5a Regionale Energiestrategie Metropoolregio Eindhoven 1.0
Tekst van het document
INHOUDSOPGAVE
Regionale Energiestrategie 1.0
1
Metropoolregio Eindhoven
Regionale Energiestrategie 1.0 | Metropoolregio Eindhoven
Hoofddocument
Energiek en innovatief!
Samen stap voor stap over op duurzame energie in onze regio
Metropoolregio Eindhoven
INHOUDSOPGAVE
Regionale Energiestrategie 1.0 | Metropoolregio Eindhoven
2
Metal fuels: ijzerpoeder voor opslag van duurzame energie Het metaalbrandstofsysteem (metal fuels) gebruikt ijzerpoeder om duurzame energie op te slaan. Door de hoge energiedichtheid is ijzerpoeder zeer compact en gemakkelijk te transporteren als energiedrager. Een ander groot voordeel is dat metaalbrandstoffen herbruikbaar zijn, zodat je het poeder maar één keer hoeft te maken. En het is CO2-vrij. De warmte kan worden gebruikt om stoom op te wekken, die industriële processen kan aandrijven of stroomturbines voor elektriciteit kan aandrijven. De resterende roest kan gemakkelijk worden opgevangen en weer worden omgezet in ijzerpoeder, met behulp van elektriciteit uit wind of zon. Het metaalbrandstofsysteem is ontwikkeld door de TU/e, studententeam Team Solid en een consortium van industriële partners. Bij Swinkels Family Brewers (Bavaria) in Laarbeek is een test uitgevoerd waarbij het systeem is aangesloten op het productieproces.
INHOUDSOPGAVE
3
Met veel genoegen presenteer ik u namens de stuurgroep de RES 1.0 van
overwegingen vindt u in de bijlagen. Dit proces naar de RES 1.0 heeft hiermee
de Metropoolregio Eindhoven. Deze bestaat uit een hoofddocument en
langer geduurd, maar daarmee hebben we wel zoveel mogelijk informatie en
bijlagen met achtergrondinformatie waaronder een toelichting op de
reacties bij elkaar kunnen brengen.
thema’s en de keuzes. Met de RES 1.0 zetten we een grote volgende stap in de energietransitie voor onze regio. Ons devies: samen inzetten op besparen
Met deze RES 1.0 worden we steeds concreter, onder andere via het
én stap voor stap over op duurzame energie, opgewekt in onze eigen regio.
uitvoeren van het planMER, de uitwerking van de energiebespaarplannen,
De RES is een gezamenlijke strategie die we inrichten met de gemeenten,
de Regionale Structuur Warmte en de doorrekening van ons regionale
waterschappen, provincie, netbeheerder en onze stakeholders: inwoners,
elektriciteitsnetwerk.
bedrijven, kennisinstellingen en maatschappelijke partners. Samen komen we zo tot afgewogen en gedragen keuzes.
Naast een grote technische opgave is de regionale energiestrategie vooral ook een maatschappelijke, financiële en een ruimtelijke opgave. Bovendien
In de zomer van 2020 is de concept-RES in de regio besproken door de raden
is er sprake van een groot aantal uitdagingen, zoals de uitbreiding van de
en is zij vastgesteld door de colleges van de 21 gemeenten en de besturen van
capaciteit van het netwerk. Dat maakt het onmogelijk om in één keer een
de waterschappen en provincie. De concept-RES was een belangrijke eerste
compleet uitgewerkte strategie te hebben. De komende jaren vullen we in
stap in de voortgang van de energietransitie van onze regio Zuidoost-Brabant.
meerdere ‘rondes’ de opgave steeds concreter in: het is een ‘ongoing’ proces.
Op 1 oktober is het document aangeboden aan NP RES. De concept-RES is
Overheden leggen bestuurlijke keuzes vast, tenminste voor de periode tot
doorgerekend door het Planbureau voor de Leefomgeving. De RES 1.0 is een
2030, in onder meer omgevingsvisie en omgevingsplannen. Ik wens u veel
volgende stap in de uitwerking van onze regionale strategie. We hebben een
inspiratie.
zorgvuldig proces doorlopen om te komen tot zoekgebieden in de regio. Er is een milieueffecten-onderzoek uitgevoerd, een planMER, rekening houdend met milieueffecten, lokale belangen en de kansen om de energieopgave te
Frans Kuppens
verbinden aan andere opgaven in onze regio. De uitwerking met analyses en
Voorzitter stuurgroep Regionale Energiestrategie
Regionale Energiestrategie 1.0 | Metropoolregio Eindhoven
Voorwoord
Regionale Energiestrategie 1.0 | Metropoolregio Eindhoven
4 INHOUDSOPGAVE
INHOUDSOPGAVE
5
Inhoud Inhoud hoofddocument RES 1.0
Bijlagen RES 1.0
Voorwoord
3
Bijlage 1
1. Opgave en kader
7
Bijlage 2
2. De kracht van de Metropoolregio Eindhoven
12
3. Samen de energieambitie realiseren
18
4. Besparen - duurzame warmte - duurzame opwek 4.1 Besparen 4.2 Duurzame warmte 4.3 Duurzame opwek
26 28 38 42
Bijlage 3
Bijlage 4 Bijlage 5
5. Stap voor stap naar uitvoering
56
6. Begrippenlijst A - Z
62 Bijlage 6 Bijlage 7
Leidende principes en afwegingskader 1.1 Onze leidende principes en afwegingskader Participatie 2.1 Resultaten Internetconsultatie 2.2 Financiële participatie en lokaal eigendom 2.3 Rapportage Energie Community MRE Besparing 3.1 Doelgroep Wonen 3.2 Doelgroep Bedrijven 3.3 Doelgroep Maatschappelijk Vastgoed Duurzame Warmte 4.1 Regionale Structuur Warmte Duurzame Opwek 5.1 No-Regretmaatregelen 5.2 PlanMER RES Metropoolregio Eindhoven 5.3 Nota van Beantwoording planMER Netinfrastructuur 6.1 Netimpactrapportage RES 1.0 Reacties op de (concept) RES 1.0 7.1 Gemeenten 7.2 Overige overheden 7.3 Stakeholders
Regionale Energiestrategie 1.0 | Metropoolregio Eindhoven
Bijlagen worden separaat beschikbaar gesteld.
6
INHOUDSOPGAVE
Electriciteit Warmte Energie verbruik Aantal inwoners
Regionale Energiestrategie 1.0 | Metropoolregio Eindhoven
Samenwerking
1
Besparen
Participatie
Duurzame opwek
Energiek & innovatief
In 2030 2,0 TWh
Koppeling met andere thema's
opwek van duurzame elektriciteit
Duurzame warmte
Leidende principes Toekomstgericht Iedereen draagt bij Behoud ruimtelijke kwaliteit Kans voor de regio Voordelen zijn voor iedereen
Stap voor stap naar uitvoering!
5,55 TWh 8,7 TWh ±800.000
INHOUDSOPGAVE
1. Opgave en kader
7
Op basis van de Klimaatwet moet in 2050 de CO2-uitstoot met 95% zijn afgenomen en streven we ernaar om in 2030 de uitstoot van CO2 met 49% Rijk aan alle 30 regio's in Nederland gevraagd te onderzoeken hoe en waar ze energie kunnen besparen en energie duurzaam kunnen opwekken. Voor grootschalige duurzame opwek is landelijk een opgave vastgesteld van 35 TWh. Regio's stellen hiervoor een Regionale Energiestrategie op. Voor u ligt de Regionale Energiestrategie (RES) 1.0 van de Metropoolregio Eindhoven. De RES 1.0 beschrijft wat de mogelijkheden zijn voor besparing en het grootschalig opwekken van elektriciteit en warmte in de regio. Stap voor stap gaan we over van fossiele brandstoffen op duurzame energie.
Opgave, ambitie en leidende principes De Metropoolregio Eindhoven wil voorop lopen in de energietransitie, met als einddoel om in 2050 klimaatneutraal te zijn. Als tussenstap willen we als regio uiterlijk in 2030 49% minder CO2 uitstoten dan in 1990. Daarnaast is het uitgangspunt dat we vanuit de draagkracht van ons landschap bepalen wat haalbaar is voor opwek van duurzame elektriciteit. Zoals in de concept-RES is uitgewerkt gaan we nu uit van een bijdrage van 2 TWh voor onze regio
“Iedereen gaat iets merken van de energietransitie. Het landschap zal van kleur veranderen en woningen en bedrijven worden anders verwarmd. Maar de energietransitie levert vooral veel op. Een schonere wereld met een gezonde lucht en een klimaat dat niet te heet is. Als samenleving werken we toe naar een nieuwe, groene economie. De opgave is groot, het belang ook. In Nederland en in de Metropoolregio Eindhoven werken we samen aan onze toekomst en aan die van onze kinderen en kleinkinderen.”
aan de landelijke opgave van 35 TWh. Kleinschalige zon-op-dak-installaties worden in het Klimaatakkoord niet meegeteld voor het doel van 35 TWh. In deze doelstelling is immers al rekening gehouden met een autonome groei van kleinschalig zon-op-dak tot ongeveer 7 TWh. Uiteraard zien we wel het belang van zon-op-dak en onderzoeken we de mogelijkheden om zonop-dak te stimuleren en bewoners aan te zetten tot besparing en duurzame opwek van energie.
