Bijlage BMC Rapport BKO Someren (bijlage financiën)
Tekst van het document
Inzicht in de financiële positie en in het financieel handelen van de gemeente Someren BIG TIRE
Rapport | 29 maart 2022
Partners in verbetering
Inzicht in de financiële positie en in het financieel handelen van de gemeente Someren BIG TIRE Rapport Gemeente Someren
|2|
Inzicht in de financiële positie en in hetfinancieel handelen gemeente Someren
Inhoudsopgave H1 | Financiële positie van de gemeente Someren afgewogen 1. 1 Conclusies
4 4
H2 | Huidige financiële positie van de gemeente Someren 2. 1 Inleiding 2. 2 Belastingen 2. 3 Inkomsten 2. 4 Grondexploitaties 2. 5 Treasury 2. 6 Investeringen 2. 7 Reserves 2. 8 Exploitatie 2. 9 Risico’s en ontwikkelingen
11 11 11 18 20 24 29 30 34 40
Bijlage 1 Kostentoerekening afvalstoffenheffing
44
Bijlage 2 Kostentoerekening rioolheffing
45
Colofon
46
Dit document (inclusief eventuele bijlagen) is opgesteld door BMC en de (auteurs)rechten met betrekking tot de inhoud en het format van dit document berusten bij BMC. Dit document is uitsluitend bedoeld voor gebruik door de opdrachtgever en mag niet worden gepubliceerd of aan anderen ter beschikking worden gesteld zonder uitdrukkelijke voorafgaande toestemming van BMC.
|3|
Inzicht in de financiële positie en in hetfinancieel handelen gemeente Someren
H1 | Financiële positie van de gemeente
Someren
afgewogen In dit hoofdstuk zetten wij onze conclusies uiteen ten aanzien van de financiële positie van de gemeente Someren. In hoofdstuk 2 volgt de onderbouwing van onze conclusies.
1. 1 Conclusies Deze rapportage maakt onderdeel uit van een breder onderzoek naar de bestuurskracht van de gemeente Someren. De rapportage meet de huidige financiële stand van zaken en het financieel handelen van de gemeente. Dit vormt een onderdeel van de bestuurskracht van de gemeente.
Op basis van het onderzoek concluderen wij dat de gemeente Someren een financiële positie heeft die voldoende gezond is , maar op termijn worden wel risico’s gelopen. Het meerjarig perspectief van de exploitatie in de begroting 2022 laat een negatief beeld zien. Daarbij constateren wij ook dat de afgelopen twee boekjaren met een negatief verschil op de exploitatie (voor bestemming) zijn afgesloten. De komende jaren komen er verschillende ontwikkelingen op de gemeente af , met name op het gebied van het sociaal domein , en opgaven binnen het ruimtelijk domein (Omgevingswet , energietransitie en klimaatveranderingen) en het structureel versterken van de uitvoeringskracht van de organisatie , die de exploitatie onder druk zetten. In de programmabegroting 2022 waren de uitkomsten van de septembercirculaire 2021 en decembercirculaire 2021 van de Algemene Uitkering niet meegenomen. Deze pakken gunstig uit voor de gemeente Someren. Hierdoor wordt het tekort op de lopende exploitatie vanuit de vastgestelde programmabegroting 2022 opgelost (geactualiseerd meerjarenperspectief). Onze conclusie zetten wij uiteen aan de hand van de volgende onderdelen: de weerbaarheid , de stabiliteit en de flexibiliteit van de gemeentelijke financiën. Weerbaarheid De vermogenspositie van de gemeente Someren is goed te noemen.
De mate van solvabiliteit is goed en het weerstandsvermogen is ruim voldoende om risico’s op te vangen. Daarnaast geldt dat de vermogenspositie flexibel is. Dat betekent dat van de beschikbare reserves een relatief groot deel (6081% , op basis van de jaarrekening 2020 inclusief bestemming resultaat) gebruikt kan worden voor het opvangen van risico’s. De begroting 2022 is in meerjarig perspectief niet sluitend. Hierdoor is er sprake van een beperkte exploitatieruimte. Het geactualiseerde meerjarenperspectief laat een veel gunstiger beeld zien. Door de positieve uitkomsten van de septembercirculaire 2021 en decembercirculaire 2021 van de Algemene Uitkering wordt het structurele tekort in meerjarig perspectief opgelost. Op basis van het bovenstaande beoordelen wij de mate van weerbaarheid als voldoende.
|4|
Inzicht in de financiële positie en in hetfinancieel handelen gemeente Someren
Stabiliteit De begroting 2022 van de gemeente Someren is structureel niet sluitend in meerjarig perspectief. Oorzaken hiervan liggen voornamelijk in het sociaal domein en dan met name in de jeugdzorg , waar de kosten steeds meer oplopen. Daarnaast is onze verwachting dat ook de kosten van de Wmo de komende jaren zullen oplopen , als gevolg van de vergrijzing. De actualisatie van het meerjarig perspectief laat , zoals eerder aangegeven , een positiever beeld zien , waardoor er in financiële zin ‘lucht’ ontstaat op de lopende exploitatie. Wij maken hierbij wel de opmerking dat de gemeente de komende jaren voor grote opgaven staat; denk daarbij aan het sociaal domein en opgaven rondom de Omgevingswet , energietransitie en duurzaamheidsopgave in het ruimtelijk domein. Hierbij spelen diverse risico’s die de gemeente zal moeten oplossen. De laatste jaren hebben uitgewezen dat de gemeente moeite had om de begroting sluitend te krijgen. Dat betekent dat het belang om de financiën te monitoren groot is en blijft. De huidige stabiliteit van de begroting 2022 is matig en naar de toekomst toe worden diverse risico’s gelopen. Dit beeld is door middel van actualisatie van het meerjarig perspectief bijgesteld naar voldoende. De financiën zijn redelijk stabiel. Tussen de begroting en jaarrekening zijn afwijkingen te zijn , maar deze zijn niet substantieel qua afwijkingen.
Afwijkingen worden in de jaarrekeningen goed toegelicht en beargumenteerd. Flexibiliteit De flexibiliteit van de reserves is voldoende. We concluderen dat de gemeente qua belastingen nog mogelijkheden heeft om extra inkomsten te genereren. Aangaande de grondexploitaties heeft de gemeente wel voldoende mogelijkheden om extra inkomsten te genereren. Deze inkomsten zijn echter incidenteel van aard en daardoor nauwelijks inzetbaar om structurele uitgaven (tekorten) te dekken. Daarnaast is de gemeente Someren voor 59% afhankelijk van de inkomsten van het Rijk. Dit is een lager percentage sinds de decentralisaties. De flexibiliteit wordt daarom beoordeeld als voldoende. Normering kengetallen BBV Bij de invoering van de nieuwe regels BBV is een normering opgesteld om de financiële positie van gemeenten te duiden. In onderstaande tabel hebben wij deze normeringen voor de gemeente Someren uiteengezet voor de periode 2020 (realisatie) tot en met 2024. De normen worden in dit rapport verder behandeld. Normering
Someren
Kengetal
Goed
Voldoende
Onvoldoende
Nettoschuldquote
< 90%
90%
-
130%
> 130%
< 90%
90%
-
130%
> 130%
Nettoschuldquote gecorrigeerd
–
2020
2021
2022
2023
2024
-2439% ,
595% ,
2418% ,
3348% ,
3041% ,
-035% ,
-004% ,
013% ,
022% ,
019% ,
Solvabiliteit
> 50%
20%
-
50%
< 20%
6680% ,
6716% ,
5958% ,
5685% ,
5713% ,
Grondexploitatie
< 20%
20%
-
35%
> 35%
5%
583% ,
111% ,
007% ,
-100% ,
Structurele exploitatieruimte
Begroting > 0%
Begroting 0%
Begroting < 0%
, -027%
, -075%
, 044%
, -008%
, -095%
Belastingcapaciteit
< 95%
95%
> 105%
9500% ,
9700% ,
9700% ,
9700% ,
9700% ,
-
=
105%
Tabel 1 Normeringen kengetallen BBV + invulling gemeente Someren periode 2020-2024
|5|
Inzicht in de financiële positie en in hetfinancieel handelen gemeente Someren
Hieronder worden per onderwerp van dit onderzoek onze conclusie , ons advies en onze waardering weergegeven. BIG TIRE
Conclusies
Waardering
Advies
Belastingen
De lokale lastendruk van de gemeente Someren ligt onder het gemiddelde van die in Nederland. Dit vertaalt zich ook in de woonlasten van de gemeente Someren. Deze liggen iets onder het landelijk gemiddelde en onder het gemiddelde van buurgemeenten. De oorzaak hiervan ligt voornamelijk in de relatief lage rioolheffing en OZB. De afvalstoffenheffing is hoger dan gemiddeld in de regio.
