiers achterhaald kon worden, heeft het pand sinds de oplevering geen bouwkundige veranderingen of aanpassingen ondergaan. In verband met het sterk teruglopende aantal kerkgangers en het gebrek aan priesters om in de mis voor te gaan werd al in 2012 besloten om te stoppen met het onderhoud van de kerk.4 Twee jaar later werd ook besloten de kerk te sluiten, wat uiteindelijk in 2018 na de laatste misviering op 23 september gebeurde. 5 In 2021 werd de kerk verkocht en er zijn plannen voor de herbestemming van het gebouw.
Bouwhistorisch onderzoek • Sint Jozefkerk te Someren-Heide • 15 januari 2024
AFBEELDING: De achterzijde van de Sint Jozefkerk vlak na de oplevering in 1961 Bron: BHIC; Collectie kerkmappen Bisdom ‘s-Hertogenbosch; 1938-41200017
1] Bron: Geschiedenis van de Parochie Heilige Franciscus; www.rkfranciscus.nl 2] Bron: www.reliwiki.nl 3] Bron: www.someren-heide.nl/ geschiedenis 4] Bron: Eindhovens Dagblad d.d. 10 juli 2018 5] Bron: https://reliwiki.nl
25
26
AFBEELDING (boven): Het priesterkoor in 1961. Bron: BHIC; 1938-412-00005 AFBEELDING (onder): Het interieur met de kerkbanken in 1961. Bron: BHIC; 1938-412-00003
Bouwhistorisch onderzoek • Sint Jozefkerk te Someren-Heide • 15 januari 2024
AFBEELDING (boven): Het balkon, nog zonder orgel, in 1961. Bron: BHIC; 1938-412-00031 AFBEELDING (onder): Het priesterkoor met een iets andere opstelling. Bron: Facebook; Herinneringen aan Someren-Heide
Bouwhistorisch onderzoek • Sint Jozefkerk te Someren-Heide • 15 januari 2024
27
28
De verbindingsgang met de doopkapel, gezien vanuit de kerk Bouwhistorisch onderzoek • Sint Jozefkerk te Someren-Heide • 15 januari 2024
29
Het Bouwhistorisch orgel in 2018. Later verhuisde het naar Jozefkerk de kerk vanteOmmel. Foto: Ds. J. Mostert. Bron: www. onderzoek • Sint Someren-Heide • 15 januari 2024 reliwiki.nl; KerksomerenH10073
30
4
A FBEELDING: De huidige stedenbouwkundige situatie Bron: www.arcgis.com
BOUWHISTORISCHE OMSCHRIJVING 4.1 Inleiding In de omschrijving worden de verschillende windstreken benoemd of worden de hoofdonderdelen van het object aangeduid door de toevoegingen ‘voor’, ‘links’, ‘achter’ en ‘rechts’, gerelateerd aan de voorgevel (westgevel). Per kleiner onderdeel worden de toevoegingen beschreven, gerekend vanuit de positie staande voor en kijkend naar het onderdeel.
4.2 Stedenbouwkundige situatie De Sint Jozefkerk is gelegen aan de oostzijde van de Kerkendijk en wordt voorafgegaan door een groot plein. De Kerkendijk betreft een rechte weg, maar heeft sinds enige tijd een S-bocht met drempels voor het plein. Het driehoekige perceel dat door de Dehonianen in 1936 werd aangekocht is in de stedenbouwkundige structuur nog zichtbaar. De grenzen zijn in een latere fase veranderd in de Brinkweg en de Graathof. Aan de noordzijde van de Sint Jozefkerk staat de gelijknamige basisschool, die tegelijk met de (voormalige) noodkerk werd
Bouwhistorisch onderzoek • Sint Jozefkerk te Someren-Heide • 15 januari 2024
gebouwd. Tussen de kerk en de begraafplaats, in de oostelijke punt van het bouwblok, staan seniorenwoningen die dateren van 1976. De verschillende onderdelen zijn alle kadastraal gesplitst van het oorspronkelijke perceel. Dit geldt ook voor de voormalige pastorie, die alleen nog door middel van een verbindingsgang fysiek verheeld is met het kerkgebouw. De rest van het bouwblok heeft een hoofdzakelijk open structuur met een park- en tuinaanleg.
4.3 Omschrijving object(en) 4.3.1. Exterieur Bouwmassa De hoofdmassa van de modernistische kerk heeft een vloeroppervlakte van circa 25 x 29 m (b x d) en bestaat uit twee bouwlagen die worden afgesloten met een rondom uitkragend en flauw hellend, asymmetrisch V-dak met een gemiddelde hoogte van circa 8,5 m. De betonnen goot waarop de twee dakvlakken afwateren ligt op circa 5 m terug van de voorgevel.