De inzet op besparing is de basis voor de regionale strategie.
Frans Kuppens, voorzitter stuurgroep
Regionale Energiestrategie 1.0 | Metropoolregio Eindhoven
te verminderen. In het kader van het Nationaal Klimaatakkoord heeft het
8
INHOUDSOPGAVE
Onze leidende principes De RES wordt uitgewerkt op basis van onze leidende principes: een kader van (maatschappelijke) uitgangspunten, richtinggevende afspraken en
Een toekomstgerichte strategische visie
De focus op 2030, een doorkijk naar 2050!
Een gezamenlijke opgave en iedereen draagt bij
Alle belanghebbenden dragen bij naar vermogen.
Focus op maximaal behouden van ruimtelijke kwaliteit
I nzet op besparen en een zorgvuldig proces (o.m. via planMER en Zonneladder); van grofmazig naar fijn.
De energietransitie als kans voor de regio
D e RES als hefboom voor kwaliteitsverbetering (ruimtelijk, economisch, ecologisch en sociaal).
Maatschappelijk draagvlak en bewustzijn staan centraal
Ervoor zorgen dat iedereen meeprofiteert.
De bovenstaande leidende principes bieden de gemeenten, provincie en waterschappen de handvatten voor een uitwerking van de RES en voor de vertaalslag naar het eigen beleid. De concretisering van de leidende principes krijgt in het verloop van het proces steeds verder vorm. In bijlage 1 is een
ite nt
Sy ste
it
r de ka s g e
i te
t
W a
Afw Elek eg t in
ci
rm
t
Afw eg in
De bovenstaande leidende principes sluiten aan bij het afwegingskader van
ie nt cië
ri
Afwegingskader
em
e
Kw a
nadere toelichting opgenomen op de leidende principes en het afwegingskader.
de ka gs
het Nationaal Programma RES (NP RES) dat bestaat uit vier onderdelen: 1. Kwantiteit opwek 2. Ruimtelijke inpassing
r
3. Systeemefficiëntie 4. Maatschappelijk en bestuurlijk draagvlak
en
rlij
kd
raa
ik
ru
jk eli
uu
R
g v la k
proces van de RES. De keuzes die we maken, analyseren en toetsen we
eb
er ad k gs
pp
A f w eg in
cha
st
Het afwegingskader van NP RES helpt bij het maken van keuzes in het
A f w eg in
M aa t s
be
r de ka gs
Regionale Energiestrategie 1.0 | Metropoolregio Eindhoven
hoofdlijnen. Voor de Metropoolregio Eindhoven hebben we de volgende leidende principes benoemd:
uim
te
g
op de vier onderdelen. Voor onze regio is het uitgangspunt dat we vanuit de draagkracht van ons landschap (ruimtelijke inpassing) bepalen wat haalbaar is voor opwek van duurzame elektriciteit (kwantiteit opwek) en het
duurzaam benutten van regionale warmtebronnen. We doen onderzoek naar
Het proces van startnotitie, via concept-RES naar RES 1.0 en verder
nieuwe aansluitmogelijkheden en zorgen voor afstemming op regionaal
We zijn begonnen met een startnotitie voor de basis van het proces en de eisen
niveau over verdeling van de beschikbare capaciteit en juiste prioritering
waaraan onze RES moet voldoen. In de startnotitie hebben we de gezamenlijke
van toekomstige investeringen en innovaties in het elektriciteitsnet
leidende principes vastgesteld voor het vormgeven van de energietransitie
(systeemefficiëntie). Door belanghebbenden in een vroegtijdig stadium
in onze regio. Vervolgens hebben we samen met alle gemeenten, water-
te betrekken creëren we draagvlak voor beslissingen en waarborgen we
schappen en provincie gewerkt aan de concept-RES. Dit eerste concept is
de kwaliteit van beslissingen (maatschappelijk en bestuurlijk draagvlak).
richtinggevend voor de aanpak van de regionale energietransitie en de inzet
Uiteindelijk gaat het erom dat elke regio bijdraagt en we gezamenlijk de
(het bod aan het Rijk) voor het te realiseren regionale aandeel duurzame
landelijke doelstelling behalen van 35 TWh. Elke regio kiest afzonderlijk
energie. Afgelopen zomer stelden de colleges, provincie en waterschappen
voor een goede balans tussen de vier onderdelen.
de concept-RES vast en hebben gemeenteraden hun reacties gegeven. De
Elke regio is uniek en elke regio maakt dus haar eigen afweging.
reacties van stakeholders en volksvertegenwoordigers op de concept-RES hebben we betrokken in de uitwerking van de concept-RES 1.0. Ook hebben we een planMER uitgevoerd. De concept-RES 1.0 is voorgelegd aan alle gemeenten, de waterschappen en de provincie. Vervolgens hebben we de concept-RES 1.0 aangeboden aan het Rijk. Vervolgens hebben we de concept-
Een momentopname, zorgvuldig vastgesteld
RES 1.0 verder uitgewerkt tot de RES 1.0.
Onze RES 1.0 is een momentopname. Ze geeft aan waar we op dit moment staan op de weg naar 2030 en verder, de weg naar 2050. De energiestrategie
Het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) heeft in zijn eerste Monitor van
is tenslotte een dynamisch proces dat permanent in verandering is.
de concept-Regionale Energiestrategieën een nadere analyse en precisering
Veranderende omstandigheden, nieuwe technologieën, nieuwe en andere
uitgevoerd van het kwantitatieve bod van alle RES-regio’s samen. Het PBL
stakeholders hebben invloed op het proces.
heeft berekend dat de optelsom van de regionale plannen leidt tot een bod van 52,5 TWh. De realisatie van de regionale plannen is echter met de nodige
We gebruiken alle kennis en de gezamenlijke kunde en ervaring van de
onzekerheid omgeven. Nadere verkenning levert een inschatting voor
betrokken partijen om regionaal weloverwogen afspraken te maken. Het
hernieuwbare elektriciteitsproductie in 2030 op met een bandbreedte van
belang van samenwerking in de regio is groot. De afgelopen tijd hebben we
31,2 tot 45,7 TWh, en een middenwaarde van 38,2 TWh. Of het doel van 35
gezien dat er op tal van vlakken wordt samengewerkt in onze regio. Want
TWh wordt gehaald, is nog geen gegeven.
we hebben niet alleen een flexibele energiestrategie nodig om in een telkens veranderende wereld, de huidige en toekomstige energiedoelstellingen te
De RES 1.0 biedt een toekomstgerichte strategische visie, door de leidende
blijven behalen, maar ook een stevig samenwerkingsnetwerk. We werken
principes, afwegingskaders en zoekgebieden tot 2030 te identificeren.
‘bottom-up’ en we sluiten aan op lokale initiatieven.
Hiermee biedt de RES 1.0 een raamwerk en procesafspraken. Ondanks dat we
De energietransitie is een opgave die iedereen aangaat.