Behoeft aandacht
Financieel technisch ● Reken alle toe te rekenen kosten (conform geldende jurisprudentie) toe aan de bestemmingsheffingen en zorg daarbij voor een adequate onderbouwing van de toe te rekenen bedragen. ● Onderzoek de mate van kostendekkendheid van de overige leges (begraafrechten , bouwleges , leges APV en Burgerzaken) en maak deze kostendekkend.
De rioolheffing is niet geheel kostendekkendheid. Er liggen (beperkte) mogelijkheden om meer kosten (conform geldende jurisprudentie) toe te rekenen. Deze lasten vallen nu ten laste van de algemene middelen. Het gaat hierbij om het (meer) toerekenen van veegkosten aan de rioolheffing. Bij de afvalstoffenheffing worden lasten toegerekend (zwerfafval) , die conform de geldende jurisprudentie niet mogen worden toegerekend. Tevens wordt een te hoog percentage toegerekend aan veegkosten ten aanzien van de afvalstoffenheffing.
Beleidsinhoudelijk ● Onderzoek welke belastingen qua rendement (meer inkomsten dan perceptiekosten) interessant zijn om te gaan heffen om de verdiencapaciteit van de gemeente te vergroten.
De gemeente kent een onbenutte belastingcapaciteit op de OZB van € 19, miljoen (ten opzichte van de art. 12-norm). Daarnaast heft de gemeente de volgende belastingen: ● hondenbelasting ● toeristenbelasting De gemeente heeft een aantal soorten belastingen niet. Daarvan zijn de precariobelasting en reclamebelasting interessant om nader te onderzoeken. Inkomsten
We concluderen dat de gemeente Someren voor ongeveer 61% van haar inkomsten afhankelijk is van inkomsten van het Rijk en voor ongeveer 39% van overige inkomsten. Vanaf 2022 stijgt dit percentage en neemt de afhankelijkheid van de inkomsten van het Rijk toe. Dit wordt met name veroorzaakt door de toename van de Algemene Uitkering vanaf 2024. Daarmee is er , vergeleken
|6|
Geen oordeel invloed beperkt
Inzicht in de financiële positie en in hetfinancieel handelen gemeente Someren
Financieel technisch ● Monitor de uitkomsten van de herverdeling van het gemeentefonds. De effecten zullen naar alle waarschijnlijkheid positief uitpakken voor de gemeente Someren.
met landelijke gemiddelden van gemeenten van gelijke omvang , een redelijke eigen beleidsruimte aanwezig. We constateren dat de afhankelijkheid van de rijksuitkeringen de komende jaren toeneemt (6310% , in 2025). Hiermee wordt de beleidsruimte van de gemeente kleiner. De gemeente Someren heeft verschillende mogelijkheden om de eigen inkomsten te vergroten , zie: Belastingen en Grondexploitaties. Op 12 augustus 2021 heeft de minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties nieuwe cijfers gepresenteerd over de herverdeling van het gemeentefonds. Voor de gemeente Someren is sprake van een positief effect van € 61 per inwoner (absoluut € 112 , miljoen). Grondexploitaties
De gemeente Someren kent verschillende grondexploitaties. Ultimo 2020 bedraagt de omvang hiervan (in boekwaarde) -/- € 47, miljoen. Verliezen op de gronden zijn in het verleden genomen en er zijn voorzieningen gevormd voor verliezen die op de grondexploitaties worden gemaakt. Dit gaat specifiek om Lauruscomplex , Brede School Diamant en Pauluskerk. Op de overige grondexploitaties wordt een positieve eindwaarde verwacht; met andere woorden , er wordt winst verwacht. Op het geheel van de huidige grondexploitaties wordt een positief rendement verwacht van € 158, miljoen. Hiervan is al € 123, miljoen genomen door middel van POC; dit betekent een nog verwachte winst van € 36, miljoen. Het gecalculeerde weerstandsvermogen (reserves) is ruim voldoende om de risico’s die de gemeente loopt op de grondexploitaties te dekken. Voor de gemeente Someren is het kengetal grondexploitatie 11% in 2019 en in 5% in 2020 (realisatie); 583% , (begroting) en (begroting). in 2021 111% , in 2022 Dit kan gekenmerkt worden als goed.
Voldoende
Het grondbedrijf laat een positief rendement zien. Een aantal grondexploitaties nadert de einddatum. De gemeente kan het instrument grondexploitaties actiever gaan inzetten door nieuwe grondexploitaties op te zetten en daarmee het rendement vast te houden en/of te vergroten , dit mede gezien de ontwikkeling van de
|7|
Inzicht in de financiële positie en in hetfinancieel handelen gemeente Someren
woningbouwopgave in Nederland. Treasury
De solvabiliteit zit de komende jaren in categorisering ‘goed’ , wat betekent dat de gemeente haar bezit met relatief weinig schulden heeft belast. De nettoschuldquote (mate waarin de schuldenlast drukt op de begroting van de gemeente) is als goed te bestempelen.
Voldoende
Financieel technisch ● Investeer in de kwaliteit van de geprognosticeerde balans en gebruik dit actief als sturingsinstrument en instrument in de informatievoorziening aan de raad over de financiële stand van zaken van de gemeente. Wij zien daarnaast ook dat de accountant steeds meer naar de kwaliteit van de geprognosticeerde balans gaat kijken.
De liquiditeitspositie van de gemeente is goed , en dit hoeft - gezien het gemak waarmee gemeenten leningen kunnen aantrekken - geen probleem te zijn. Wel kan een beter inzicht in de liquiditeitsbehoefte financieel voordeel opleveren (met name bij hogere rentes en rentefluctuaties). In relatie tot verstrekte leningen en borgstellingen en/of garantiestellingen spelen er geringe risico’s. Investeringen
In meerjarig perspectief dalen de kapitaallasten licht. De kapitaallastennorm wordt intact gelaten. Met het oog op instandhouding van de structurele dekking van nieuwe investeringen is het wel belangrijk dat erop gemonitord wordt dat de vrijval kapitaallasten niet wordt benut voor structurele andere uitgaven.
Voldoende
Financieel technisch ● Neem de kapitaallastennorm actief in de begroting op als norm en reserveer op basis van de lijst met investeringen (volledig en meerjarig) actief budget voor dekking van de kapitaallasten.
Reserves
De omvang van de reserves van de gemeente Someren is voldoende. Als gevolg van de resultaten voor bestemming neemt de reservepositie wel af. Dit betreft een aandachtspunt , mede in relatie tot het onderwerp ‘Exploitatie’. De reserves van de gemeente Someren zijn voldoende flexibel. Dat betekent dat van de beschikbare reserves een relatief groot deel (6081% op basis van de begroting 2022) gebruikt , kan worden voor het opvangen van risico’s. Dit wordt voor een groot deel veroorzaakt doordat de gemeente werkt met een algemene reserve vastgestelde algemene deel. Deze reserve vormt de belangrijkste component in de weerstandsratio. Deze reserve fungeert tevens , als onderdeel van het eigen vermogen , als intern financieringsmiddel.
Voldoende
Financieel technisch ● De mutaties van de reserves in de onderdelen Reserves en Exploitatie moeten met elkaar overeenkomen. In de huidige begroting en jaarrekening is dit niet het geval. Ons advies is om dit in relatie met elkaar te brengen.
De mutaties van de reserves moeten in de onderdelen Exploitatie en Reserves met elkaar overeenkomen. Dit betekent ook dat deze
|8|
Inzicht in de financiële positie en in hetfinancieel handelen gemeente Someren
onderdelen binnen de jaarrekening en begroting van de gemeente een relatie moeten hebben. Op basis van onze analyse constateren we dat deze relatie op dit moment nog ontbreekt. De gemeente Someren heeft twee algemene reserves en zestien bestemmingsreserves , waar van vier bestemmingsreserves primo 2022 de boekwaarde € 0 is. Vanuit onze ervaring achten wij het aantal reserves een acceptabel en werkbaar aantal. In de Nota reserves en voorzieningen gemeente Someren 2018 streeft de gemeente naar een zo beperkt mogelijk aantal reserves. De reserves worden ook regelmatig tegen het licht gehouden en geëvalueerd. De gemeente Someren hanteert een streefwaarde van 10, voor het weerstandsvermogen. De ratio voor het weerstandsvermogen voor 2022 komt neer op 53. , Dit is uitstekend te noemen. Exploitatie
De laatste jaren (2019 en 2020) heeft de gemeente Someren de exploitatie afgesloten met tekorten , respectievelijk -/- € 68, miljoen en -/- € 08, miljoen (voor bestemming). Oorzaken waren gelegen in de hogere lasten sociaal domein (jeugd en Wmo) , stijgende personele lasten (inhuur) , lasten COVID-19 , et cetera. De gemeente heeft die tekorten opgevangen door de algemene reserve aan te spreken. De begrotingen 2021 en 2022 laten vervolgens ook een beeld zien , waarbij de lasten van de gemeente hoger zijn dan de baten die er tegenover staan , met als gevolg dat de begroting 2022 in meerjarig perspectief niet sluitend is. Hierdoor zou de gemeente verder interen op het eigen vermogen.