Bouwhistorisch onderzoek • Sint Jozefkerk te Someren-Heide • 15 januari 2024
AFBEELDING: De verschillende massa’s en vormen van de kerk
31
Aan de voorgevel is boven de begane grond een luifel aangebracht met een diepte van circa 3 m die aan weerszijden van de kerk wordt verdiept tot circa 7,5 m en hier fungeert als plat dak. Hierin bevindt zich de verbindingsgang naar de voormalige pastorie aan de zuidzijde en de achthoekige doopkapel die circa 6 m ten noorden van de kerk als vrijstaand element is opgenomen. Halverwege de kerk is de entree van de kerk gesitueerd met ten noorden ervan de circa 18 m hoge kerktoren. Deze heeft een oppervlakte van circa 4,5 x 5,5 m en loopt naar boven enigszins taps toe. Aan de oostzijde - de achterzijde van de kerk - zijn de sacristie en de secundaire ruimten ondergebracht in een eenvoudige, eenlaagse aanbouw van circa 21 x 5 m (b x d) met een plat dak. Daaronder bevindt zich een kelder.1 De volledige massa dateert van 1961. Een uitzondering hierop vormt de kleine ruimte tussen de kerk en de pastorie aan de oostzijde van de verbindingsgang, die is overkapt met een lessenaarsdak. Van deze toevoeging is geen bouwdossier beschikbaar in het gemeentearchief.
32
Gevels algemeen
AFBEELDING: Het metselwerk van gele, bezande vormbakstenen (20 x 9,5 x 4,5 cm; 10 L + v = 64cm)
1] Noot: Deze stond tijdens het onderzoek onder water.
De kerk is ontworpen in een modernistische architectuurstijl. Kenmerkend is het gebruik van gewapend beton en staal, en de toepassing van schoon metselwerk en vliesgevels. Licht, lucht en ruimte zijn de belangrijkste functionalistische kenmerken. Het pand heeft een strakke, minimalistische uitstraling. De gevels hebben een afwisselend open en gesloten karakter, waarbij daglichttoetreding in de kerkzaal vooral wordt verkregen door de grote vliesgevels aan de oost- en westzijde op de verdieping. De gesloten geveldelen bestaan hoofdzakelijk uit schoon metselwerk van gele, bezande vormbakstenen (20 x 9,5 x 4,5 cm; 10 L + v = 64cm) die zijn aangebracht in halfsteens verband met een platvolle cementvoeg. Behalve de architectuur is ook de wandkunst, zoals het betonnen reliëf in de kerktoren aan de westzijde en het grote, moderne glas-in-loodvenster in de oostgevel die als verbinding fungeren tussen beeldende kunst en architectuur, typerend voor deze naoorlogse stijl.
Bouwhistorisch onderzoek • Sint Jozefkerk te Someren-Heide • 15 januari 2024
Voorgevel (west) De voorgevel ligt ver terug van de rooilijn en wordt voorafgegaan door een plein ter breedte van het kerkgebouw. Door de aanwezigheid van een circa 7,5 m diepe betonnen luifel boven de begane grond, die gedragen wordt door enkele stalen kolommen, heeft de westgevel een sterk horizontale geleding. De luifel wordt aan weerszijden doorgezet als plat dak boven de verbindingsgangen die in het verlengde van de westgevel doorlopen. De gevel wordt aan de bovenzijde afgesloten met een ruim overkragend betonnen dak dat gedragen wordt op enkele betonnen spanten die van binnenuit door de gevel heen steken. De kop van de spanten is verjongd, waardoor het dak lijkt te zweven. De horizontale geleding wordt doorbroken door de circa 18 m hoge toren die tegen de gevel is geplaatst en door de luifel en het dak heen ‘breekt’. De begane grond onder de luifel is opgetrokken in baksteen en heeft een gesloten karakter. In het midden op de begane grond is de entree van de kerk opgenomen met een voorportaal onder de luifel. In de toren bevindt zich een toegang tot de
Bouwhistorisch onderzoek • Sint Jozefkerk te Someren-Heide • 15 januari 2024
AFBEELDING: De westgevel in de huidige situatie
33
2
34
1
3
4
5
6 AFBEELDINGEN: 1] De kerktoren met het kunstwerk 2] De pui in de gang naar de pastorie 3] Isolatieglas bij de openslaande vensters 4] Detail van het dakoverstek 5] De betonnen haan op de toren 6] De vliesgevel aan de binnenzijde 7] De betonnen bekroning op de doopkapel
1
7 Bouwhistorisch onderzoek • Sint Jozefkerk te Someren-Heide • 15 januari 2024
kerkzaal met dubbele deuren. Daarnaast bevindt zich een enkele vierkante pui in de gevelwand van de zuidelijke verbindingsgang naar de pastorie. Aan de noordzijde van de gevel loopt de gesloten verbindingsgang over in de achthoekige doopkapel met een betonnen bekroning op het vlakke dak erboven. De acht gevelwanden van de kapel zijn afwisselend gesloten en open door de toepassing van betonnen ramen met glas.
AFBEELDING: De achthoekige doopkapel
Tussen de luifel en het dakoverstek heeft de gevel over de volle breedte een terug liggende vliesgevel die wordt beëindigd door de uitstekende zijgevels aan weerszijden. De onderzijde heeft stalen T-profielen waarin blank matglas is aangebracht. De open kerktoren bestaat uit twee gemetselde wanden die naar boven enigszins taps toe lopen. De voorgevel gaat over in de open toren. Hierboven bevindt zich een kunstwerk dat bestaat uit een groot betonnen reliëf met daarin een hand en een vogel.1 De toren wordt aan de bovenzijde afgesloten met een flauw hellend V-dak van beton waarop een betonnen haan is geplaatst.