9
Regionale Energiestrategie 1.0 | Metropoolregio Eindhoven
INHOUDSOPGAVE
10
INHOUDSOPGAVE
Regionale Energiestrategie 1.0 | Metropoolregio Eindhoven
op veel fronten al aan de slag zijn moeten er nog veel stappen gezet worden
Het toekomstige energiesysteem:
om de RES nog verder te concretiseren en de doelstellingen van de RES ook
wordt een multi-energiesysteem, waarin meerdere energiedragers •
écht te halen. De consequenties van nog openstaande keuzes moeten nader
(bijvoorbeeld elektriciteit, warmte, waterstof) worden geproduceerd
onderzocht worden, de besluitvorming moet verder geconcretiseerd worden,
door
er moet tot uitvoering over worden gegaan, en er moet monitoring worden
en / of worden opgeslagen en verbruikt. Dit leidt tot een toenemende
opgezet om de voortgang te bewaken en waar nodig bij te sturen. Dit alles
onderlinge
uiteraard in overleg en samenwerking met de diverse stakeholders.
warmtekrachtkoppeling, energieopslag van specifieke dragers en
verschillende
energie-opwekkers,
afhankelijkheid
tussen
worden
verschillende
getransporteerd dragers
door
conversies tussen energiedragers;
Doorkijk naar 2050
• zal zeer dynamisch zijn, aangezien het afhankelijk zal zijn van de
De nadruk ligt in de RES 1.0 op de doelstellingen voor 2030, en focust op het
toenemend gebruik van hernieuwbare energiebronnen, de elektrificatie
besparen van energie, grootschalige opwek en een warmtestrategie. De RES
van mobiliteit (bv. elektrische auto's) en verwarming (bv. warmtepompen),
is echter op de lange termijn een belangrijk instrument om het toekomstige
warmtekrachtkoppeling, en fluctuerende energiebronnen in het algemeen.
volledig CO2-neutrale energiesysteem nader vorm te geven. De beslissingen
De fluctuaties ontstaan vaak door weerspatronen: er wordt meer stroom
die hier de komende jaren gemaakt worden zullen dan ook verstrekkende
opgewekt als de wind harder waait of de zon meer schijnt. Dit zal de eisen
gevolgen hebben.
aan het energienetwerk drastisch veranderen omdat er sprake gaat zijn van sterke fluctuaties en een disbalans tussen vraag en aanbod;
Het toekomstige energiesysteem zal drastisch verschillen van het huidige
• zal multi-schaal zijn, doordat deze zowel meer geïnternationaliseerd als
energiesysteem. Het gebruik van aardgas en kolencentrales wordt afgebouwd
meer gedecentraliseerd zal zijn. Enerzijds vereist de intermitterende en
en hoewel het huidige elektriciteitsnet in Nederland zeer betrouwbaar is,
lokale aard van de grootschalige opwekking van hernieuwbare energie
vormt de combinatie van verouderende assets, de transitie naar duurzame
sterkere inter-regionale en zelfs geïnternationaliseerde energiemarkten.
energie en de elektrificatie van mobiliteit en verwarming een grote uitdaging
Anderzijds zal de gedistribueerde opwekking en opslag van hernieuwbare
voor de toekomstige betrouwbaarheid en voor de langetermijnplanning van
energie, gecombineerd met elektrificatie van zowel voertuigen als
het toekomstige energiesysteem.
verwarming, leiden tot een gedecentraliseerd energiesysteem met lokale energiemarkten en lokale energiehandel, direct tussen producenten en consumenten.
INHOUDSOPGAVE
11
De grootste uitdagingen van dit nieuwe energiesysteem gaan we pas ná 2030 tegenkomen omdat we tot die tijd nog gebruik kunnen maken van fossiele brandstoffen om vraag en aanbod in balans te houden en het aandeel hernieuwbare energie nog niet groot genoeg is om grootschalige opslag noodzakelijk te maken. Hoe meer hernieuwbaar de energiemix wordt, en conversie cruciale puzzelstukken van het uiteindelijke CO2 neutrale energiesysteem. Hier moet echter nog veel technologische ontwikkeling op plaats vinden. Daarom is het nodig om naast de doorrekening van de plannen voor 2030, ook een integrale benadering van het gehele CO2-neutrale energiesysteem in 2050 te ontwikkelen. Hierin moet de verduurzaming van alle sectoren integraal benaderd worden, van de Transitievisies Warmte voor de gebouwde omgeving tot de mobiliteit en industrie. Er moeten ook regio-overstijgende keuzes gemaakt worden over de import van energie uit het buitenland bijvoorbeeld, en over de nationale energiemix en energie-infrastructuur.
Regionale Energiestrategie 1.0 | Metropoolregio Eindhoven
hoe groter de bovengenoemde uitdagingen worden. Daarom zijn opslag
Regionale Energiestrategie 1.0 | Metropoolregio Eindhoven
12
INHOUDSOPGAVE
Tijdlijn RES proces
2018 - 2019
dec 2019 - mei 2020
juni 2020 - dec 2021
2022 - 2030
FASE 1 en FASE 2
FASE 3
FASE 4
FASE 5
Voorbereiding Analyse & ambitie
Uitwerking en opleveren concept-RES
Uitwerking en opleveren RES 1.0
Verankeren, uitvoeren, monitoren en herijken
2
Energiebespaarplannen
Cyclisch Proces
Regionale Structuur Warmte Zoekgebieden
(2-jaarlijks)
Financiële participatie Leidende principes
Startnotitie RES
Concept-RES
RES 1.0
RES 2.0 - RES 3.0 - etc...
Metropoolregio Eindhoven
Metropoolregio Eindhoven
Metropoolregio Eindhoven
Metropoolregio Eindhoven
2. De kracht van de Metropoolregio Eindhoven
INHOUDSOPGAVE
13
De regionale energietransitie geven we vorm vanuit onze waarden, de kernkwaliteiten van de gemeenten, de kracht en de verschillen van de regio en uitdagingen op andere thema’s. Daarmee is de regionale energietransitie een niet opzichzelfstaand vraagstuk. De verbrede kijk naar de energietransitie
De regionale thema’s: economie, mobiliteit, transitie landelijk gebied en energietransitie
Welvaart én welzijn voor onze inwoners en ondernemers. De Metropoolregio Eindhoven richt zich op het verbeteren van de leef, verblijf- en werkomstandigheden van onze inwoners, bezoekers en bedrijven. Duurzaamheid staat daarbij centraal. We willen samen een evenwichtige regio zijn waarin we werken aan een excellente economie en aan een inclusieve en duurzame regio. Welvaart én welzijn voor inwoners en ondernemers, daar gaat het om. We zetten samen de schouders eronder en maken onze regio sterker, beter en toekomstbestendig. Door de bijzondere samenwerking tussen overheden, kennisinstellingen en bedrijfsleven, is de regio Zuidoost-Brabant erin geslaagd een succesverhaal neer te zetten waar niet alleen binnen Nederland maar zelfs wereldwijd naar wordt gekeken. De sleutel tot dit succes is samenwerken: overheid, bedrijfsleven en kennisinstellingen weten elkaar te vinden en te versterken. Het is dan ook logisch dat we samen een RES opstellen.
Mobiliteit, ons landelijk gebied én onze economie krijgen een impuls van de energietransitie.
Regionale Energiestrategie 1.0 | Metropoolregio Eindhoven
binnen de Metropoolregio Eindhoven belichten we hier.
Regionale Energiestrategie 1.0 | Metropoolregio Eindhoven
14
INHOUDSOPGAVE
Onze unieke regio is een hecht netwerk van stedelijk gebied en natuur. Verschillen maken onze regio sterk
maatschappelijke doelen op het vlak van energie. Dit geldt voor duurzame
De Metropoolregio Eindhoven is een regio van contrasten. Dat maakt haar
en slimme mobiliteit, LED-verlichting, laadinfrastructuur, de inzet van
uniek. Ze is een hecht netwerk van steden, stedelijke randgemeenten,
waterstof en opwekkingsmogelijkheden zoals dunne film-zonnecellen.
dorpen, natuurgebieden, fraaie diverse landschappen, een grote schatkist
Door een concrete marktvraag te ontwikkelen kan de opschaling van deze
aan cultuurhistorisch erfgoed, dynamische economische en innovatieve
bestaande technologieën versnellen. Door op regionaal niveau samen te
hotspots en gemoedelijk bewoond landelijk gebied. De kracht van onze regio
werken met onder meer Brainport Development en kennisinstellingen
is de diversiteit. De stad en het landelijk gebied versterken elkaar en profiteren
kunnen we de innovatiekracht in de regio benutten en versterken,
in hoge mate van elkaars kwaliteiten en functioneren als een geheel. Dit is
bijvoorbeeld door innovatie in te zetten om in onze regio met de netschaarste
dan ook kenmerkend voor het vestigingsklimaat van de regio, zowel voor
om te gaan.
inwoners als ondernemers. Deze kwaliteiten staan echter onder druk. Het is daarom belangrijk dat betrokken overheden samen blijven werken aan
Een vitaal landelijk gebied
het versterken van de uitgangspositie van de regio: een gezonde, veilige en
Zuidoost-Brabant is niet alleen een toonaangevende hightechregio. Het
aantrekkelijke woon-, werk- en leefomgeving met ruimte voor gewenste
is samen met aangrenzende delen van Noordoost-Brabant en Noord- en
ontwikkelingen en het versterken van het duurzaam verdienvermogen.