Voldoende
In de programmabegroting 2022 waren de uitkomsten van de septembercirculaire 2021 en decembercirculaire 2021 van de Algemene Uitkering niet meegenomen. Deze pakken gunstig uit voor de gemeente Someren. Het voordeel bedraagt € 732. 000 in 2022 , oplopend naar € 11, miljoen in 2025. Hierdoor ontstaat een positiever beeld , omdat de tekorten op de exploitatie in meerjarig perspectief in de vastgestelde begroting 2022 worden opgelost. Dit betekent dat de gemeente Someren op basis daarvan een
|9|
Inzicht in de financiële positie en in hetfinancieel handelen gemeente Someren
Beleidsinhoudelijk ● Blijf monitoren en sturen op de baten en lasten in de begroting met als doel een structureel sluitende begroting. Houd hierbij expliciet rekening met de grote opgaven voor de gemeente Someren , die al spelen of gaan spelen. Denk hierbij aan het structureel versterken van de uitvoeringskracht van de organisatie , het sociaal domein en opgaven rondom de Omgevingswet , energietransitie en duurzaamheidsopgave in het ruimtelijk domein.
structureel sluitende begroting in meerjarig perspectief heeft , die ook reëel in evenwicht is. Wij maken hierbij wel de opmerking dat de gemeente de komende jaren voor grote opgaven staat , denk daarbij aan het sociaal domein en opgaven rondom de Omgevingswet , energietransitie en duurzaamheidsopgave in het ruimtelijk domein. Hierbij spelen diverse risico’s die de gemeente zal moeten oplossen. De laatste jaren hebben uitgewezen dat de gemeente moeite had om de begroting sluitend te krijgen. De uitkomsten vanuit de septembercirculaire 2021 en decembercirculaire 2021 bieden de nodige ‘financiële lucht’. Dat neemt niet weg dat de uitdagingen en het belang om de financiën te monitoren groot is. De gemeente heeft een aantal taakstellingen nog in de begroting opgenomen. Het grootste gedeelte van dit traject (Spoor 2) is gerealiseerd. Tabel 2 Conclusies en aanbevelingen ten aanzien van de financiële positie en het financieel handelen van de gemeente Someren aan de hand van de BIG TIRE
|10|
Inzicht in de financiële positie en in hetfinancieel handelen gemeente Someren
H2 | Huidige financiële positie Someren 2. 1
van
de gemeente
Inleiding
In deze rapportage geven wij een beeld van de financiële positie van de gemeente Someren. Dit doen we aan de hand van de beschrijving van de BIG TIRE. De letters BIG TIRE staan voor: ● ● ● ● ● ● ●
Belastingen Inkomsten Grondexploitatie Treasury Investeringen Reserves Exploitatie
BMC gebruikt een vergelijkbare invalshoek voor de zogeheten ‘stresstest’ voor gemeenten , waar de Raad voor de Financiële Verhoudingen voor pleitte. U kunt dit rapport lezen als een dergelijke test: een test met betrekking tot de flexibiliteit om de begroting structureel te verbeteren en een test met betrekking tot het reserveniveau om risico’s op te vangen.
2. 2
Belastingen
In deze paragraaf werken wij het onderdeel Belastingen voor de gemeente Someren uit. We vergelijken de belastingen met de buurgemeenten van de gemeente Someren. Dit zijn de gemeenten Asten , Nederweert , Helmond , Cranendonck , Heeze-Leende en Geldrop-Mierlo. e 1 in(in totaal De gemeente Someren neemt in de Atlas van de Lokale Lasten de 138positie 352 gemeenten) voor boekjaar 2021 , waarbij geldt dat nummer 1 de laagste lokale lasten heeft. Dit betreft het rangnummer voor eigenaar-bewoners (meerpersoonshuishouden). Wanneer we kijken naar de lasten voor huurders (meerpersoonshuishouden) , neemt de e gemeente Someren de 22positie in op de ranglijst. Daarmee ligt de lokale lastendruk voor eigenaar-bewoners onder het landelijk gemiddelde. Voor huurders behoren de woonlasten binnen de gemeente Someren tot de lagere binnen Nederland.
De gemeente Someren heeft de inning en heffing van de gemeentelijke belastingen belegd bij de Belastingsamenwerking Oost-Brabant (BSOB).2 BSOBbepaalt voor negen gemeenten de WOZ-waarde en verzorgt het proces van heffen en innen van belastingen. Dat zijn de gemeenten Asten , Bernheze , Boekel , Deurne , Gemert-Bakel , Laarbeek , Maashorst , Oss en Someren. Daarnaast verzorgt BSOB de heffing van de waterschapsbelasting voor het Waterschap Aa en Maas.
1 COELO , 2021 , Atlas van 2 https://www. bs-ob. nl/
|11|
de Lokale Lasten 2021 (www. coelo. nl)
Inzicht in de financiële positie en in hetfinancieel handelen gemeente Someren
Onroerendezaakbelasting (OZB) De tarieven van de onroerendezaakbelasting (OZB) voor woningen en OZB niet-woningen (gebruikersdeel) liggen bij de gemeente Someren onder het landelijk gemiddelde. De OZB voor niet-woningen (eigenarendeel) ligt ook onder het landelijk gemiddelde , zie tabel 4. De OZB-inkomsten worden bepaald door de waarde van het onroerende goed x het tarief. De gemiddelde WOZ-waarde in de gemeente Someren bedroeg circa € 320. 000 in 2020 en € 362. 000 in 2021.3 De gemiddelde WOZ-waarde in Nederlandbedroeg in 2020 € 270. 000.4 In 2021 lag de gemiddelde WOZ-waarde inNederland op € 290. 000.5 In 2022 stijgt de gemiddelde WOZ-waarde door naar € 315. 000.6 Het volgende overzicht geeft inzicht in gerealiseerde opbrengsten OZB voor de periode 2019 tot 2022 voor de gemeente Someren. Inkomsten OZB absoluut
Inkomsten OZB per inwoner
2018 (realisatie)
€4. 067. 000
€21271 ,
2019 (realisatie)
€4. 053. 000
€20976 ,
2020 (realisatie)
€4. 355. 000
€22486 ,
2021 (begroot)
€4. 568. 000
€23512 ,
2022 (begroot)
€4. 628. 000
€23593 ,
Tabel 3 Inkomsten OZB 2019 tot en met 2020 (realisatie) en 2021 inwoner
en
2022 (begroot) absoluut
en per
De gemiddelde OZB-lasten per inwoner (inkomsten voor de gemeente) in Nederland bedroegen € 283 in 2018 , € 289 in 2019 en € 295 in 2020.7 De gemiddelde OZB-inkomsten per inwoner van de gemeente Someren (zie tabel 3) liggen onder het landelijk gemiddelde. Dit wordt voornamelijk veroorzaakt door de relatief lage OZB-tarieven in de gemeente. Ten opzichte van het art. 12-percentage 8 is er sprakevan een onbenutte belastingcapaciteit op de OZB van circa € 19 , miljoen voor het boekjaar 2022. Dit betreft een stijging van gemiddeld ongeveer 28% op de OZB. Vergelijking met gemeenten in de regio In tabel 4 worden de tarieven 2022 voor de OZB van de gemeente Someren vergeleken met die van de buurgemeenten. In de vergelijking met de gemeenten in de regio constateren we dat de gemeente Someren het twee na laagste tarief hanteert voor de OZB-woningen. Ten aanzien van het tarief OZB niet-woningen (eigenarendeel) zit de gemeente Someren onder het gemiddelde van de buurgemeenten. Voor het tarief OZB niet-woningen (gebruikersdeel) zit de gemeente ook onder het gemiddelde.
3 Bron: Waarderingskamer (www. waarderingskamer. nl) 4 Bron: Centraal Bureau voor de Statistiek (www. cbs. nl) 5 Bron: Centraal Bureau voor de Statistiek (www. cbs. nl) 6 https://www. vastelastenbond. nl/belastingen/onroerendezaakbelasting-per-gemeente/ 7 www. eigenhuis. nl 8 Zie hiervoor de gemeentefonds Meicirculaire 2021 , 100. Voor 2022 is het percentage
p. van de WOZ-waarde voor toelating tot artikel 12 vastgesteld op 01800% , - Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties , 2021 , Meicirculaire 2021 gemeentefonds , 31 mei 2021 , p. 1-112.
|12|
Inzicht in de financiële positie en in hetfinancieel handelen gemeente Someren
Aangezien de OZB-opbrengsten ook worden bepaald door de WOZ-waarde van de woningen in de gemeenten , zetten wij in onderstaande tabel de gemiddelde WOZ-waarde van de gemeente Someren af tegen de gemiddelde WOZ-waarde van de omliggende gemeenten. In vergelijking met de gemeenten in de regio zien we dat Someren qua gemiddelde WOZ-waarde boven het gemiddelde zit van de buurgemeenten.