Bouwhistorisch onderzoek • Sint Jozefkerk te Someren-Heide • 15 januari 2024
AFBEELDING: Detail van de profilering van de vliesgevel aan de binnenzijde
1] Noot: Het is niet bekend wie de kunstenaar is.
35
36
AFBEELDING: De noordgevel in de huidige situatie
Noord- en zuidgevel De beide zijgevels van de kerk zijn vrijwel geheel gesloten. Een uitzondering vormt het verdiepingshoge venster met gemetselde lamellen waarin stalen ramen met geel kathedraalglas zijn aangebracht. Hierdoor wordt het priesterkoor vanaf de noordzijde extra belicht. Op de begane grond zijn aan de noordzijde één en aan de zuidzijde twee sparingen gemaakt ten behoeve van de biechtstoelen. Ook hier worden de gevels aan de bovenzijde afgesloten door het ruim overkragende dak. Aan iedere zijde staat een betonnen spant buiten de bouwschil dat gedragen wordt door een betonnen kolom.
AFBEELDING: Het gele kathedraalglas in de gemetselde lamellen
Bouwhistorisch onderzoek • Sint Jozefkerk te Someren-Heide • 15 januari 2024
37
De gemetselde lamellen met het kathedraalglas op het priesterkoor Bouwhistorisch onderzoek • Sint waardoor Jozefkerkdaglicht te Someren-Heide • 15 schijnt januari 2024
38
AFBEELDING: De oostgevel met de aanbouw op de begane grond en de kunststof panelen voor het glas in lood
1] Bron: Hoogveld, C.; 1989; Glas in lood in Nederland 1817-1968; p. 286
Oostgevel De gevel wordt voorafgegaan door een aanbouw die is opgetrokken in baksteen. Aan de beide zijden van de aanbouw is er een toegangsdeur naar de achterliggende ruimten. De noordgevel van dit bouwdeel is symmetrisch ingedeeld met vier houten vensters. De gevel heeft op de begane grond aan de beide zijden een dubbele nooddeur en is op de begane grond verder gesloten. De verdieping is, evenals de voorgevel, voorzien van een vliesgevel over de volledige breedte die is voorzien van een glasin-loodvenster van 25 x 6 m met daarop abstracte taferelen van de ark van Noach en de zondvloed. Het venster is in 1960 ontworpen door Jon Martens uit Maastricht en geplaatst door het glazeniersbedrijf atelier De Reek. Martens was glazenier en schilder, en volgde zijn opleidingen aan de Academie voor Beeldende Kunsten Sint Joost te Breda, de Jan van Eyckacademie te Maastricht en de Academie van Schone Kunsten te Antwerpen.1 Hij heeft tussen 1959 en 1966 slechts enkele grote
Bouwhistorisch onderzoek • Sint Jozefkerk te Someren-Heide • 15 januari 2024
39 glas-in-loodramen ontworpen. Nadat hij in dit laatste jaar het grote raam ‘Het Hemelse Jeruzalem’ in Heemskerk niet mocht afmaken in verband met de grote weerstand ertegen heeft hij geen glas-in-loodramen meer gemaakt. Het glas-in-loodvenster is aan de buitenzijde inmiddels voorzien van transparante kunststof panelen en wordt aan de bovenzijde afgesloten door het dakvlak, dat ook hier rust op de betonnen spanten die van binnenuit doorsteken en verjongen, waardoor het lijkt of het dak zweeft.
Bouwhistorisch onderzoek • Sint Jozefkerk te Someren-Heide • 15 januari 2024
AFBEELDING: Het glas-in-loodvenster in de oostgevel
40
AFBEELDING: Satellietfoto van de kerk met de bitumen dakafwerking die in banen is aangebracht
Dakvorm en -afwerkingen De kerkzaal wordt afgesloten door een flauw hellend, betonnen V-dak dat afwatert naar een brede betonnen goot op circa 5 m van de voorgevel. De goot steekt aan weerszijden uit voorbij het dakvlak. Op de kerktoren is een gelijkvormig dak van beton aangebracht. De overige, lagere delen zijn voorzien van platte daken. Het is niet bekend hoe de dakvlakken zijn afgewerkt. De daktrim van de betonnen daken doen een afwerking met bitumen uit een recente periode vermoeden. Volgens de tekeningen van 1959 zou er oorspronkelijk sprake zijn geweest van mevriet, dat bestaat uit houtkrullen met cement, en ruberoid bitumen met een leislag.
AFBEELDING: De zinken vergaarbak aan de oostzijde van het pand
AFBEELDING: De draagbalken verjongen, waardoor het dak ‘zweeft’.
Bouwhistorisch onderzoek • Sint Jozefkerk te Someren-Heide • 15 januari 2024
41
De verschillende dakvormen en de betonnen goot aan te de Someren-Heide noordzijde Bouwhistorisch onderzoek • Sint Jozefkerk • 15 januari 2024
42
AFBEELDING: De kelder stond tijdens het onderzoek onder water.