Midden-Limburg tevens één van de belangrijkste voedselproducerende
Toptechnologieregio Brainport: inzet op energie-innovaties
regio’s van Nederland. Duizenden agrarische bedrijven in de intensieve land- en tuinbouw (met name intensieve veehouderij, maar ook vollegronds
De Brainportregio is de bakermat van de hightech industrie en draagt
groenteteelt en boomteelt) en een daaraan gekoppelde toeleverde en
aanzienlijk bij aan het verdien- en innovatievermogen van Nederland.
afnemende industrie en dienstverlening zorgen voor veel werkgelegenheid
Koplopers in technologie op het gebied van mobiliteit, gezondheid, voeding
in de regio. De intensiteit van activiteiten stelt de regio ook voor uitdagingen.
en energie vinden in Brainport hun logische thuisbasis. De energietransitie
In delen van het landelijk gebied staan leefbaarheid, omgevings- en
en het behalen van de energie- en klimaatdoelstellingen is een wereldwijde
milieukwaliteit (lucht-, geur-, bodem- en waterkwaliteit) en natuur, bio-
uitdaging die alle facetten van ons leven raakt en dicht bij huis begint.
diversiteit en landschap onder druk.
Voor een duurzame economie en een duurzaam ruimtelijke ontwikkeling is de ontwikkeling van energie-innovaties erg belangrijk. Verschillende
De ambitie van de 21 samenwerkende gemeenten uit de regio Zuidoost-Brabant
vormen van hernieuwbare energie opwekken, die vervolgens opslaan tegen
is dat het landelijk gebied leefbaar, toekomstbestendig en economisch vitaal
steeds lagere kosten en de reductie van materialen; dat is waar bedrijven,
blijft. Stedelijk en landelijk gebied zijn daarin een samenhangend geheel.
kennisinstellingen en overheden in Brainport Eindhoven voor gaan. Een
Daartoe is een ‘Streefbeeld Landelijk Gebied’ met richtinggevende uitspraken
uitdaging die kansen biedt voor de kennisintensieve maakindustrie in
vastgesteld door alle raden. Hierin zijn de ambities beschreven over de
deze regio. Er is een reeks ontwikkelingen en producten uit onze eigen
gewenste ontwikkeling van het landelijk gebied. Hierbij is een integrale
regio die direct effect kunnen hebben op klimaat- en energiedoelstellingen.
benadering nodig. De versterking van ruimtelijke en ecologische kwaliteiten
Dit is onderdeel van de Brainport Agenda en daarmee zetten we grote
hangt samen met de veranderende economische en sociale structuur in het
stappen in het economisch verdienvermogen voor de regio en behalen we
landelijk gebied en de verbinding tussen landelijk en stedelijk gebied.
INHOUDSOPGAVE
We realiseren experimenteerruimte voor innovaties op het gebied van duurzame energie.
15
Energie-innovatie in de Brainport Agenda
Ontwikkeling van het
Inzetten van regionale
Ontwikkeling van nieuwe
Versneld naar de markt krijgen
Battery Competence Centre
competenties (o.a. HTSM
technologieën en producten
van grootschaliger inzetten van
en Automotive) t.b.v.
t.b.v. de CO2 reductie
bestaande energie innovaties
de waterstoftransitie
Brainport Smart District: nieuwe inzichten en technieken toegepast
Wat we gaan doen!
In de Helmondse wijk Brandevoort wordt de slimste wijk ter wereld ontwikkeld, Brainport Smart District (BSD). De nieuwste inzichten en
We gaan samenwerken met Brainport Development en kennisinstellingen
technieken op het gebied van participatie, gezondheid, data, mobiliteit,
om de innovatiekracht in de regio te benutten en te versterken. We zorgen
energie en circulariteit worden hier ingezet om een duurzame en mooie
voor meer bekendheid over innovatiekansen in de regio.
woonomgeving te creëren. BSD wordt een slimme woon en werkwijk waarin
We werken samen met Brainport Development en de arbeidsmarktregio’s
bewoners zelf een centrale rol spelen bij de ontwikkeling van hun eigen
om inzicht te krijgen in de gevolgen van de energietransitie op de
leefomgeving. De ontwikkeling van BSD is een co-creatieproces tussen
regionale arbeidsmarkt.
onder andere bewoners, professionals en andere stakeholders.
We stemmen de energietransitie af op de andere regionale opgaven.
De Brainportregio is de bakermat van de hightech industrie.
Regionale Energiestrategie 1.0 | Metropoolregio Eindhoven
Ontwikkeling van opslag en conversie technologieën als essentiële schakel in het realiseren van de energietransitie
Regionale Energiestrategie 1.0 | Metropoolregio Eindhoven
16 INHOUDSOPGAVE
Onderwijs en arbeidsmarkt en de energietransitie
De RES als hefboom voor andere regionale opgaven
De energietransitie brengt niet alleen veranderingen in de omvang van
De regio wordt naast de energietransitie geconfronteerd met een aantal
werkgelegenheid en verdeling ervan over sectoren met zich mee, maar ook
andere grote opgaven, zoals de transitie van het landelijk gebied, circulaire
in het type werk en de kennis en competenties die daarvoor nodig zijn. De
economie, klimaatadaptatie en bescherming van landschap, natuur en
energietransitie biedt een groot aantal kansen, ook voor groepen die nu
biodiversiteit. De nieuwe grote opgaven moeten ruimtelijk worden ingepast.
nog aan de kant van de arbeidsmarkt staan. Maar er zijn nu al tekorten in
In de ruimtelijke afweging van kansrijke zoekgebieden is de samenhang met
diverse, vooral technische, beroepen die hierbij relevant zijn: machine- en
andere opgaven cruciaal. Het realiseren van wind- en zonneparken betekent
servicemonteurs, bouw- en infravaklieden, elektriciens, elektromonteurs en
(nog) meer druk op de schaarse ruimte in een dichtbevolkte regio. Afspraken
installateurs, operators, informatici en software engineers, elektrotechnisch
zijn nodig voor de versnelling en afstemming van de transitie van de
ingenieurs, enzovoorts.
agrarische sector, klimaatadaptatie, behoud en versterking van de kwaliteit van natuur en landschap en de inpassing van duurzame opwek van energie.
Er liggen grote uitdagingen om voldoende mensen op te leiden en beschikbaar te hebben voor het werk dat samenhangt met de energietransitie.
Dit draagt bij aan de kwaliteit van het vestigingsklimaat van Brainport en aan de leefbaarheid van de regio als totaal. De Omgevingsagenda ZuidoostBrabant faciliteert de samenwerking tussen de betrokken overheden en de realisatie van de gemaakte afspraken. In de omgevingsagenda is bijvoorbeeld aangegeven dat nieuwe woningen voldoen aan nieuwe eisen op het gebied van energie, circulair bouwen en klimaat. De RES willen we inzetten als
We werken samen met Brainport Development en de arbeidsmarktregio’s
hefboom voor kwaliteitsverbetering (ruimtelijk, economisch, ecologisch
Zuidoost-Brabant en Helmond-De Peel, om een beter beeld te krijgen van
en sociaal). Dit door de energietransitie te koppelen aan andere opgaven
de gevolgen van de energietransitie op de regionale arbeidsmarkt. We
en te kijken of de energieprojecten een (deel van de) oplossing kunnen zijn.
verkennen de opgaven en maken de vertaling daarvan naar concrete
Hierdoor komen mogelijke oplossingen voor de integrale opgaven eerder in
acties. Werkgevers en onderwijsinstellingen uit de regio worden daarbij
beeld.
betrokken. Daarnaast zorgen we ervoor dat, via het PACT Brabant en het Kennispact MBO Brabant, op provinciale schaal en met de andere Brabantse arbeidsmarktregio’s afstemming en kennisdeling plaats vindt. Op deze manier wordt gebruik gemaakt van elkaars informatie en kennis en worden krachten waar mogelijk gebundeld. Ook voorkomen we zo dat werkgevers en instellingen, met vestigingen of activiteiten in meerdere regio’s, tegelijkertijd vanuit de verschillende RES-regio’s worden benaderd.
Er zijn afspraken nodig voor de versnelling en afstemming van de transitie van de agrarische sector, klimaatadaptatie, natuurontwikkeling en de inpassing van duurzame opwek van energie.
17
Regionale Energiestrategie 1.0 | Metropoolregio Eindhoven
INHOUDSOPGAVE
18
INHOUDSOPGAVE
Regionale Energiestrategie 1.0 | Metropoolregio Eindhoven
Voorbeelden van samenwerking in onze regio
3
Op verschillende niveaus werken we al samen aan de energietransitie binnen onze regio. Het project De Groene Zone, de Green Deal Zorg en de energiecoöperaties zijn voorbeelden hiervan.