Heeze-
2022Someren
Asten
NederweertHelmond
CranendonckLeende
GeldropMierlo
Landelijk Gemiddeldegemiddelde vergelijking (2021)
OZB woningen
01142% ,
01155% ,
01209% ,
01269% ,
01242% ,
01063% ,
00756% ,
01119% ,
01188% ,
OZB niet-woningen (eigenarendeel)
, 01796%
, 02930%
, 02730%
, 02419%
, 02733%
, 01713%
, 01792%
02302% ,
, 02740%
, 01412%
, 02394%
, 02100%
, 01936%
, 02169%
, 01562%
, 01456%
01861% ,
, 02045%
€ 362. 000
€ 369. 600
€ 325. 584
€ 276. 850
€ 323. 910
€ 417. 195
€ 329. 670
€ 343. 544
€ 290. 000
OZB niet-woningen (gebruikersdeel) Gemiddelde WOZ-waarde 2022
Tabel 4 Overzicht tarieven OZB gemeente Someren
en
gemeenten in de regio 2022
Afvalstoffenheffing De gemeente Someren heft voor de afvalstoffenheffing een vastrecht en een variabel deel per lediging voor restafval. Dit betekent dat de gemeente diftar toepast. Aan de lediging van GFT-afval zijn geen kosten verbonden. Er wordt geen onderscheid gemaakt tussen eenpersoons- of meerpersoonshuishoudens. Bij het te voeren afvalbeleid werkt de gemeente Someren samen met de volgende verbonden partijen: ● Blink - Blink heeft tot doel zorg te dragen voor gemeentelijke uitvoeringstaken op het vlak van afvalinzameling en reiniging van de openbare ruimte van de deelnemende gemeenten binnen de Gemeenschappelijke Regeling; ● BSOB - BSOB bepaalt voor negen gemeenten de WOZ-waarde en verzorgt het proces van heffen en innen van belastingen. De gemeente Someren kent een gemiddeld scheidingspercentage qua afvalscheiding. Dit percentage bedraagt de afgelopen jaren 78% tot 79%. Voor afvalstoffenheffing geldt een principe van maximaal 100% kostendekkendheid; dit is weergeven in de uitgangspunten van de programmabegroting 2022 van de gemeente.9 Met het meer kostendekkend maken van de tarieven is op het eerste gezicht geen budgettair voordeel te behalen. In dat verband is het echter relevant om te bekijken welke kostencomponenten in de tariefberekening zijn meegenomen.
We hebben de tariefopbouw naast de VNG-modellen kostenonderbouwing afvalstoffenheffing 10 en de Handreiking Kostentoerekening 11 gelegd (zie bijlage 1). Hierbijis ook rekening gehouden met de nieuwe regels. 9 Gemeente Someren , 2021Programmabegroting , , 202212 oktober 2021 , p. 1-126. Zie specifiek pagina 63. 10 VNG , 2010Model , kostenonderbouwing afvalstoffenheffingversie 1. 0: Transparantie in zeven stappen , VNG ,
februari , p. 1-30. 11 Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties , 2014Handreiking , kostentoerekening heffingen , rechten en tarieven , 10 oktober 2014 , p. 1-188.
|13|
Inzicht in de financiële positie en in hetfinancieel handelen gemeente Someren
De perceptiekosten (kosten BSOB , kwijtschelding en oninbare bedragen) worden juist en volledig toegerekend en de inkomsten van grondstoffen worden vooraf verrekend met de kosten. De volgende aandachtspunten zijn van toepassing: 12 ● Conform de geldende jurisprudentiemag er maximaal40% van de kosten van straatreiniging worden toegerekend aan de afvalstoffenheffing. De gemeente Someren rekent 50% van die kosten nu toe. ● De kosten van zwerfafval worden nu toegerekend aan de afvalstoffenheffing. Conform de jurisprudentie is dit niet toegestaan 13 , zie hiervoorook bijlage 1. Met andere woorden , een aantal zaken worden te veel (straatreinging) of onterecht (zwerfafval) toegerekend (circa € 55. 000). In tabel 5 hebben wij de tarieven 2022 voor de afvalstoffenheffing meerpersoonshuishouden van de gemeente Someren vergeleken met die van de omliggende gemeenten. Omdat andere gemeenten in onderstaande vergelijking ook verschillende vormen van diftar hanteren , gaan we ten behoeve van de vergelijkbaarheid uit van de gegevens op basis van COELO 14 . Gemeenten
Afvalstoffenheffing
Someren
, € 29604
Asten
€ 21489 ,
Nederweert
, € 20306
Helmond
€ 22356 ,
Cranendonck
, € 33600
Heeze-Leende
€ 27600 ,
Geldrop-Mierlo
, € 31200
Gemiddelde
Tabel 5 Tarieven afvalstoffenheffing 2021 de buurgemeenten
€ 26594 , van
de gemeente Someren vergeleken met
Vanuit tabel 5 constateren we dat het tarief voor de afvalstoffenheffing van de gemeente Someren het twee na hoogste is van de vergeleken gemeenten. Alleen de gemeenten Cranendonck en Geldrop-Mierlo kennen een hoger tarief. Het tarief van de gemeente Someren ligt dan ook boven het gemiddelde van deze vergelijking. Dit verschil bedraagt in absolute zin € 3010. , Rioolheffing Ook voor de rioolheffing geldt een principe van maximaal 100% kostendekkendheid. Dit is weergegeven in de uitgangspunten van de programmabegroting 2022 15 . Hiermee is op het 12
Zie arrest Hoge Raad:Hoge Raad 23 mei 2014 , nr.13/02955 , ECLI:NL:HR:2014:1192. Bron: Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties , 2014Handreikingkostentoerekening , heffingen , rechten en tarieven10 , oktober 2014 , p. 1-188. 13 Zie hiervoor het volgende arrest: Hoge Raad 10 april 2009 , ECLI:NL:HR:2009:BC3691. Bron: Ministerie van , heffingen , rechten en tarieven10 , Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties , 2014Handreikingkostentoerekening oktober 2014 , p. 1-188. 14 Deze gemeenten hanteren een vorm van diftar; voor de vergelijkbaarheid is een gemiddelde gehanteerd dat geënt is op een gemiddelde van geproduceerd van afval , zie COELO. 15 Gemeente Someren , 2021Programmabegroting , , 202212 oktober 2021 , p. 1-126. Zie specifiek pagina 64.
|14|
Inzicht in de financiële positie en in hetfinancieel handelen gemeente Someren
eerste gezicht geen budgettair voordeel te behalen. Ook hierbij is het relevant om te bekijken
welke kostencomponenten in de tariefberekening zijn meegenomen. We hebben de tariefopbouw gelegd naast de VNG-modellen kostenonderbouwing rioolheffing 16 , de Handreiking Kostentoerekening 17 (zie bijlage 2) enrelevante jurisprudentie. De gemeente Someren rekent in dit model niet alle kostencomponenten volledig door die zijn genoemd in het VNG-model kostenonderbouwing rioolheffing. Voor de meeste componenten is dit wel het geval: de perceptiekosten (BSOB en perceptiekosten) worden juist en volledig toegerekend. Dit geldt ook voor de btw. De veegkosten worden echter voor 50% van het product vegen toegerekend aan de rioolheffing. Aandachtspunt hierbij vormt de onderbouwing van het bedrag. Conform de geldende jurisprudentie mag 25-60% worden toegerekend aan de rioolheffing. Hier ligt (bij goede onderbouwing) dus nog beperkte mogelijkheid om meer kosten aan rioolheffing toe te rekenen. De consequentie van het niet volledig toerekenen van alle toe te rekenen kosten (kostendekkendheid < 100%) is dat de niet toegerekende kosten worden bekostigd via de algemene middelen en niet ten laste vallen van de gebruiker. Met andere woorden , er zit nog (zeer beperkte) ruimte in de tarieven ten opzichte van de kostprijs van het product riool en daarmee ruimte in de begroting.
In tabel 6 hebben wij de tarieven 2022 voor de rioolheffing meerpersoonshuishouden van de gemeente Someren vergeleken met die van de vergelijkbare gemeenten. 18 Gemeenten
Rioolheffing
Someren
€ 17374 ,
Asten
, € 27095
Nederweert
€ 28876 ,
Helmond
, € 18780
Cranendonck
€ 20160 ,
Heeze-Leende
, € 32136
Geldrop-Mierlo
€ 19920 ,
Gemiddelde
€ 23477 ,
Tabel 6 Tarieven rioolheffing 2022 van de gemeente Someren vergeleken met de vergelijkingsgemeenten op belastingen)
Vanuit tabel 6 constateren we dat het tarief voor de rioolheffing van de gemeente Someren het laagst is in de vergelijking.