4.3.2 Constructie Kelders en/of fundering
1] Bron: Geschiedenis van de Parochie Heilige Franciscus; www.rkfranciscus.nl
De kerk is tussen 1959 en 1961 volledig nieuw opgetrokken. Voor het op niveau brengen van de grond werden vele karren zand aangevoerd door de parochianen.1 Uit de tekeningen van 1959 blijkt dat de kerk hierna gebouwd is op een fundering van staal met een betonnen voet ter plaatse van de opgaande muren en betonnen poeren waar betonnen kolommen zijn aangebracht. Onder de aanbouw aan de oostgevel is aan de zuidzijde ervan een betonnen kelder gesitueerd die bedoeld was voor de cv-ketel.
Bouwhistorisch onderzoek • Sint Jozefkerk te Someren-Heide • 15 januari 2024
43
De betonnen kolommen aan de westzijde de kerk te Someren-Heide • 15 januari 2024 Bouwhistorisch onderzoek • Sintvan Jozefkerk
44
De betonnen draag- en dakconstructie in de doopkapel Bouwhistorisch onderzoek • Sint Jozefkerk te Someren-Heide • 15 januari 2024
Vloer-, dak- en wandconstructies De kerk is opgebouwd met een skelet van in het werk gestort gewapend beton dat onderdeel is van de sobere architectuur. De constructie wordt hiermee doorgetrokken naar buiten toe. Het betonnen dak, dat onderdeel is van de constructie, wordt gedragen door zes zware betonnen spanten die de vorm hebben van het V-dak. Ze liggen op circa 5 m afstand van elkaar; de twee buitenste spanten liggen buiten de zijgevels. Aan de oostzijde worden de spanten ondersteund door twee ronde kolommen met een diameter van circa 37 cm op een afstand van circa 10 m. Aan de voorgevel is onder ieder spant een rechthoekige kolom geplaatst van 130 x 40 cm.
AFBEELDING: De draagconstructie in de kerk
De opgaande gemetselde wanden worden gedragen door de hierboven genoemde fundering op staal en hebben alleen een scheidende functie van het in- en het exterieur.
AFBEELDING: De draagconstructie wordt buiten de kerk doorgezet.
Bouwhistorisch onderzoek • Sint Jozefkerk te Someren-Heide • 15 januari 2024
45
46
AFBEELDING: De kerkzaal vanuit de entree gezien
4.3.3 Interieur Het kerkgebouw is eenvoudig en doelmatig ingedeeld, wat geheel past bij de contemporaine bouwstijl van deze roomskatholieke, ‘liturgische’ kerk. Het priesterkoor en de plaats waar de kerkgangers kunnen zitten zijn gezamenlijk gesitueerd in een rechthoekige zaal die via de entree met het voorportaal in de westgevel direct benaderd kan worden. Het priesterkoor is met vier treden verhoogd en van de rest van de zaal afgescheiden door een laag hek. Het hoogaltaar (hoofdaltaar) dat nog eens drie treden hoger was, stond in het midden tegen de achtermuur aan en een tweede zijaltaar op een lagere verhoging ten noorden ervan. Aan de zuidelijke muur is op de verdieping een orgelbalkon aangebracht.
Bouwhistorisch onderzoek • Sint Jozefkerk te Someren-Heide • 15 januari 2024
AFBEELDING (boven): De kerkzaal met aan de zuidmuur het balkon met de twee ingebouwde biechtstoelen eronder AFBEELDING (onder): De kerkzaal met het verhoogde priesterkoor
Bouwhistorisch onderzoek • Sint Jozefkerk te Someren-Heide • 15 januari 2024
47
48
AFBEELDING (boven): De trap naar het balkon AFBEELDING (onder): De ruimte onder het balkon
Bouwhistorisch onderzoek • Sint Jozefkerk te Someren-Heide • 15 januari 2024
AFBEELDING (boven): De gangstructuur aan de westzijde met achterin de doopkapel AFBEELDING (onder): De hoofdentree van de kerk
Bouwhistorisch onderzoek • Sint Jozefkerk te Someren-Heide • 15 januari 2024
49
50
AFBEELDING (boven): Een van de biechtstoelen in de zuidelijke muur AFBEELDING (onder): De biechtstoelen met de deuren open
Bouwhistorisch onderzoek • Sint Jozefkerk te Someren-Heide • 15 januari 2024
51 In de noordwand is een eerste biechtstoel ingemetseld. Daarin zat de priester in het midden met aan weerszijden de biechtkamers. Aan de zuidzijde, onder het balkon, zijn twee biechtstoelen op dezelfde wijze uitgevoerd. In dezelfde wand bevindt zich de toegang tot de verbindingsgang naar de parochie die inmiddels halverwege is afgesloten. In deze gang is in een latere fase een toegang naar een kleine aanbouw gemaakt. Aan de andere zijde van de kerk loopt in het verlengde van de westgevel de verbindingsgang door naar de doopkapel die afgesloten wordt met een laag ijzeren hekwerk. In de aanbouw aan de oostgevel zijn van noord naar zuid een kleine hal met natte ruimten, de keuken, de kleedkamer voor de misdienaren en de sacristie met (brand)kluis ondergebracht. Deze laatste heeft aan de zuidzijde een eigen toegang met een kleine hal en een toegang tot de kelder. Zowel de sacristie als de keuken hebben een rechtstreekse toegang tot de kerkzaal.