INHOUDSOPGAVE
3. Samen de energieambitie realiseren Regionale samenwerking
lokaal genomen. Gemeenten zijn dus zelf aan zet. Daarbij realiseren wij
De RES van de Metropoolregio Eindhoven is een regionaal samen-
ons dat de mogelijkheden en kansen en fasering per gemeente kunnen
werkingsverband van de gemeenten Asten, Bergeijk, Best, Bladel,
verschillen.
19
Heeze-Leende, Helmond, Laarbeek, Nuenen, Oirschot, Reusel-De Mierden,
Het proces om tot de RES te komen wordt zowel top down als bottom up
Someren, Son en Breugel, Valkenswaard, Veldhoven en Waalre, de
beïnvloed. In het Klimaatakkoord wordt invulling gegeven aan de nationale
waterschappen Aa en Maas en De Dommel, de provincie Noord-Brabant en
doelen en afspraken. Hiervoor is regionaal maatwerk nodig. Met de RES
Enexis Netbeheer. De gemeenten werken met elkaar samen via de subregio's
geven de regio’s invulling aan de afspraken uit het Klimaatakkoord zoals deze
de Peel, de Kempen, de A2-gemeenten en het Stedelijk Gebied Eindhoven.
zijn gemaakt aan de sectortafels voor Elektriciteit en Gebouwde omgeving. De decentrale overheden bepalen hoe, met wie en waar dit ingevuld wordt.
Op tal van gebieden werken gemeenten en clusters van gemeenten samen.
Dat bekijken we regionaal en leggen we vast in de RES. Het is een regionale strategie en de gemeenten gebruiken de RES om lokaal beleid (verder) uit te werken voor o.a. warmte, besparing en grootschalige opwek. De besluiten daarover, worden lokaal genomen. De RES gaat niet over de gehele opgave
Hier staan we voor in onze regio
op het gebied van duurzame energie die lokaal wordt uitgewerkt. Naast de uitwerking van het beleid in relatie tot de RES, formuleren gemeenten
Samen onderzoeken we de mogelijkheden om de energietransitie uit
nog eigen aanvullend lokaal beleid op het gebied van duurzame energie.
te voeren. Voor een succesvolle transitie bekijken we het verbruik aan
Bijvoorbeeld als het gaat om de uitwerking van lokaal beleid op basis van de
elektriciteit en warmte, de opwek van duurzame energie en de distributie
andere landelijke klimaattafels zoals Mobiliteit en Industrie.
daarvan in samenhang. Daar komt bij dat de energietransitie in de gebouwde omgeving ook wordt beïnvloed door de ontwikkelingen in het verduurzamen van de mobiliteit en industrie. Innovatiekracht is nodig om tot effectieve en efficiënte oplossingen te komen. We onderzoeken waar en hoe we het beste duurzame elektriciteit, zoals wind- en zonne-energie kunnen opwekken. Daarbij maken we optimaal gebruik van de beschikbare ruimte en het gezamenlijk elektriciteitsnetwerk. Het uitgangspunt is om de ruimtelijke kwaliteit van onze regio te behouden. We weten welke warmtebronnen er zijn in de regio, zodat wijken en gebouwen van het aardgas af kunnen. Daarnaast kijken we hoe we slim gebruik kunnen maken van de inzet van regionale kennis, innovatie en vakmensen. De besluiten daarover worden
Regionale Energiestrategie 1.0 | Metropoolregio Eindhoven
Cranendonck, Deurne, Eersel, Eindhoven, Geldrop-Mierlo, Gemert-Bakel,
20
INHOUDSOPGAVE
Regionale Energiestrategie 1.0 | Metropoolregio Eindhoven
Overzicht participatiemomenten 2018 - 2019
dec 2019 - mei 2020
juni 2020 - dec 2021
2022 - 2030
FASE 1 en FASE 2
FASE 3
FASE 4
FASE 5
Voorbereiding
Uitwerking en
Uitwerking en
Verankeren, uitvoeren,
Analyse & ambitie
opleveren concept-RES
opleveren RES 1.0
monitoren en herijken
• Online vragenuurtjes, inwoners en volksvertegenwoordigers • Online sessies Warmte deel 1 RSW en lokale TVW, ambtenaren • Online maatschappelijke partners (adviesgroep i.o.) • Online Bouwstenenatelier PlanMER stakeholders • Inspraakprocedure PlanMER • Masterclass RES i.r.t. Omgevingswet ambtelijk • Enquête en online Bouwstenenatelier Duurzame Opwek, ambtenaren • Online sessie warmte deel 2 uitgangsprincipes RSW, ambtenaren • Webinar Energiebesparing bij bedrijven, stakeholders • Talkshow Innovatie in de regio, alle doelgroepen • Online Bouwstenenatelier deel 2 Presentatie tussenresultaten PlanMER, stakeholders • Online sessie adviesgroep Maatschappelijke partners • Internetconsultatie, inwoners • Online sessie Waterstof, ambtenaren, bestuurders en volksvertegenwoordigers. • Subregionale online meet-ups, inwoners en volksvertegenwoordigers • Presentatie RES 1.0
Invulling van de participatie vindt plaats vanuit gemeenten, ondersteund vanuit de regio.
• Brainstormsessies • Werkateliers
• Subregionale inloopavonden • Werkateliers Huis van Waalre, stakeholders en ambtelijk • Werkateliers Seats2Meet, stakeholders en ambtelijk
Participatie: samen werken aan betrokkenheid
Participatie: een continu proces
Door de energietransitie gaan ons landschap en onze omgeving er de
Participatie is een continu proces dat op twee niveaus plaatsvindt: intern en
komende jaren anders uitzien. Met de komst van energiebronnen als zon en
extern. Bij de interne participatie betrekken werkgroepen voor hun opdracht
wind wordt de duurzame energievoorziening steeds zichtbaarder. Draagvlak
stakeholders en ambtenaren voor informatie en advies, bijvoorbeeld over
en acceptatie onder omwonenden en andere inwoners en bedrijven uit de
de landschappelijke inpassing, energiebespaarplannen, ruimtegebruik en
omgeving van projecten zijn daarbij van cruciaal belang. Samenwerken
de bepaling van de zoekgebieden. Op basis hiervan geven de werkgroepen
betekent vanzelfsprekend dat er concessies gedaan moeten worden. Door
invulling aan hun onderdeel van de RES. Tussenresultaten worden
belanghebbenden in een vroegtijdig stadium te betrekken creëren we
vervolgens extern getoetst. Stakeholders worden op diverse momenten
draagvlak voor beslissingen en waarborgen we de kwaliteit van beslissingen.
geconsulteerd om de opbrengst te beoordelen en input te geven. We stemmen
Belanghebbenden zijn onder meer woningcorporaties, energiecoörperaties,
regelmatig af met een adviesgroep van stakeholders uit de regio. Zij geven
jongeren, agrariërs, natuurbeheerders, energiedeskundigen, raadsleden,
gevraagd en ongevraagd advies over de RES en het proces. Inwoners hebben
colleges en inwoners. Onderzoek laat zien dat het draagvlak voor
de mogelijkheid om onder andere via bijeenkomsten en het planMER-traject
verduurzaming van de energievoorziening in Brabant over het algemeen
reacties te geven en zienswijzen in te dienen. Volksvertegenwoordigers
hoog is. Echter is algemeen draagvlak niet hetzelfde als acceptatie van
kunnen tussentijds input geven via hun bestuurders en stellen uiteindelijk
(lokale) effecten. Bij het creëren van draagvlak is inzicht in wat leeft bij
de RES vast.
bewoners van groot belang. Het is belangrijk dat we bij de verschillende fasen van beleidsvorming tot projectimplementatie, inclusief keuzes van locaties, inwoners goed meenemen.
We moeten inzicht hebben in wat er leeft bij inwoners.
De consultatie op de concept-RES heeft geleid tot aanpassingen in deze 1.0-versie. We blijven informeren Om inwoners, volksvertegenwoordigers en stakeholders te informeren over de ontwikkeling en het proces van de RES zijn er afgelopen jaar online-
Iedereen in onze regio bekend maken met RES
vragenuurtjes en webinars georganiseerd. Naast algemene informatie zijn
Zonder participatie geen RES. De afgelopen periode hebben we participatie
specifieke doelgroepen over onderdelen bijgepraat en geconsulteerd, zoals
dan ook op verschillende manieren gerealiseerd, door middel van webinars,
tijdens de bouwstenenateliers over de milieuonderzoeken in het kader van
werkateliers, internetconsultaties en kennissessies. Ook houden we een actueel
Plan-MER. Om inwoners mee te nemen in de toekomst van de RES is er
overzicht bij met antwoorden op vragen over de RES via onze website RES MRE.
bijvoorbeeld op 2 december 2020 een talkshow georganiseerd over lokale
Om meer inwoners bekend te maken met de RES bekijken we in overleg met
innovaties die bijdragen aan een duurzame energievoorziening.
gemeenten wat nodig is om op lokaal niveau participatie te versterken.