16
, VNG , 2010Model kostenonderbouwing afvalstoffenheffing versie 1. 0: Transparantie in zeven stappen , VNG , februari , p. 1-30. 17 Ministerie , kostentoerekening heffingen , rechten van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties , 2014Handreiking en tarieven , 10 oktober 2014 , p. 1-188. 18 www. coelo. nl
|15|
Inzicht in de financiële positie en in hetfinancieel handelen gemeente Someren
Woonlasten In onderstaande tabel wordt een overzicht gegeven van de woonlasten voor de gemeente Someren en de buurgemeenten voor 2022. Hierbij is uitgegaan van de afvalstoffenheffing , de rioolheffing en indien van toepassing de OZB. Ook de heffing die het waterschap oplegt hoort bij de woonlasten. De gemeente heeft hier echter geen invloed op; daarom is deze in onderstaand overzicht niet meegenomen.
Woonlasten
Meerpersoonshuishouden met een koophuis , met in de gemeente gemiddelde WOZ-waarde
Meerpersoonshuishouden met een koophuis met een WOZ-waarde van € 300. 000
Meerpersoonshuishouden met een huurhuis
Someren
€ 88318 ,
€ 81238 ,
€ 46978 ,
Asten
€ 91273 ,
€ 83234 ,
€ 48584 ,
Nederweert
€ 88545 ,
€ 85452 ,
€ 49182 ,
Helmond
€ 76268 ,
€ 79206 ,
€ 41136 ,
Cranendonck
€ 93990 ,
€ 91020 ,
€ 53760 ,
Heeze-Leende
€ 1.04084 ,
€ 91626 ,
€ 59736 ,
Geldrop-Mierlo
€ 76043 ,
€ 73800 ,
€ 51120 ,
Gemiddelde
€ 88360 ,
€ 83654 ,
€ 50071 ,
Tabel 7 Overzicht woonlasten gemeente Someren
en
vergelijkbare gemeenten 2022
Kostendekkendheid overige leges De leges worden binnen de gemeente Someren ingedeeld in drie categorieën: ● Algemene dienstverlening: deze categorie omvat onder meer het verstrekken van identiteitsbewijzen en reisdocumenten , rijbewijzen , het voltrekken van huwelijken en de registratie van partnerschappen; ● Fysieke leefomgeving: de opbrengsten in deze categorie bestaan uit de leges voor het aanvragen van omgevingsvergunningen en wijzigingen van bestemmingsplannen. Dit onderdeel verandert door de inwerkingtreding van de Omgevingswet per 1 januari 2023. De organisatie is bezig om de legesverordening en bijbehorende tarieventabel om te zetten;
Europese dienstenrichtlijn: hierbij gaat het om vergunningen voor de horeca , het organiseren van evenementen en gebruiksvergunningen brandveiligheid. Net als bij de bestemmingsheffingen (afvalstoffenheffing en rioolheffing) geldt hierbij een maximale kostendekkendheid van 100%. ●
De kostendekkendheid van de bovenstaande leges is als volgt voor 2022 (zie tabel 8). Hier lijkt op het eerste gezicht nog ruimte aanwezig te zijn om de kostendekkendheid te verhogen , maar het gaat in absolute zin om kleine bedragen (titels Algemene dienstverlening en Europese dienstenrichtlijn). De titel Fysieke leefomgeving kent de meeste mogelijkheden , naar is lastiger te voorspellen , gezien het aantal bouwactiviteiten.
|16|
Inzicht in de financiële positie en in hetfinancieel handelen gemeente Someren
Titel
Kosten
Algemene dienstverlening Fysieke leefomgeving
€ 339. 000
€ 314. 000
9263% ,
€ 1. 288. 000
€ 1. 025. 000
, 7958%
€ 16. 000
€ 11. 000
6875% ,
Europese dienstenrichtlijn
Tabel 8 Mate
van
Kostendekkendheid in %
Opbrengst
kostendekkendheid leges gemeente Someren 2022
Overige belastingen Uit de begrotingen en jaarrekeningen van de gemeente Someren blijkt dat de gemeente de volgende belastingen heft. Realisatie Belastingsoort
Realisatie
Begroot
Begroot
2019
2020
2021
2022
Toeristenbelasting
€ 194. 000
€ 184. 000
€ 245. 000
€ 245. 000
Hondenbelasting
€ 81. 000
€ 102. 000
€ 96. 000
€ 96. 000
Tabel 9 Overzicht belastingsoorten + opbrengsten periode 2018-2022
van
de gemeente Someren
Het uitgangspunt van de hondenbelasting in de gemeente Someren is dat het hondenbeleid budgettair neutraal is. Dit betekent dat de hondenbelasting gelijk moet zijn aan de kosten voor maatregelen die de overlast moeten verminderen (hondentoiletten , hondenuitlaatstroken , hondenwachter en overige kosten). Hondenbelasting wordt alleen geheven voor bewoners met een hond binnen de bebouwde kom. Het is echter niet verplicht om deze uitgaven te koppelen aan de inkomsten vanuit de hondenbelasting: deze mogen ingezet worden als algemene middelen. Daarnaast biedt de uitzondering voor het buitengebied mogelijkheden om de inkomsten van deze belasting te verhogen. Dit sluit echter niet aan bij het huidige beleid. De gemeente Someren heft de volgende belastingen niet: ● Reclamebelasting - Onder de naam reclamebelasting kan in Nederland de gemeente of een openbaar lichaam BES een belasting heffen ter zake van openbare aankondigingen die zichtbaar zijn vanaf de openbare weg (artikel 227 Gemeentewet of artikel 59 FinBES). Dat slechts is vereist dat de reclame zichtbaar is vanaf de openbare weg , brengt mee dat de belasting zowel is verschuldigd bij reclamevoorwerpen boven grond van de lokale overheid als reclamevoorwerpen boven particuliere grond. ● Precariobelasting op de buitenruimte - Dit is belasting op het gebruik van de buitenruimte voor commerciële doeleinden.
● Parkeerbelasting - Dit is belasting op het parkeren van voertuigen binnen de gemeente. ● Roerendezaakbelasting - De roerendezaakbelasting (RZB) is een gemeentelijke belasting op roerende woon- en bedrijfsruimten (bijvoorbeeld woonschepen). ● Forensenbelasting - Dit is belasting die wordt geheven als de belastingplichtige geen hoofdverblijf in de gemeente heeft , maar wel meer dan negentig dagen per jaar een gemeubileerde woning ter beschikking heeft. Een aantal belastingen is gezien de omvang en aard van de gemeente Someren niet van toepassing of niet rendabel. De precariobelasting op de buitenruimte en de reclamebelasting
|17|
Inzicht in de financiële positie en in hetfinancieel handelen gemeente Someren
zijn wellicht het onderzoeken waard om de verdiencapaciteit van de gemeente te vergroten. Hierbij is het wel van belang om de perceptiekosten in ogenschouw te nemen. Immers , de belasting moet per saldo wel rendement opleveren.
2. 3
Inkomsten
Bij het onderdeel inkomsten wordt de afhankelijkheid van het Rijk voor de verwerving van inkomsten bekeken. Dit is in negatieve zin geformuleerd de gevoeligheid voor rijksbezuinigingen. Hoe hoger de afhankelijkheid van het Rijk , hoe minder flexibel de begroting van een gemeente is. Daarbij onderscheiden we de afhankelijkheid van de Algemene Uitkering en de afhankelijkheid van specifieke uitkeringen. Hoe hoger het aandeel van rijksuitkeringen in de begroting , hoe lager de flexibiliteit , want de flexibiliteit zit dan alleen aan de uitgavenkant. De gemeente Someren laat in cijfers de volgende afhankelijkheid zien. 19 Gemeente Someren
2021
2022
2023
2024
2025
Algemene Uitkering
€ 25. 402. 200
€ 26. 758. 546
€ 25. 879. 977
€ 26. 393. 472
€ 27. 211. 331
Integratie-uitkeringen
€ 2. 025. 822
€ 2. 164. 045
€ 2. 096. 856
€ 2. 095. 151
€ 2. 073. 611
Participatie
€ 1. 787. 363
€ 1. 696. 104
€ 1. 629. 010
€ 1. 629. 605
€ 1. 610. 626
Voogdij 18+
€ 238. 459
€ 326. 001
€ 326. 001
€ 326. 001
€ 326. 001
Inburgering
€ 65. 775
€ 65. 680
€ 63. 380
€ 60. 819
Verhoging raadsledenvergoeding kleine gemeenten
€ 76. 165
€ 76. 165
€ 76. 165
€ 76. 165
€ 520. 575
€ 201. 123
€ 114. 186
€ 114. 186
€ 108. 186
Totaal
€ 27. 948. 597
€ 29. 123. 714
€ 28. 091. 019
€ 28. 602. 809
€ 29. 393. 128
Eigen inkomsten
€ 18. 944. 403
€ 20. 625. 286
€ 17. 566. 981
€ 18. 926. 191
€ 17. 187. 872
Totale baten exploitatie (voor bestemming)
€ 46. 893. 000
€ 49. 749. 000
€ 45. 658. 000
€ 47. 529. 000
€ 46. 581. 000
5417% ,
5379% ,
5668% ,
5553% ,
5842% ,
, 543%
, 475%
, 484%
, 465%
, 468%
5960% ,
5854% ,
6152% ,
6018% ,
6310% ,
Decentralisatie-uitkeringen
% Algemene uitkering van totale baten % Integratie- en decentralisatieuitkeringen van totale baten % Rijksuitkeringen van totale baten
Tabel 10 Mate van afhankelijkheid van uitkering van het Rijk gemeente Someren periode 2021-2025 (bron: Septembercirculaire 2021). Jaarschijf 2021 kent als bron PAUW (2022)
De integratie-uitkeringen bestaan uit de rijksuitkeringen voor Participatie , Voogdij 18+ , Inburgering en verhoging raadsledenvergoeding kleine gemeenten. Deze zijn apart weergegeven in tabel 10. ● Participatie - Dit betreft middelen voor financiering van de Wsw en re-integratie nieuwe doelgroep (onder andere voorheen Wajong).