Bouwhistorisch onderzoek • Sint Jozefkerk te Someren-Heide • 15 januari 2024
AFBEELDING: De entree van de doopkapel met het ijzeren hek ervoor
52
AFBEELDING (boven): De gang naar de pastorie die inmiddels afgesloten is AFBEELDING (onder): De nieuwe bergruimten aan de oostzijde van de gang
Bouwhistorisch onderzoek • Sint Jozefkerk te Someren-Heide • 15 januari 2024
AFBEELDING (boven): De sacristie met rechts de brandkluis AFBEELDING (onder): De sacristie met de toegangen naar buiten (links) en de kerkzaal (rechts)
Bouwhistorisch onderzoek • Sint Jozefkerk te Someren-Heide • 15 januari 2024
53
54
AFBEELDING (boven): De kleedruimte voor de misdienaren AFBEELDING (onder): De kleedruimte is in een latere fase verkleind ten behoeve van de gangstructuur.
Bouwhistorisch onderzoek • Sint Jozefkerk te Someren-Heide • 15 januari 2024
AFBEELDING (boven): De keuken in de aanbouw aan de oostgevel AFBEELDING (onder): De entree en het toilet in de aanbouw aan de oostgevel
Bouwhistorisch onderzoek • Sint Jozefkerk te Someren-Heide • 15 januari 2024
55
56
AFBEELDING links: De marmercomposiet tegels met hardstenen banden en traptreden. De grijze kleur is gebruikt voor de kerkzaal en de witte kleur voor het priesterkoor.
AFBEELDING rechts: Ter plaatse van de kerkbanken is de vloer afgewerkt met een bitumen laag van circa 1 cm dikte.
1] Bron: www.kerk-en-orgel.nl 2] Bron: Eindhovens Dagblad d.d. 6 januari 2020
Van het kerkinterieur zijn nauwelijks meer elementen aanwezig. Het kerkorgel van 1965 van de firma Pels & Van Leeuwen uit Alkmaar1 werd in 2019 overgeplaatst naar de kerk van Ommel en een groot kruisbeeld naar een kerk in Heusden. De overige interieuronderdelen werden in 2020 verkocht aan particulieren. 2 Het interieur van de kerk is overwegend sober en doelmatig afgewerkt. De wanden zijn voorzien van schoon metselwerk met dezelfde steen als van het exterieur. De vloeren zijn afgewerkt met tegels van 25 x 25 cm van marmercomposiet in een lichtgrijze kleur. In het koor is een lichtere tegel van 30 x 30 cm toegepast. Het koor is afgewerkt met hardstenen traptreden. De voormalige banken waren opgesteld in vier rijen. De vloer van de kerkzaal is afgewerkt met een bitumineuze afwerking van circa 1 cm dik. Vermoedelijk is deze laag aangebracht in verband met vocht en zand, waartegen de composiettegels eronder minder goed bestand zijn. De plafonds zijn in de kerk zijn niet afgewerkt, maar het betonnen dak is geschilderd.
Bouwhistorisch onderzoek • Sint Jozefkerk te Someren-Heide • 15 januari 2024
De achterliggende ruimten zijn soberder uitgevoerd met eenvoudige, dubbel hard gebakken tegels in de entrees en de natte ruimten. De sacristie is voorzien van een laagpolig tapijt en de overige ruimten met Novilon vinyl. De wanden en plafonds zijn gestuct, met in de overgang langs het plafond een kleine lijst. Deze afwerkingen kunnen tot de oorspronkelijke bouwperiode (1961) gerekend worden.
Bouwhistorisch onderzoek • Sint Jozefkerk te Someren-Heide • 15 januari 2024
AFBEELDING: Het balkonhek
57
5 58
BOUWFASERING Fase 1 1961 In 1959 werden de eerste plannen gemaakt voor de bouw van een nieuwe kerk in Someren-Heide. De houten kerk die in 1936 tot stand kwam, voldeed niet meer aan de eisen van een veranderende samenleving en de liturgische belijdenis van het geloof na de Tweede Wereldoorlog. De nieuwe kerk werd ontworpen door Cornelis Gerardus Geenen, vermoedelijk samen met Leendert Rokus Teunis (Leo) Oskam. Het is een van de eerste projecten waarbij Geenen, die tot dan toe veelal een traditionalistische stijl aanhield, voor een modernistische architectuurstijl koos. De kerkzaal kreeg een eenvoudige, rechthoekig plattegrond. Aan de noordzijde van de voorgevel kwam een aparte, achtzijdige uitbouw met een verbindingsgang waarin zich de doopkapel bevindt. Aan de andere zijde leidt een lange verbindingsgang naar de pastorie. Aan de oostzijde werd een eenvoudige aanbouw geplaatst waarin de sacristie, de kamer voor de misdienaren, de keuken en de toiletten werden ondergebracht. Voor de bouw zijn moderne materialen gebruikt; de constructie is vooral in beton uitgevoerd en in het zicht gelaten. Hierdoor werd het mogelijk de west- en oostgevel van grote vliesgevels te voorzien. De oostgevel (achtergevel) kreeg een 25 x 6 m groot glas-in-loodvenster met abstracte figuraties van de ark van Noach.