21
Regionale Energiestrategie 1.0 | Metropoolregio Eindhoven
INHOUDSOPGAVE
22
INHOUDSOPGAVE
Inwoners Zuid-Oost Brabant willen meer betrokken worden
Inwoners hebben een duidelijke voorkeur om nieuwe zonne- en windparken
Regionale Energiestrategie 1.0 | Metropoolregio Eindhoven
te plaatsen bij bestaande infrastructuur, zoals snelwegen en energielocaties. We willen zoveel mogelijk aansluiten bij wat er leeft onder inwoners. Daarom
Dit sluit aan bij het voorstel uit de RES 1.0: de zogenaamde ‘no regret’-
hebben we een regiobrede enquête gehouden. Hieruit blijkt dat veel inwoners
maatregelen. Er bestaat geen uitgesproken voorkeur voor de opwekking
klimaatverandering een probleem vinden en graag willen bijdragen aan de
van wind- of zonne-energie. 40% vindt dat de regio volop moet inzetten op
energietransitie. Enkele respondenten denken er anders over. Zij vinden
windenergie, 30% is het hier niet mee eens. Terwijl 42% vindt dat de regio
klimaatverandering overdreven. Over het geheel genomen was het signaal
volop zou moeten inzetten op zonneparken, 25% vindt van niet. Bijna de helft
duidelijk: inwoners willen meer betrokken worden bij de RES.
van de respondenten ziet windmolens bij voorkeur in een cluster geplaatst. Respondenten zien de opbrengsten van zonne- en windparken graag
De enquête liep van 20 oktober tot 14 december 2020 en is door ruim 1.700
terugvloeien naar de samenleving, bijvoorbeeld naar direct omwonenden
inwoners ingevuld. De enquête is bedoeld om voorkeuren, suggesties
(39%), naar inwoners in de regio via een fonds (33%) of naar inwoners in de
en zorgen van Brabanders naar boven te halen. De deelnemers aan het
gemeente (32%). Dit sluit aan op de doelstellingen van de RES. De helft van
onderzoek, de respondenten, variëren in leeftijd van 16 tot 70 en ouder,
de respondenten wil graag kunnen investeren in een zonneproject of een
komen uit alle 21 gemeenten en zijn overwegend hoger opgeleid. Omdat de
windproject in de eigen regio en er zo zelf geld aan verdienen.
resultaten gewogen zijn naar gemeente, leeftijd en opleidingsniveau, geeft de enquête een representatief beeld.
De enquête maakt duidelijk dat veel respondenten nog niet bekend zijn met de RES. Van de respondenten is 18% op de hoogte van de RES. Desondanks is
Voor een ruime meerderheid van de respondenten is de klimaatverandering
er een grote bereidheid om mee te denken en uitvoering te geven aan de RES.
een probleem (64%). Zij staan (zeer) positief tegenover het stimuleren van
Bijna tachtig procent van de respondenten wil door hun gemeente betrokken
duurzame energie (60%). Een kleine groep respondenten denkt daar anders
en/of geïnformeerd worden over de plannen. Bovendien willen inwoners
over en vindt de aandacht voor klimaatverandering overdreven (12%).
graag meedenken bij projecten voor windmolens of zonneparken (76%). Als vervolg op de enquête, zijn respondenten en onderzoekers in gesprek
Om in huis meer energie te besparen, is bijna de helft van mening dat
gegaan over de aandachtspunten en de RES. Dit in een zogenaamde ‘research
zowel de overheid als de huiseigenaren het voortouw moeten nemen in het
community’. Deze online-bijeenkomst gaf de respondenten de kans om hun
versnellen van energiebesparing. Bijna tweederde wil dat de overheid zich
antwoorden toe te lichten. Zij zijn uitgenodigd om vaker betrokken te worden
richt op het verlenen van subsidies. Bij de installatie van zonnepanelen geeft
bij vraagstukken over de RES. Om meer inwoners deelgenoot te maken van
bijna de helft aan advies op maat nodig te hebben. 60% maakt zich zorgen
de RES, worden gemeenten uitgenodigd voorstellen te doen voor participatie
over de kosten om je huis aan te passen naar een aardgasvrije woning.
met inwoners. De resultaten van de enquête zijn opgenomen in bijlage 2.1.
INHOUDSOPGAVE
23
Adviezen van belangenorganisaties, kennisinstellingen en bedrijven Bij de vele stakeholders in de regio is input opgehaald voor de verschillende thema’s: vanuit werkateliers, deelname aan werkgroepen of het voeren van één-op-één gesprekken. Dit heeft veel informatie opgeleverd.
Adviesgroep bestaat uit vertegenwoordigers van de natuur- en milieuorganisaties, woningcorporaties,
de
ZLTO,
lokale
energiecoöperaties,
bedrijvenverenigingen,
JongRES, de energieproductiesector en kennisinstellingen. Bij de leden van de Adviesgroep is veel kennis en ervaring aanwezig, die zij graag inbrengen. De belangrijkste adviezen van de Adviesgroep RES MRE zijn:
• Lokaal maatwerk en regionale regie. Lokaal maatwerk is belangrijk, vanuit het oogpunt van participatie en het verbinden aan andere opgaven. Tegelijkertijd is het essentieel om op regionale schaal, vanuit het totaaloverzicht, afspraken te maken en regie te voeren.
• Wees zuinig op ons landschap en versterk de agrarische structuur. De zonneladder moet hierbij het centrale afwegingskader zijn, gemeenten moeten hier actief op inzetten. Bescherm het Natuurnetwerk Brabant en de Natuurpanorama’s. Benoem de kansen voor ontwikkelingen in het landelijk gebied.
• Scherp de ambities aan op het thema Besparing en maak deze concreter. • Geef meer inzicht in de kans van slagen van de energieprojecten. Zorg voor haalbaarheid en betaalbaarheid van de plannen. Heb hierbij ook aandacht voor mensen met een smalle portemonnee en zorg ervoor dat opbrengsten van initiatieven in de regio blijven.
• Zet als regio in op innovaties, zowel technisch als sociaal. Maak hierbij gebruik van de expertise bij de kennisinstellingen.
• Kom tot concrete uitvoeringsplannnen. • Zorg voor monitoring, in de vorm van een dashboard.
Regionale Energiestrategie 1.0 | Metropoolregio Eindhoven
Daarnaast levert de Adviesgroep RES Metropoolregio Eindhoven input en advies. Deze
24
INHOUDSOPGAVE
Participatie: betrokkenheid omgeving Zeggenschap over project
We gaan door met de procesparticipatie Procesparticipatie
Draagvlak & Acceptatie
Meepraten over strategie en beleid
Regionale Energiestrategie 1.0 | Metropoolregio Eindhoven
Het vervolg
Financiële participatie
Lokale financële lusten
het
vergroten
van
het
draagvlak.
Onder andere via het organiseren van online-bijeenkomsten
en
zodra
het
Eigendom / aandelen
weer kan fysieke bijeenkomsten, zoals
vanaf beginfase
vragenuurtjes, en organiseren - mede op
Risico & rendement: hoog
verzoek van werkgroepen en specifieke doelgroepen zoals ambtenaren - webinars of
Financiële betrokkenheid bij project
en
Obligaties en/of verkrijgen
kennisbijeenkomsten. Dit gebeurt volgens
aandelen na oplevering
een activiteitenkalender, die terug te vinden
Risico & rendement: laag
is op onze website www.energieregiomre.nl. Stippellijnen: risico op
Sociale participatie Profijt in natura van
'negatief draagvlak' bij financiële tegenvaller
project middels fonds
Financiële participatie: Iedereen moet kunnen profiteren van de energietransitie Naast procesparticipatie, zoals hierboven uitgewerkt, is het van belang dat er ook
Procesparticipatie is direct gericht op communicatie over en eventuele verbetering van het project ten
sprake
is
van
‘financiële
behoeve van draagvlak en acceptatie.