19
https://www. rijksoverheid. nl/documenten/circulaires/2021/05/31/meicirculaire-gemeentefonds-2021
|18|
Inzicht in de financiële positie en in hetfinancieel handelen gemeente Someren
Voogdij 18+ - Vanaf 2016 is er stapsgewijs een objectief verdeelmodel ingevoerd. Een uitzondering hierop is het budget voor jeugdigen met een voogdijmaatregel en voor jeugdigen van 18 jaar en ouder. In verband met de uitwerking van het woonplaatsbeginsel is dit budget altijd nog op basis van historisch zorggebruik verdeeld geweest. Sinds 2017 wordt bij het bepalen van het budget voor voogdij en 18+ gebruikgemaakt van de beleidsinformatie Jeugd. Per 1 januari 2022 wordt het nieuwe woonplaatsbeginsel ingevoerd. Hiermee kan ook het budget voor voogdij en 18+ via een objectief verdeelmodel verdeeld worden. ● Inburgering - Het structurele inburgeringsbudget kent twee typen kosten. Dit zijn de uitvoeringskosten en de kosten voor inburgeringsvoorzieningen (bekostiging via SPUK). De uitvoeringskosten zijn kosten voor de brede intake , het PIP , de voortgangsgesprekken , het ontzorgen en overige uitvoeringskosten (bekostiging via integratie-uitkering Inburgering). ● Verhoging raadsledenvergoeding kleine gemeenten - In de decembercirculaire 2018 zijn gemeenten geïnformeerd over de structurele verhoging van de raadsledenvergoeding in gemeenten tot 24. 000 inwoners. De fondsbeheerders hebben ervoor gekozen om de middelen toe te kennen via een integratie-uitkering.
De decentralisatie-uitkering bestaat uit rijksuitkeringen voor armoedebestrijding kinderen , brede aanpak dak- en thuisloosheid , brede impuls combinatiefuncties/buurtsportcoaches , cultuurmiddelen , extra kosten verkiezingen in verband met COVID-19 (2021) , gezond in de stad , heroriëntatie zelfstandigen , jeugd aan zet , maatschappelijke begeleiding , vergunningverlening , toezicht en handhaving , versterking omgevingsveiligheidsdiensten , voorschoolse voorziening peuters. Deze gelden kennen een specifiek karakter (besteed aan een bepaald doel) en sommige hebben een incidenteel karakter. ●
De eigen inkomsten bestaan uit de baten die de gemeente genereert op de programma’s (geen rijksoverdracht). Hierbij kan gedacht worden aan inkomsten uit belastingen , leges , grondexploitaties , bestemmingsheffingen (rioolheffing en afvalstoffenheffing). Vanaf 2024 is sprake van een daling van de eigen inkomsten. Dit heeft te maken met de inkomsten vanuit diverse grondexploitaties. Uit de Atlas rijksuitkeringen aan gemeenten 2019 20 blijkt dat de gemeente Someren per inwoner 33% minder aan rijksbijdragen krijgt dan het landelijk gemiddelde. Dat is overigens regulier voor gemeenten van deze omvang. De grote gemeenten ontvangen ruim meer dan het landelijk gemiddelde. Effecten herijking gemeentefonds Op 12 augustus 2021 heeft de minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties nieuwe cijfers gepresenteerd over de herverdeling van het gemeentefonds. 21 Op hoofdlijnen zijn de volgende conclusies te trekken: ● Nadelige effecten verschuiven verder richting het westen van het land. ● Grote gemeenten gaan er gemiddeld op vooruit; dat voordeel lijkt ten koste te gaan van de middelgrote gemeenten (tussen 20. 000 en 50. 000 inwoners).
20 21
COELO , 2020Atlas , rijksuitkeringen aan gemeenten2019 , p. 1-58. BMC , 2021Actualisatie , herverdeling leidt tot verdereverschuiving , augustus 2021 , p. 1-5. Zie: https://www. bmc. nl/actueel/actualisatie-herverdeling-leidt-tot-verdere-verschuiving
|19|
Inzicht in de financiële positie en in hetfinancieel handelen gemeente Someren
● ● ●
De herverdeling pakt gunstig uit voor de gemeenten met een zwakke sociale structuur. Gemeenten zonder een centrumfunctie leveren verder in. Er is geen verschuiving van platteland naar de stad.
Voor de gemeente Someren is sprake van een positief effect van + € 61 per inwoner 22 Hierbij noemen we deopmerking dat voor de periode (absoluut + € 112 , miljoen. ). 2023-2027 de voor- en nadeeleffecten worden gemaximaliseerd tot € 60 per inwoner.23 Dit zou voor de gemeente Someren een klein negatief effect betekenen. Wat er na 2027 gebeurt is nog ongewis. Naast de herverdeling van het gemeentefonds , heeft het Rijk € 13, miljard incidenteel beschikbaar gesteld als compensatie voor de tekorten in de jeugdzorg. Daar staat tegenover dat gemeenten zich committeren aan een aantal maatregelen die een besparing van € 214 miljoen moet opleveren. In overleg met de VNG is besloten om de middelen via het cluster Jeugdhulp binnen de Algemene Uitkering te verdelen. Voor de gemeente Someren komt dat neer op een bedrag van € 49 per inwoner (absoluut: € 958. 008 (incidenteel)). Conform de richtlijnen van de VNG heeft de gemeente dit bedrag voor 75% structureel opgenomen in de begroting. Wij roepen hierbij op tot voorzichtigheid , omdat er vanuit het Rijk (op het moment van schrijven) nog geen formele toezeggingen zijn gedaan dat deze gelden een structureel karakter krijgen. Tevens kent de begroting een grote mate van afhankelijkheid bij het structureel inboeken van deze gelden.
Resumerend We concluderen dat de gemeente Someren voor gemiddeld 61% van haar inkomsten afhankelijk is van inkomsten van het Rijk en voor gemiddeld 39% van overige inkomsten (zie tabel 10). Vanaf 2022 stijgt dit percentage en neemt de afhankelijkheid van de inkomsten van het Rijk toe. Daarmee is er , vergeleken met landelijke gemiddelden van gemeenten van gelijke omvang , een redelijke eigen beleidsruimte aanwezig. We constateren dat de afhankelijkheid van de rijksuitkeringen de komende jaren wel toeneemt (6310% , in 2025). Hiermee wordt de beleidsruimte van de gemeente kleiner. Dit behoeft in die zin nuancering dat eigen beleidsruimte niet hetzelfde is als bestedingsruimte. De gemeente kan door middel van eigen maatregelen , rentebeleid en tarievenbeleid maatregelen treffen om de eigen inkomsten te vergroten , waardoor de afhankelijkheid van het Rijk wordt beperkt. De gemeente Someren heeft nog ruimte in haar eigen belastingen om extra middelen te generen. Wij noemen als voorbeeld de onbenutte belastingcapaciteit op de OZB.