Tussen de flanken van de open kerktoren aan de voorgevel is een betonnen kunstwerk toegepast. Het werk werd uitgevoerd door aannemersbedrijf Van Bree. Op 10 januari 1960 werd door pastoor Bos de eerste steen gelegd en op 21 maart 1961 werd de kerk ingewijd door monseigneur Bekkers, de bisschop van ‘s-Hertogenbosch. Gezien de vrij recente oorspronkelijke bouwfase heeft het pand weinig opvolgende bouwfasen ondergaan en dateert het geheel, met uitzondering van een enkele binnenwand, uit deze bouwfase.
Fase 2 1962 > Uit bouwhistorisch onderzoek ter plaatse blijkt dat de kamer van de misdienaren in de uitbouw aan de oostgevel in een latere fase is aangepast. De ruimte is verkleind om een rechtstreekse doorgang vanuit de sacristie naar de keuken te verkrijgen. Aan de zuidzijde van de kerk is in aansluiting op de verbindingsgang naar de pastorie is in een latere fase een nieuwe ruimte gerealiseerd met daarachter enkele bergingen. Bouwhistorisch onderzoek • Sint Jozefkerk te Someren-Heide • 15 januari 2024
6 62
WAARDESTELLING 6.1 Algemeen In de voorgaande hoofdstukken is de bouwgeschiedenis van het onderzochte pand inzichtelijk gemaakt. In dit hoofdstuk wordt een waardering gegeven aan de bouwhistorische elementen ervan. Deze waardering volgt de Richtlijnen voor bouwhistorisch onderzoek 2009, zoals opgesteld door, onder andere, de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE), de Stichting Bouwhistorie Nederland (SBH) en de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG). In de onderstaande paragrafen worden zowel de contextuele (externe) als de interne (bouwhistorische) waarden van het object aangegeven. De contextuele (externe) waarden worden bepaald aan de hand van verschillende deelwaarden waarbij de onderzochte objecten worden vergeleken met andere, vergelijkbare objecten binnen de plaats, de regio of op landelijk niveau. Als het object een beschermd gemeentelijk of rijksmonument is, wordt de redengevende omschrijving daarvan als uitgangspunt genomen. Verder vindt waardering plaats aan de hand van vijf aspecten: • Algemene historische waarden; • Ensemblewaarden; • Architectuurhistorische waarden; • Bouwhistorische waarden; • Gebruikshistorische waarden. De interne waarden worden bepaald door de nog aanwezige bouwhistorische aspecten, zoals materialen, massa’s, ruimtelijke indelingen of af- en bewerkingen, die inzicht geven in het ontstaan en de ontwikkeling van het object.
Bij deze verfijning van de cultuurhistorische waarden wordt uitsluitend gekeken naar de gaafheid (authenticiteit) en de zeldzaamheid van de fysieke elementen die bijdragen aan het historische karakter, waarbij het object zelf als uitgangspunt wordt genomen.
Bouwhistorisch onderzoek • Sint Jozefkerk te Someren-Heide • 15 januari 2024
Bij de interne waarden wordt onderscheid gemaakt tussen de volgende categorieën: • Een hoge cultuurhistorische waarde wordt gegeven aan de onderdelen die van cruciaal belang zijn voor de structuur en/of betekenis van het object. • Een positieve cultuurhistorische waarde wordt toegekend aan elementen die van belang zijn voor de structuur en/of betekenis van het object. • Een indifferente cultuurhistorische waarde wordt toegekend aan onderdelen die van weinig of geen belang zijn voor de structuur en/of betekenis van het object. Ter verduidelijking van de teksten zijn waardestellingstekeningen opgenomen. Op deze tekeningen wordt met verschillende kleuren een overzicht gegeven van de aanwezige historische waarden. Onderdelen die van hoge cultuurhistorische waarde zijn worden in blauw aangeduid, onderdelen met een positieve waarde in groen en elementen met een indifferente waarde in geel. NB: Met nadruk wordt erop gewezen dat de tekeningen niet los van de tekst van dit hoofdstuk kunnen worden gelezen of geïnterpreteerd. Het bouwhistorisch onderzoek is onafhankelijk en objectief uitgevoerd. De bouwtechnische toestand van het object, gebruikersbelangen, ontwerpoverwegingen of eventuele financiële aspecten spelen in het onderzoek geen rol en komen in vervolgfasen van de planvorming aan de orde. Hierdoor kan de waardestelling dan ook niet worden beschouwd als een dictaat.
Wel dient men er rekening mee te houden dat aantasting van bouwhistorisch waardevolle aspecten in de meeste gevallen onomkeerbaar is. Naarmate de waarden hoger zijn, zal men daarom met meer kracht van argumenten moeten verdedigen waarom men ze wil aantasten. De uiteindelijke beslissing hierover berust bij de bevoegde overheidsinstanties.