We willen dat iedereen - ook minder kapitaalkrachtigen
-
participatie’.
voordeel
kunnen
Sociale participatie kan bijdragen aan draagvlak en acceptatie. Dit door de positieve bijdrage vanuit het
hebben van de wind- en zonne-energie die
project aan de lokale samenleving, niet door zeggenschap bij het project (eventueel wel zeggenschap bij
we in onze regio opwekken. Hierbij sluiten
het/een fonds).
we aan bij het Klimaatakkoord waarin het uitgangspunt is opgenomen om te streven
Financiële participatie kan bijdragen aan draagvlak en acceptatie. Bij eigendom is er sprake van
naar minimaal 50% lokaal eigendom van de
zeggenschap over het project vanaf begin. Bij obligaties/aandelen is dat pas later, over aanleg van het
nieuwe zonne- en windparken. Ook houden
project is dan niets meer te zeggen. Daarnaast kunnen er positieve financiële gevolgen zijn van het
we rekening met de provinciale handreiking
project. Het kan echter ook financieel negatief uitpakken; dan draagt het niet bij aan draagvlak en
‘Juridische uitwerking 50% participatie’.
acceptatie.
Lokaal eigenaarschap levert geld op voor de
Zonder participatie geen energietransitie.
INHOUDSOPGAVE
Financiële participatie - impact
25
entiteit/in het ontwikkelfonds en naar de investeerders in het project. De entiteit/het ontwikkelfonds kan hiermee vervolgens (maatschappelijke) projecten, bij voorkeur op het gebied van de energietransitie, financieren.
Gemeente
Coöperatie
Entiteit / Ontwikkelfonds
ontwikkelfase geen financiële risico’s zijn voor individuele burgers of leden van energiecoöperaties. Tot maximaal 50% van het eigen vermogen wordt €
€
Opbrengsten uit Het project €
men gebruik maakt van het Energiefonds Brabant is het mogelijk dat er in de
Ontwikkelaar
min. 50%
€
€
max. 50%
ingebracht door een ontwikkelaar. Naast de eigen inbreng vanuit de stichting Opbrengsten uit het project €
en de ontwikkelaar worden projecten voor de resterende projectkosten (zo’n 80%) met vreemd vermogen gedekt. Het model biedt ruimte voor lokaal
Project hernieuwbare energie
maatwerk. Een nadere toelichting is opgenomen in bijlage 2.2.
Bank / InvestNL
Wat we gaan doen! regio en kan ook leiden tot een grotere betrokkenheid van mensen bij lokale
We faciliteren stakeholders, ambtenaren, volksvertegenwoordigers en
projecten, acceptatie van energieprojecten en grotere gemeenschapszin. We
inwoners om alle ins en outs van de energietransitie tot zich te nemen.
streven als regio naar maximale lokale participatie en het maximaal lokaal
We gaan door met het organiseren van bijeenkomsten en communicatie-
benutten van de opbrengsten. We geloven in lokaal maatwerk op het niveau
momenten.
van individuele projecten.
We zorgen ervoor dat iedereen in onze regio voordeel heeft van de energie
Model financiële participatie en lokaal eigendom
die we met wind en zon in de regio opwekken. We bieden een model voor lokaal eigendom van zonne- en windparken,
Om te garanderen dat er invulling gegeven wordt aan het streven naar
wat leidt tot grotere betrokkenheid van de inwoners.
minimaal 50% lokaal eigenaarschap is er de intentie om te werken vanuit
We bieden een handreiking financiële participatie die gemeenten
het model dat hiernaast is weergegeven. Dit is tot stand gekomen samen
en lokale energie coöperaties kunnen gebruiken voor lokale energie
met lokale energiecoöperaties. Het voorstel voor dit flexibele model dat
projecten.
we in de RES 1.0 aanreiken, gaat uit van de oprichting van een entiteit/
We financieren met de opbrengsten andere projecten, met name op het
ontwikkelfonds per gemeente en/of project om minimaal 50% van het eigen
gebied van energietransitie.
vermogen in een project in te brengen. Opbrengsten vloeien terug naar de
We onderzoeken de mogelijkheden van een regionaal ontwikkelfonds.
Regionale Energiestrategie 1.0 | Metropoolregio Eindhoven
Enegiefonds Brabant
Gemeente én energiecoöperatie zijn vertegenwoordigd in de entiteit. Als
Regionale Energiestrategie 1.0 | Metropoolregio Eindhoven
26 26
INHOUDSOPGAVE
4
Het zonnepark in Budel-Dorplein met een capaciteit van 44 megawatt is een gezamenlijk initiatief van provincie Noord-Brabant, gemeente Cranendonck en het zonneenergiebedrijf Solarcentury. Het park is gebouwd op het terrein dat vroeger werd gebruikt door zinksmelter Nyrstar in Budel. In de verhoogde ‘dijken’ achter de fabriek zijn afvalstoffen van het bedrijf opgeslagen. Er wordt voldoende duurzame elektriciteit geproduceerd voor bijna 12.000 huishoudens in de regio.
4. Besparen - duurzame warmte - duurzame opwek De focus op besparen
INHOUDSOPGAVE
27
Onze RES 1.0 is gebaseerd op de volgende elementen:
we de invulling daarvan concreter gemaakt. Met meer zekerheid kunnen
• Besparing binnen de gebouwde omgeving. • Toepassing van (grootschalig) zon op dak. • Inpassen opwekking van duurzame elektriciteit op land (wind en zon). • Warmtetransitie in de gebouwde omgeving door het opstellen van lokale
we dit bod, maar ook de andere onderdelen, nu onderbouwen. Het verbruik
transitievisies warmte ondersteund door een Regionale Structuur Warmte.
komen tot regionale keuzen voor besparen en duurzaam opwekken. In de concept-RES hebben we een bod gedaan van 2 TWh. In deze RES 1.0 hebben
aan elektriciteit en warmte, opwek van duurzame energie en de distributie
• Een benodigde infrastructuur voor transport en opslag van energie.
daarvan beschouwen we in samenhang. Energiebesparing is cruciaal in onze energietransitie; de energie die we niet (meer) verbruiken hoeven
Nieuwe ontwikkelingen nauwgezet volgen en inzetten
we ook niet meer op te wekken. Daarom zetten wij als regio primair en
De RES richt zich op de thema’s Gebouwde omgeving en Elektriciteit.
maximaal in op besparing.
Aan de andere klimaattafels wordt gekeken naar thema’s als mobiliteit, industrie en landbouw. Voor de opwek van elektriciteit kijken wij nu
Wat is nieuw in deze RES 1.0? De thema’s in samenhang...
naar twee beproefde technieken: zon en wind, maar houden zeker ook
De energiebespaarplannen voor wonen, bedrijven en maatschappelijk
rekening met ontwikkelingen in de toekomst. Met andere technieken zoals
vastgoed zijn verder uitgewerkt. Hiermee geven we handvatten aan de
waterstof worden landelijke pilots gedaan. We blijven verbinding zoeken
gemeenten om inwoners en bedrijven te ondersteunen en te stimuleren om
met innovaties. Die zullen een prominentere plek moeten krijgen in de
energie te besparen. Voor de energie die we (nog) nodig hebben zetten we als
vervolgstappen en bij de ontwikkeling van nieuw beleid.
eerste in op de ‘no-regret’ maatregelen: zon op daken, langs infrastructuur, in ‘pauze’- en energielandschappen. In de regio zien we daarnaast nog meer
Warmtebatterij: zomerwarmte opslaan voor gebruik in de winter
kansen voor duurzame opwek via wind en zon op land. Met een planMER
De innovatieve warmtebatterij maakt gebruik van thermochemisch
is nader onderzoek gedaan naar milieueffecten en koppeling met andere
materiaal om duurzame energie op een goedkope en verliesvrije manier op te
thema’s om te kunnen komen tot een integrale gebiedsontwikkeling. Ook
slaan. Dit helpt om kortere periodes te overbruggen,
is een nieuwe doorrekening gemaakt van het elektriciteitsnetwerk op
vooral in de wintermaanden, wanneer er minder
basis van de resultaten van de planMER. Op basis van deze informatie
of geen energie uit zon, wind of andere duurzame
en de zienswijzen van de gemeenteraden zijn de zoekgebieden op kaart
bronnen beschikbaar is. De warmtebatterij is
weergegeven. Naast de zoekgebieden worden er (lokaal) ook diverse kleinere
stabiel, werkt zonder verlies van energie en gaat bij
stappen gezet voor zon op land die samen bij elkaar ook grote stappen vormen
correct gebruik zeker 20 jaar mee. De warmtebatterij
en dus belangrijk zijn. Voor de warmtetransitie zijn de warmtebronnen en de
is ontwikkeld door de TU/e en TNO.
warmtevraag verder in beeld gebracht in de ‘Regionale Structuur Warmte’ en zijn er afspraken gemaakt over het vervolg.
Wij zetten als regio primair en maximaal in op besparing. We zijn gestart met de uitvoering van de energiebespaarplannen.