2. 4
Grondexploitaties
Wijzigingen regels grondexploitatie BBV De wijzigingen van het wettelijk kader door het nieuwe Besluit Begroting en Verantwoording gemeenten en provincies (BBV) met ingang van 2016 zijn van belang geweest voor de 22
https://www. rijksoverheid. nl/documenten/rapporten/2021/08/12/documenten-actualisatie-verdeelvoorstel-gemeente fonds-naar-2019 23
https://www. binnenlandsbestuur. nl/financien/nieuws/maximering-herverdeeleffect-gemeentefonds-tot. 17651799. lyn kx
|20|
Inzicht in de financiële positie en in hetfinancieel handelen gemeente Someren
grondexploitaties van de gemeente Someren. Met ingang van de begrotingscyclus 2019 zijn deze wijzigingen nader uitgewerkt , verduidelijkt of (beperkt) gewijzigd in de ‘Notitie grondbeleid in de begroting en jaarstukken 2019’ van de Commissie-BBV. 24 Grondexploitatiebeleid gemeente Someren Het beleid van de gemeente Someren is vastgelegd in de Nota Grondbeleid 2018-2022 25 . Het doel van het grondbeleid van de gemeente Someren is te faciliteren dat er keuzes gemaakt kunnen worden om woongenot/woonkwaliteit te optimaliseren , evenals de werkgelegenheid inclusief detailhandel , het verkeer , recreatie en toerisme , de sociaal-maatschappelijke voorzieningen , klimaatadaptie , natuur- en landschapsontwikkeling , waterbeheersing en het gemeentelijke bosareaal , maar ook om ongewenste ontwikkelingen tegen te gaan of op te lossen. De gemeente heeft in de jaren voor 2018 een actief grondbeleid gevoerd. De keuze voor actief of faciliterend grondbeleid blijft actueel , maar deze is als zodanig veel minder van belang , aangezien de benodigde bouwgronden al in eigendom zijn van ofwel de gemeente (woningbouwgrond) ofwel de belegger/ontwikkelaar (bedrijventerrein). Bedrijventerrein moet daarom sowieso samen met deze derde partij ontwikkeld worden. In de structuurvisie is opgenomen dat de provincie een prognose voor de periode 2021-2028 geeft van circa 270 woningen.
De gemeente Someren is nog altijd voorstander van een actief grondbeleid om hier invulling aan te geven. Door wisselingen binnen de afdeling Ruimtelijke Ordening staat de uitvoeringskracht op het grondbedrijf onder druk. Wat betreft woningbouw ligt het accent de komende jaren veel meer op het aanbrengen van sturing en regie om het geïnvesteerd geld ook daadwerkelijk terug te verdienen en exploitaties positief af te ronden. Onderstaand overzicht (tabel 11) geeft inzicht in de grondexploitaties van de gemeente Someren , in boekwaarden , nog te maken kosten en opbrengsten , reeds genomen en nog te verwachten winst en het verwachte eindresultaat op eindwaarde van de plannen in exploitatie.
Boekwaarde Boekwaarde kosten ultimoopbrengstenBoekwaarde 2020 2020 ultimo 2020
Complex
Nog te maken kosten
Nog te maken opbrengsten
Verwachte winst totaal
Reeds
Nog te verwachten winst (POC)winst genomen
Eindwaarde
Looptijd
t Vaartje I (Bakker Beton)
€ 3. 343. 469
€ 3. 364. 372
€ 20. 903
€ 71. 366
€ 0
-€ 50. 463
€ 0
-€ 50. 463
Waterdael III
€ 31. 775. 661
€ 32. 138. 431
€ 362. 771
€ 423. 173
€ 238. 827
€ 6. 929. 288
€ 6. 750. 863
€ 178. 424
€ 6. 919. 731
2022
Groote Hoeven
€ 7. 811. 997
€ 5. 320. 740
-€ 2. 491. 257
€ 5. 376. 843
€ 8. 436. 999
€ 672. 424
€ 103. 525
€ 568. 899
€ 406. 993
2025
Uitbreiding Someren-Heide Zuid
€ 2. 562. 585
€ 2. 136. 594
-€ 425. 992
€ 396. 199
€ 966. 013
€ 333. 404
€ 189. 582
€ 143. 822
€ 324. 508
2027
De Brim IV
€ 4. 464. 379
€ 4. 765. 773
€ 301. 394
€ 300. 370
€ 282. 967
€ 1. 914. 531
€ 1. 630. 540
€ 283. 992
€ 1. 912. 287
2022
Antoniushof
€ 204. 945
€ 26. 784
-€ 178. 161
€ 265. 137
€ 546. 960
€ 105. 754
€ 2. 091
€ 103. 663
€ 103. 773
2022
Goede Vaart
€ 304. 575
€ 0
-€ 304. 575
€ 2. 129. 430
€ 4. 112. 971
€ 1. 678. 966
€ 0
€ 1. 678. 966
€ 1. 603. 226
2026
€ 3. 722. 876
€ 3. 661. 664
-€ 61. 212
€ 184. 125
€ 414. 197
€ 1. 068. 128
€ 899. 268
€ 168. 860
€ 1. 066. 752
2022
Witvrouwenbergweg 24 25
Commissie BBV , 2019Notitie: , Grondbeleid in begrotingen jaarstukken (2019) , juli 2019 , p. 1-103. , , Gemeente Someren , 2017Nota Grondbeleid 2018-202220 december 2017 , p. 1-37.
|21|
Inzicht in de financiële positie en in hetfinancieel handelen gemeente Someren
2021
Lauruscomplex
€ 9. 796. 205
€ 8. 706. 874
-€ 1. 089. 331
€ 248. 622
€ 124. 740
-€ 1. 213. 213
€ 0
-€ 1. 213. 213
Lage Akkerweg III
€ 4. 760. 150
€ 5. 577. 819
€ 817. 670
€ 539. 133
€ 313. 200
€ 2. 729. 553
€ 2. 137. 816
€ 591. 737
€ 2. 725. 524
2022
Uitbreiding Lierop Kromvenweg
€ 6. 459. 481
€ 5. 058. 489
-€ 1. 400. 992
€ 1. 551. 735
€ 5. 058. 489
€ 2. 690. 033
€ 584. 272
€ 2. 105. 762
€ 1. 279. 181
2024
Brede School Diamant (inbreidingslocaties Someren-Noord)
€ 2. 184. 712
€ 2. 045. 602
-€ 139. 110
€ 444. 227
€ 0
-€ 583. 337
€ 0
-€ 583. 337
2021
€ 843. 411
€ 696. 950
-€ 146. 461
€ 275. 500
€ 0
-€ 421. 961
€ 0
-€ 421. 961
2021
Pauluskerklocatie TOTAAL
€ 78. 234. 446€ 73. 500. 093-€ 4. 734. 353€ 12. 205. 860€ 20. 495. 363€ 15. 853. 107€ 12. 297. 957
2022
€ 3. 555. 150€ 16. 341. 975
Tabel 11 Grondexploitaties gemeente Someren (bron: jaarrekening 2020)
De gemeente Someren heeft dertien complexen in exploitatie. Zoals aangegeven is er tot en met 2020 € 123 miljoen aan tussentijdse winst ingeboekt. Bij de bepaling van de hoogte van , deze tussentijdse winstneming hanteert de gemeente de methode Percentage of Completion (POC): voor zover gronden zijn verkocht en opbrengsten zijn gerealiseerd moet tussentijds naar rato van de voortgang van de grondexploitaties winst worden genomen. Hiervoor moet het resultaat op de grondexploitatie wel op betrouwbare wijze kunnen worden ingeschat. Dit is mogelijk wanneer het waarschijnlijk is dat de economische voordelen die aan het project zijn verbonden de gemeente zullen toevloeien. Indien aan de volgende voorwaarden is voldaan , bestaat er voldoende zekerheid om winst te kunnen nemen: ● Het resultaat op de grondexploitatie kan betrouwbaar worden ingeschat én ● de grond (of het deelperceel) moet zijn verkocht én ● de kosten zijn gerealiseerd (winst wordt naar rato van de realisatie gerealiseerd). De verwachting is dat er voor de resterende looptijden van deze complexen nog € 36, miljoen aan winst gemaakt zal worden. Vier complexen kennen een negatieve winst. Dit zijn 't Vaartje I (Bakker Beton) , Lauruscomplex , Brede School Diamant (inbreidingslocaties Someren-Noord) en Pauluskerklocatie. De gemeente heeft hiervoor verliesvoorzieningen getroffen.
De hoogte van deze verliesvoorziening bedraagt € 23, miljoen ultimo 2020 26 (Lauruscomplex (€ 12, miljoen); Brede School Diamant (€ 587. 000) en Pauluskerk (€ 425. 000)). De accountant heeft bij zijn jaarrekeningcontrole 2020 specifiek aandacht geschonken aan het complex Groote Hoeven. De accountant stelt dat gezien de geraamde eindwaarde op dit complex , grote tegenvallers beperkt kunnen worden opgevangen binnen de exploitatie van het complex. Het risico hiertoe is ingeschat op € 135 , miljoen (worstcasescenario + looptijd van vijf jaar). Dit risico kan worden afgedicht door middel van de reserve grondbedrijf. Vanuit het rapport van bevindingen van de accountant over 2020 blijkt dat de parameters uitvoerig gecontroleerd zijn en de accountant stemt ook in met gehanteerde uitgangspunten en waardering. De verliesvoorzieningen voor toekomstige verliezen zijn volledig. De gemeente kent een risicoreserve grondexploitaties. Deze bedroeg ultimo 2019 € 7998 , miljoen. In 2019 heeft de gemeente de winsten en verliezen op het grondbedrijf ten laste laten vallen van de risicoreserve grondexploitaties. In 2020 is € 2063 , miljoen gedoteerd aan
26
, Crowe , 2021Accountantsverslag Jaarrekening 2020Gemeente Someren , 27 mei 2021 , p. 1-25.