Bouwhistorisch onderzoek • Sint Jozefkerk te Someren-Heide • 15 januari 2024
63
6.2 Contextuele waardestelling
64
1) De algemene historische waarde wordt bepaald door het belang van een object als uitdrukking van bijvoorbeeld een culturele, sociaal-economische, geografische, technische of typologische ontwikkeling, maar ook wegens de innovatieve waarde of het pionierskarakter. Kerkgebouwen hebben een aparte positie binnen een dorp of stad. Ze verwijzen vaak in meerdere opzichten naar de geschiedenis en de totstandkoming van een gemeenschap. Deze moest groot genoeg zijn om de lasten van het salaris van de pastoor of dominee en het onderhoud van de kerk te kunnen dragen. Dat Someren-Heide de beschikking kreeg over een eigen parochie en kerkgebouw betekende niet alleen dat het dorp al een redelijke omvang had, maar het gaf het ook meer bestaansrecht. De komst van een kerk naar Someren-Heide draagt dan ook in belangrijke mate bij aan de ontwikkeling en de geschiedenis van dit pioniersdorp. Het is echter niet de huidige kerk die destijds is gebouwd, maar een houten voorloper die tussen 1936 en 1961 in deze hoedanigheid dienst heeft gedaan en als object meer bijdroeg aan de geschiedenis van het dorp dan het huidige kerkgebouw. De huidige kerk draagt wel in belangrijke mate bij aan de ontwikkeling van zowel de rooms-katholieke kerk in dit deel van Nederland als van de dorpelingen zelf. Wat dat betreft is er een grote overlap met de architectuurhistorische waarde (zie hieronder).
Tijdens de Tweede Wereldoorlog nam het kerkbezoek fors toe en zag de toekomst er voor de kerkelijke gemeenschap veelbelovend. De samenleving veranderde in die periode eveneens en er werd steeds meer afgerekend met oude gedachten en tradities; de toekomst werd omarmd. De wederopbouw betrof niet alleen het nieuw bouwen of terugbrengen vele woningen, scholen en kerken, maar tegelijkertijd ook een algehele vernieuwingsslag, die gezien kan worden als een weergave van het toenmalige gedachtengoed. In Someren-Heide nam, evenals in andere dorpen, het inwoneraantal fors toe. In de jaren ‘50 en ‘60 werden steeds meer (sport)verenigingen opgericht en de houten noodkerk
Bouwhistorisch onderzoek • Sint Jozefkerk te Someren-Heide • 15 januari 2024
maakte plaats voor een nieuw exemplaar dat aansloot bij alle veranderingen. Als gevolg hiervan heeft de huidige kerk een hoge algemene historische waarde op zowel plaatselijk als landelijk niveau. 2) De ensemblewaarde heeft betrekking op het belang van panden als onderdeel van een groter geheel dat cultuurhistorische betekenis heeft, maar ook wegens het aanzien van en de verbondenheid met de ontwikkeling van dit gebied. Het dorp Someren-Heide is ingericht volgens een vooropgesteld plan waarbij de voormalige heidegronden in kavels werden verdeeld, die afgewisseld werden met een eerste aanzet van wegen. Dit vond vooral plaats aan de Nieuwendijk en aan weerszijden van de Kerkendijk tot rondom het eerste deel van de Smulderslaan, waar in eerste instantie het schoolgebouw stond. Er was dus eerst vooral sprake van lintbebouwing waarvan de noodkerk en de basisschool deel uitmaakten. In een latere fase is het dorp naar het oosten toe uitgebreid, waardoor de kerk meer aan de rand dan in het centrum van het dorp is komen te liggen. Deze ligging langs de doorgaande weg, de Kerkendijk, draagt bij aan de stedenbouwkundige ontwikkeling, waardoor het gebouw voor dit aspect een hoge waarde kan worden toegekend.
Tevens heeft de kerk een hoge stedenbouwkundige waarde door zijn verschijningsvorm met de uitgesproken toren, waarmee deze binnen het dorp een belangrijke en herkenbare positie inneemt. Er is eveneens sprake van een hoge ensemblewaarde omdat de parochie als geheel nog aanwezig is, met de rooms-katholieke school en de begraafplaats. 3) De architectuurhistorische waarde heeft betrekking op het belang van het pand voor de geschiedenis van de architectuur, het hoogwaardige esthetische ontwerp, de ornamentiek en de interieurafwerking (in samenhang met het exterieur). Zoals bij de algemene historische waarde al is aangegeven, zijn het type kerkgebouw en de gekozen architectuur een afspiegeling van de maatschappelijke veranderingen van na de Tweede Wereldoorlog. Binnen de katholieke kerk was er een zoektocht gaande naar een passende vormgeving van de kerkgebouwen. Zowel de kerkzaal, die bepalend was voor de manier waarop de
Bouwhistorisch onderzoek • Sint Jozefkerk te Someren-Heide • 15 januari 2024
65
66
AFBEELDING: De gelijkenissen met de Salvatorikerk van Alphen aan de Rijn van 1959 van het architectenduo zijn groot. De kerk werd in 2006 afgebroken.
parochianen onderdeel uitmaakten van de mis, als de architectuur en de gekozen materialen waren hierin leidend. In SomerenHeide is gekozen voor de nieuwe ‘liturgische’ geloofsbeleving en een omslag naar moderniteit. Architectenbureau GeenenOskam, dat het nieuwe kerkgebouw ontwierp, maakte met deze opdracht zelf ook een omslag naar een modernere vormgeving, en het ontwerp is binnen het oeuvre van de architecten dus een vroeg en gaaf bewaard voorbeeld, ondanks het feit dat het bijbehorende interieur vrijwel geheel verdwenen is. Ook qua zeldzaamheid heeft het pand een hoge architectuurhistorische waarde. In die naoorlogse periode begon de toepassing van allerlei moderne kunstvormen ook een belangrijk onderdeel te worden binnen de architectuur. Zowel het betonnen reliëf in de kerktoren als het uitzonderlijk grote glas-in-loodvenster van de hand van glaskunstenaar Jon Martens dragen bij aan de hoge architectuurhistorische waarde. Daarbij is ook sprake is van een hoge mate van zeldzaamheid binnen Nederland.