Regionale Energiestrategie 1.0 | Metropoolregio Eindhoven
De RES is een instrument om met maatschappelijke betrokkenheid te
28
INHOUDSOPGAVE
4.1 Besparen: 'duurzaam in beweging' Besparen is een werkwoord
en ervaring vormen veelal de basis voor het pakket aan modules die de
Energiebesparing is cruciaal in de energietransitie; de energie die we niet
teams Wonen, Bedrijven en Vastgoed nu uitwerken voor Energiebesparing.
verbruiken hoeven we ook niet op te wekken. Daarom richten wij ons als
Regionale Energiestrategie 1.0 | Metropoolregio Eindhoven
regio maximaal op besparing. Je kunt op een aantal manieren besparing stimuleren en dat gebeurt ook al in de regio. Gemeenten kiezen zelf voor
De Groene Zone: zonnepanelen op 7000 woningen
wat ze doen en via welke samenwerkingsverbanden. Onder besparen
Binnen het thema besparen onderzoeken we de mogelijkheden om zon-op-
beschouwen we ook kleinschalige duurzame opwek van elektriciteit en
dak te stimuleren en bewoners aan te zetten tot besparing en duurzame
warmte, die verbonden is aan het gebouw.
opwek van energie. De Groene Zone is een initiatief van 12 gemeentes in de regio Zuidoost Brabant en heeft als doel om in twee jaar tijd 7000 woningen
Wat niet wordt verbruikt, hoeft ook niet te worden opgewekt. Bij besparen zetten we met name in op gedragsverandering. Dat vertaalt zich naar besparing bij gebruik, bij de aankoop van apparaten en bij gebouwaanpassingen, zoals isoleren en renoveren. We werken aan
te voorzien van zonnepanelen. Huiseigenaren die meedoen aan dit initiatief worden volledig ontzorgd. Technische kennis en inzet van eigen geld is niet nodig.
Duurzame gedragsverandering door weerstanden weg te nemen en handelingsperspectief te bieden.
verschillende aanpakken (modules) die gemeenten kunnen gebruiken,
4.1
om zo tot een passende oplossing te komen per situatie. Die is tenslotte afhankelijk van de situatie per betreffende persoon of organisatie en de staat
Energiebesparing en duurzaamheid staan sinds de jaren ’90 jaarlijks
van het gebouw. Met innovaties in techniek, werkprocessen en aanpakken
‘op de agenda’, met wisselend succes. Het is onze ambitie om mensen
komen er in de toekomst meer mogelijkheden. Door goed samen te werken
in onze regio duurzaam in beweging te krijgen zodat ze zoveel mogelijk
versnellen we de verduurzaming binnen de doelgroepen Wonen, Bedrijven
energie gaan besparen, waarmee we onze CO2-uitstoot reduceren. Hierbij
en Maatschappelijk Vastgoed.
is het noodzakelijk om de boodschap te richten op specifieke doelgroepen, situaties en mogelijkheden, weerstanden weg te nemen en mensen
‘Duurzaam in beweging’ versnellen kennis en ervaring delen
handelingsperspectief te bieden: wat kunnen ze concreet doen om te
De 21 MRE-gemeenten hebben samen in de afgelopen jaren individueel of
besparen. Met de klantreis breng je precies in beeld welke stappen iemand
samen veel ervaring opgedaan binnen duurzame programma’s. Deze kennis
doorloopt om de stap te zetten tot het nemen van maatregelen.
Kennisomgeving
De doelgroepen
We moeten ook op het gebied van energiebesparing volop inzetten op het uitwisselen van kennis en ervaring tussen de gemeenten en onze
In deze RES 1.0 richten we ons op de doelgroepen Wonen, Bedrijven en
stakeholders.. Door het creëren van een ‘kennisomgeving energiebesparing’,
Maatschappelijk Vastgoed. Per doelgroep is de besparingsaanpak toegelicht.
waartoe alle gemeenteambtenaren toegang hebben, kunnen gemeenten putten uit plannen, campagnes, middelen en analyses en resultaten.
Doelgroep wonen: woningbezitters en woningcorporaties
Daarmee hoeft een gemeente niet meer het wiel uit te vinden of te veel
Binnen de doelgroep wonen onderscheiden we de specifieke doelgroepen
capaciteit in de zetten voor een campagne. Er liggen voorbeelden klaar of
particuliere woningeigenaren, woningbouwcorporaties, particuliere huur-
gemeenten gaan op basis van de ervaringen samen aan de slag. Door zowel
woningen, Verenigingen van Eigenaren (VvE’s) en sociale koopwoningen.
te brengen als te halen werken de gemeenten samen aan een krachtig palet
In de RES 1.0 ligt de focus op particuliere woningeigenaren en woningbouw-
van duurzame activiteiten.
corporaties. Deze zijn namelijk het grootste qua aantal woningen waardoor de grootste besparingswinst te behalen is. Bovendien zijn het de groepen waar de meeste gemeenten zich al met hun duurzaamheidsbeleid op concentreren. Om energiebesparing te versnellen zullen we het gedrag van woningeigenaren en huurders moeten veranderen. De gedragsverandering zal moeten bijdragen aan meer handelingsperspectief tijdens de stappen die bewoners nemen bij besparen op hun energieverbruik. We zoeken hierbij de samenwerking met stakeholders zoals energiecoöperaties en woningcorporaties.
29
Regionale Energiestrategie 1.0 | Metropoolregio Eindhoven
INHOUDSOPGAVE
30
INHOUDSOPGAVE
De routes voor bewoners
Ambitie 2021 - 2022 Wonen
Er zijn routes voor bewoners die kleine maatregelen nemen om energie te besparen tot routes voor mensen die aan de slag willen gaan met forse verduurzamingsmaatregelen. Sommigen weten wat ze willen, anderen doen het liever samen of worden graag ontzorgd. Dit geeft inzicht in wat een gemeente kan doen om een bepaalde route goed te faciliteren of te organiseren Regionale Energiestrategie 1.0 | Metropoolregio Eindhoven
zoals het aanscherpen van de communicatie waardoor weerstanden worden
Inzetten op gedragsverandering
Kennis en informatie delen Elke gemeente deelt informatie en kennis over bespaarroutes en onderzoeken
Monitoring
energiebesparing of verduurzaming van hun woning. De route hangt af van het doel, van de mogelijkheden en omstandigheden.”
besparingsaanpakken
Start gemeente Heeze-Leende. Uitrol mogelijk
Rapporteren en evalueren
Energieloket
Elke gemeente deelt resultaten
over mogelijkheden nieuw
zodat andere gemeenten
energieloket
De routes voor woningcorporaties Voor woningcorporaties liggen er kansen/uitdagingen op het gebied van: (b.v. beperkingen bestem-mingsplan, leges).
Kennis delen tussen gemeenten
Onderzoeken gezamenlijke
• Het stimuleren van duurzaam gedrag van huurders. • De warmtetransitie (innovatie en het gebrek aan
aanpak
Gezamelijk ontzorgingsproject
zekerheid van duurzame oplossingen).
• Renovatie- en herontwikkelingsprojecten.
Verkennnen mogelijkheden
Inventarisatie
We gaan met woningcorporaties in gesprek om afspraken te maken over
In beeld brengen mogelijkheden
de kansen en uitdagingen. We werken vanuit Besparing samen met
Handelingsperspectief voor iedere vorm van besparing. Wat kan ik doen?
Informeren gemeenten
Regeling Reductie Energieverbruik (Woningen)
• De ruimtelijke ordening en vergunningen
gedragsverandering van huurders.
tussen gemeenten
Strategisch communicatieplan
hiervan kunnen leren
woningcorporaties in de sub-regio SGE aan een pilot rond duurzame
Energiecoaches/ambassadeurs
de voortgang van de
Elke gemeente monitort
Kees Bakker, Energiehuis Helmond “Eigenaren van woningen volgen verschillende routes als het gaat om
Campagne of middelen
Kennis delen
weggenomen en handelingsperspectief wordt vergroot. Voor meer informatie zie bijlage 3.1 (basisdocument wonen).
Regionale communicatie
woningcorporaties
BASIS
ADDITIONEEL
Modules Een module is een mogelijke energiebesparingsaanpak. In RES-verband worden voor de diverse doelgroepen modules uitgewerkt met een palet van acties en instrumenten. Gemeenten, provincie en waterschappen kunnen hieraan deelnemen, er gebruik van maken en deze gezamenlijk verder ontwikkelen. Zij kunnen daarbij de hele aanpak overnemen, maar ook onderdelen daarvan. Zo ontstaat een soort ‘cafetaria-model’. Deelname is dus geen verplichting. Maar de aanname is dat door samen te werken via eenzelfde aanpak er kennis, capaciteit, ontwikkel- en uitvoeringskosten gedeeld worden waardoor de ambtelijke organisaties ontzorgd