|22|
Inzicht in de financiële positie en in hetfinancieel handelen gemeente Someren
de risicoreserve grondexploitatie vanuit de exploitaties en er is € 2163 , miljoen onttrokken. De boekwaarde van de risicoreserve grondexploitaties bedroeg ultimo 2020 € 7898 , miljoen. Onze benadering voor het kwantificeren van risico’s bestaat uit vier elementen: ● projectspecifieke risico’s in de plannen inventariseren. Belangrijk is dat deze risico’s regelmatig worden gemonitord. Eventuele verliezen worden direct genomen; ● totaal voorraden niet in exploitatie genomen gronden minimaliseren. De gemeente 2 Someren kent 16 hectare van € 383 , per maan strategischegronden; percentage te ●een van de geraamde nog maken kosten reserveren vanuit de gedachte dat er in veel plannen sprake is van een te optimistische planning. Bij vertraging in het plan is er sprake van extra rentebijschrijvingen over de boekwaarde. Bij een vertraging van één à twee jaar is er al snel sprake van tot 10% verhoogde boekwaarde. Daarmee neemt het (positieve) resultaat ook af; ●een percentage van de geraamde grondopbrengsten reserveren. De ramingen van toekomstige opbrengsten zijn namelijk sterk afhankelijk van de economische vooruitzichten. Ook hier is al snel sprake van 10% lagere opbrengsten. De kans dat beide laatste risico’s zich tegelijk zullen voordoen is in het huidige tijdsgewricht aanzienlijk en wordt geschat op 20%.
Onze risico-inschatting geeft aan hoe groot de reserve grondexploitatie minimaal moet zijn om de risico’s te kunnen opvangen. Risicofactor
Risico
Nog te maken kosten
€ 12. 205. 860
15%
€ 1. 830. 879
Nog te maken opbrengsten
€ 20. 495. 363
10%
€ 2. 049. 536 € 3. 880. 415
20% € 776. 083
Tabel 12 Minimale omvang
van
risicoreserve grondexploitaties gemeente Someren
Zoals de accountant eerder heeft aangegeven is er op het complex Groote Hoeven sprake van een risico van € 135 , miljoen. De huidige omvang van de reserve grondbeleid is € 7898 , miljoen (ultimo 2020). Binnen dit bedrag zijn de eerder genoemde verliesvoorzieningen opgenomen. Ook is een bedrag van ongeveer € 25 , miljoen opgenomen voor toekomstige strategische aankopen. De vrije ruimte binnen de reserve grondbedrijf bedraagt dan ongeveer € 3 miljoen. Wij concluderen dat de omvang van de reserve grondexploitatie op dit moment ruim voldoende van omvang is om de risico’s of tegenvallers ten aanzien van het grondbedrijf op te vangen.
Kengetal grondexploitatie In 2015 heeft de commissie-Depla een aantal kengetallen vastgesteld (landelijke normering) die gemeenten moeten opnemen in hun P&C-documenten. Een van deze kengetallen is het kengetal grondexploitatie. Dit geeft aan hoe groot de grondpositie (de waarde van de grond) is ten opzichte van de totale (geraamde) baten. Een laag percentage geeft dus aan dat het
|23|
Inzicht in de financiële positie en in hetfinancieel handelen gemeente Someren
risico relatief klein is. Dit behoeft echter de nuance dat een lage (huidige) boekwaarde geen volledig beeld geeft van de nog te maken kosten en de verwachte inkomsten. Gemeenten kunnen op basis van dit kengetal dus niet een-op-een met elkaar vergeleken worden; het getal laat een momentopname zien. Voor de gemeente Someren is het kengetal grondexploitatie 11% in 2019 (realisatie) , 5% in 27 Dit kan gekenmerkt worden alsgoed. In meerjarig perspectief ontwikkelt 2020 (realisatie). dit kengetal zich als volgt: 6% in 2021 en 1% in 2022 28 . Een ratio grondexploitatie die kleiner is dan 20% is het minst risicovol te noemen volgens het Gemeenschappelijk Financieel Toezichtkader (GTK 2020). Dit goede kengetal wordt veroorzaakt door de terugloop van de boekwaarde: relatief weinig nog te maken kosten ten opzichte van nog te maken opbrengsten voor de komende jaren. Het Someren laat een positief rendement zien als middel. Een aantal grondexploitaties nadert de einddatum. De gemeente kan het instrument grondexploitaties actiever gaan inzetten door nieuwe grondexploitaties op te zetten en daarmee het rendement vast te houden en of te vergroten , dit mede beschouwd ten aanzien van de ontwikkeling van de woningbouwopgave in Nederland.
Een risico hier betreft de eerder genoemde wisselingen binnen de afdeling Ruimtelijke Ordening , waardoor de uitvoeringskracht op het grondbedrijf onder druk staat.
2. 5
Treasury
Bij het onderdeel treasury kijken we welk deel van het gemeentelijk bezit met schuld is belast en hoe de schuld zich ontwikkelt. Schuld kost immers rente en door hoge rentekosten kunnen huidige en toekomstige publieke voorzieningen in het gedrang komen. Daarnaast kijken we naar de risico’s in de sfeer van afgegeven garanties. De beleidsdoelstelling van treasury binnen de gemeente Someren is als volgt: de gemeente voert een risicomijdend treasurybeleid , gelet op haar publiekrechtelijke taak om maatschappelijk kapitaal te beheren. Binnen dit risicomijdende beleid stelt de gemeente zich ten doel zo laag mogelijke kosten over leningen en/of een zo hoog mogelijk rendement over het belegd vermogen te realiseren , voor zover nog mogelijk binnen de opgelegde regeling voor schatkistbankieren. Dit doet ze binnen de daarvoor geldende randvoorwaarden en om risico’s te beperken. Een hoofddoel van treasury is de gevolgen van een stijgende rente beperken , terwijl er optimaal geprofiteerd wordt van lage rentestanden. Kengetallen met betrekking tot treasury De gemeente Someren heeft een schuldratio of debtratio van 277% , in 2019 , 332% , in 2020 en 328% , in 2021. In de jaren daarna stijgt deze naar verwachting , en is deze rond de 42% (op basis van de geprognosticeerde balans).
Dit getal laat zien dat de gemeente Someren een relatief klein gedeelte van haar activa financiert met vreemd vermogen (ten opzichte van andere gemeenten). Waar de debtratio wordt berekend met het vreemd vermogen , wordt de
27 28
Gemeente Someren , 2021Jaarrekening , 2021 , p. 1-175. Zie specifiek bladzijde 54. , , Gemeente Someren , 2021Programmabegroting 202212 oktober 2021 , p. 1-126. Zie specifiek bladzijde 55.
|24|
Inzicht in de financiële positie en in hetfinancieel handelen gemeente Someren
solvabiliteitsratio berekend met het eigen vermogen. Samen vormen deze kengetallen dus altijd 100% (vreemd vermogen plus eigen vermogen is gelijk aan totaal vermogen). Volgens de normeringen van de commissie-Depla (landelijke normering – art. 11 BBV) geeft een debtratio van hoger dan 80% aan dat de gemeente haar bezit met zeer veel schulden heeft belast. Voor een gemeente is het goed wanneer de debtratio onder de 50% blijft. Het Gemeenschappelijk Financieel Toezichtkader van provincies (GTK 2020) geeft een vergelijkbare signaleringswaarde voor de solvabiliteitsratio. Een gemeente valt in de categorie ‘meest risicovol’ wanneer deze lager is dan 20% (vergelijkbaar met een debtratio van hoger dan 80%). Een gemeente valt in de categorie ‘minst risicovol’ wanneer de solvabiliteitsratio groter is dan 50%. De gemeente Someren zit wat betreft deze kengetallen , zeker de komende jaren , in categorie ‘goed’. Kengetallen solvabiliteit
2019
2020
2021
2022
2023
2024
2025
Debtratio
2768% ,
3320% ,
3284% ,
4042% ,
4315% ,
4287% ,
4132% ,
Solvabiliteit over totaal vermogen
7232% ,
6680% ,
6716% ,
5958% ,
5685% ,
5713% ,
5868% ,
Tabel 13 Debtratio en solvabiliteitsratio (over het totaal vermogen) op basis van de jaarrekening (2019 t/m 2020) en de geprognosticeerde balans op basis van de begroting 2021 en 2022
In onderstaand schema hebben wij de nettoschuld (gecorrigeerd voor alle leningen en niet-gecorrigeerd) in drie soorten kengetallen weergegeven. Kengetallen nettoschuldquote
2019
2020
2021
2022
2023
2024
2025
-€ 13. 009. 000
-€ 13. 543. 000
€ 2. 790. 000
€ 12. 030. 000
€ 15. 288. 000
€ 14. 453. 000
€ 12. 706. 000
Nettoschuld per inwoner
-€ 673
-€ 699
€ 144
€ 613
€ 774
€ 727
€ 636
Nettoschuldquote