Bouwhistorisch onderzoek • Sint Jozefkerk te Someren-Heide • 15 januari 2024
4) De bouwhistorische waarde heeft betrekking op de geschiedenis van de bouwtechniek, de historische gelaagdheid en het materiaalgebruik. De toegepaste materialen en bouwwijzen zijn kenmerkend voor de modernistische architectuur van de naoorlogse periode en kunnen als geheel als gaaf worden beschouwd. De ouderdom en zeldzaamheid van deze materialen of bouwwijze zijn echter geringer, waardoor het pand een positieve bouwhistorische waarde heeft. 5) De gebruikshistorische waarde geeft met de inrichting van een object passend bij de historische functie/het gebruik het belang weer evenals de historische functie zelf en de herinnering aan een historische gebeurtenis en/of prominente bewoner. Het pand is gebouwd als kerk en heeft tot voor kort in deze hoedanigheid gefungeerd. Het heeft hiermee een belangrijke functie gehad binnen de gemeenschap van Someren-Heide, waardoor het een hoge gebruikshistorische waarde heeft.
6.3 Interne waardestelling Algemeen Uit de contextuele waardestelling blijkt dat de hoge cultuurhistorische waarde van dit pand met name wordt bepaald door de algemene historische, de stedenbouwkundige, de architectuurhistorische en de gebruikshistorische waarde. Een groot deel hiervan is na sluiting van de kerk verkocht of verplaatst naar elders. Omdat het kerkgebouw in 1961 is gerealiseerd, is er sprake van een geringe zeldzaamheid van de toegepaste materialen. Hierdoor worden de oorspronkelijke elementen, structuren en afwerkingen als hoog, of positief monumentaal gewaardeerd, afhankelijk van hun bijdrage aan de bovengenoemde contextuele deelwaarden. Een indifferente monumentale waarde is toegekend aan de elementen die naderhand in het pand zijn aangebracht.
Bouwhistorisch onderzoek • Sint Jozefkerk te Someren-Heide • 15 januari 2024
67
Bouwmassa De hoofdstructuur van het pand is in 1961 ontstaan en heeft een hoge monumentale waarde. Dit geldt ook voor de aanbouw aan de achterzijde, de beide gangen en de doopkapel. De aanbouw aan de zuidzijde heeft een indifferente waarde. Gevels De gevels en de gevelindelingen maken een belangrijk onderdeel uit van het architectuurhistorische karakter van het pand. De meeste elementen dateren uit de oorspronkelijke bouwperiode, waardoor zij een hoge monumentale waarde vertegenwoordigen. De vliesgevels en het glas in lood dienen hierbij met name vermeld te worden. De vensters en de deuren in de achtergevel en de uitbouw aan de oostzijde dragen in geringere mate bij aan de contextuele waarde, waardoor deze een positieve monumentale waarde hebben. De later voor het grote glas-in-loodvenster aangebrachte transparante kunststof panelen aan de oostzijde hebben een indifferente monumentale waarde. 68
Dak en -afwerking De dakvorm behoort tot de oorspronkelijke massa en heeft een hoge monumentale waarde. Een indifferente waarde wordt toegekend aan de bitumen dakafwerkingen. Constructie Vrijwel alle constructies binnen de hoofdmassa dateren uit de oorspronkelijke bouwfase en hebben een hoge monumentale waarde. De constructie van de aanbouw aan de zuidzijde van de kerk achter de verbindingsgang heeft een indifferente cultuurhistorische waarde. Interieur: indeling Het overgrote deel van de indeling dateert van 1961 en kan daarom als hoog monumentaal worden beschouwd. Van positieve waarde zijn de binnenwanden en deuren van de ruimten in de aanbouw aan de oostgevel. Enkele wanden die hier en in de aanbouw aan de zuidzijde van de kerk zijn bijgeplaatst hebben een indifferente waarde.
Bouwhistorisch onderzoek • Sint Jozefkerk te Someren-Heide • 15 januari 2024
Interieur: elementen en -afwerkingen Van hoge cultuurhistorische waarde zijn: - De drie biechtstoelen; - De trap naar het orgelbalkon; - Het orgelbalkon; Van positieve cultuurhistorische waarde zijn: - Het marmercomposiet; - De hardstenen banden en traptreden; - De verhogingen in het priesterkoor; - Het hekwerk in de doopkapel; - De entreedeuren aan binnenzijde. - De binnenwand met de deuren in de aanbouw aan de oostgevel; - Het keukenblok in de aanbouw aan de oostgevel; - De vloerafwerking (tegels) in de aanbouw aan de oostgevel; - De plafondafwerking in de aanbouw aan de oostgevel; - De keldertrap. Van indifferente cultuurhistorische waarde zijn: - De binnenwanden met de deuren in de aanbouw aan de zuidgevel van de kerk; - De enkele binnenwand ter plaatse van de kamer voor de misdienaren; - De vloerafwerkingen (tapijt en Novilon vinyl) in de uitbouw aan de oostzijde.