13b. BMC Rapport BKO Someren (bijlage financiën)
Tekst van het document
| 25 | Inzicht in de financiële positie en in het financieel handelen gemeente Someren
De nettoschuldquote stijgt vanaf 2022 flink. De oorzaak hiervan is dat de gemeente de post netto vlottende schulden met een rentetypische looptijd < 1 jaar heeft gesaldeerd onder de post schulden (inclusief langlopende schulden) en overlopende passiva. Als we kijken naar de nettoschuldquote (mate waarin de schuldenlast drukt op de begroting van de gemeente) blijft de gemeente Someren onder de grens van de normering van de commissie-Depla van 90%, waardoor dit als goed te bestempelen is. De risico-indeling van de commissie-Depla komt overeen met die in het GTK 2020. De gemeente is dus in staat om voor relatief weinig middelen (= kapitaallasten) vreemd vermogen aan te trekken voor de financieringsbehoefte. Financiering – kasgeldlimiet en renterisiconorm De boekwaarde van het totale vreemd vermogen bedroeg op 31 december 2020 € 27.268.000. Dit bedrag bestaat uit de volgende componenten: x € 1.000
2019
2020
2021
Voorzieningen
€ 5.887
€ 5.640
€ 5.766
Langlopende schulden
€ 6.266
€ 10.386
€ 14.050
Kortlopende schulden
€ 5.547
€ 6.641
€0
Overlopende passiva
€ 3.608
€ 4.601
€ 4.000
€ 21.308
€ 27.268
€ 23.816
Totaal
Tabel 15 Opbouw vreemd vermogen gemeente Someren voor de boekjaren 2019, 2020 (realisatie) en 2021 (begroot)
We zien in 2020 een vrij sterke stijging van de langlopende schulden. Dit wordt veroorzaakt door een financieringstekort eind 2020 van € 2,8 miljoen. Eind 2020 is daarom een lening aangetrokken van € 10 miljoen om in de toekomstige financieringsbehoefte te voorzien. Het totale vreemd vermogen neemt licht toe, om vervolgens in 2021 weer wat te dalen.
x € 1.000
Ultimo 2022
Ultimo 2023
Ultimo 2024
Ultimo 2025
Voorzieningen
€ 5.515
€ 5.545
€ 5.688
€ 4.832
Langlopende schulden
€ 22.930
€ 26.188
€ 25.353
€ 23.606
Kortlopende schulden
€0
€0
€0
€0
Overlopende passiva
€ 4.000
€ 4.000
€ 4.000
€ 4.000
€ 32.445
€ 35.733
€ 35.041
€ 32.438
Totaal
Tabel 16 Opbouw vreemd vermogen gemeente Someren op basis van de geprognosticeerde balans in de programmabegroting 2022
De omvang van de schulden neemt conform de begroting 2022 verder toe naar € 32,4 miljoen. In de jaren daarna stijgt de omvang van de schulden naar € 35,7 miljoen, als gevolg van de stijging van de langlopende schulden. Dit is het gevolg van een grotere financieringsbehoefte, wat weer het gevolg is van een toename van het investeringsvolume
| 26 | Inzicht in de financiële positie en in het financieel handelen gemeente Someren
van de gemeente en een afname van de reserves. Voor de jaren 2022 t/m 2025 worden op basis van de programmabegroting 2022 de volgende investeringen geraamd: 2022 - € 3,761 miljoen 2023 - € 2,541 miljoen 2024 - € 2,554 miljoen 2025 - € 2,691 miljoen De gemeente stelt jaarlijkse een liquiditeitsprognose op voor de komende vier jaar. Hierbij wordt rekening gehouden met toekomstige investeringen. Jaarlijks wordt de financieringsbehoefte in kaart gebracht en aan de raad voorgelegd. Ook wordt jaarlijks een lening aangetrokken voor een periode van één jaar, om in deze financieringsbehoefte te voorzien. Deze lening wordt voor één jaar aangegaan. Dit wordt gedaan, omdat de gemeente Someren een achtergestelde lening van € 14,9 miljoen heeft verstrekt aan de Bank Nederlandse Gemeenten (BNG). De BNG heeft echter jaarlijks de mogelijkheid om deze lening af te lossen. Als de BNG deze lening aflost, beschikt de gemeente over voldoende liquiditeiten; vandaar de looptijd van één jaar. Kasgeldlimiet Voor het aantrekken van een kortlopende lening moet rekening gehouden worden met de kasgeldlimiet. De Wet Fido maximeert met de kasgeldlimiet de kortlopende schuld. Met kortlopende leningen kan het renterisico aanzienlijk zijn, omdat fluctuaties in de rentestand een relatief grote impact kunnen hebben op de rentelasten op de korte termijn.
Om dit risico te beperken is de kasgeldlimiet gelijk aan een bepaald percentage (8,5%) van het begrotingstotaal. Voor 2020 bedroeg deze limiet € 4,416 miljoen. In 2020 zijn er geen kortlopende geldleningen aangegaan, waardoor de kasgeldlimiet niet is overschreden. In 2022 geldt deze situatie ook. Zoals aangegeven in de vorige alinea, kent de gemeente Someren een achtergestelde lening bij de BNG. De gemeente ontvangt hiervoor rente-inkomsten die voorzien in de financieringsbehoefte. Wanneer de BNG deze lening aflost, ontstaat een risico door het wegvallen van deze structurele inkomsten (ongeveer € 0,5 miljoen). Renterisiconorm Behalve op de kasgeldlimiet wordt er binnen treasury gestuurd op de renterisiconorm. De renterisiconorm maakt deel uit van het renterisicobeheer van een gemeente. De renterisiconorm schrijft voor dat de omvang van de jaarlijks verplichte aflossingen en de renteherzieningen niet groter mogen zijn dan een vast percentage van de totale lasten (van de begroting). Op basis van het percentage van 20% bedroeg de renterisiconorm voor de gemeente Someren voor 2020 € 10,3 miljoen. De gemeente bleef ruim onder deze norm. Dat is ook de verwachting voor 2022 op basis van de begroting 2022. Liquiditeitspositie De liquiditeit (berekend als de verhouding vlottende activa/vlottende passiva, ofwel de ‘current ratio’) van de gemeente Someren ultimo 2020 is 1,99.
Ultimo 2019 bedroeg deze 2,04. De verhouding tussen vlottende activa en vlottende schulden is in geval van een kengetal dat groter is dan 1,0-1,5 voldoende om de kortlopende schulden binnen de gestelde betaaltermijnen te kunnen voldoen. Onder 1,0 heeft de gemeente moeite om de kortlopende
| 27 | Inzicht in de financiële positie en in het financieel handelen gemeente Someren
schulden binnen de gestelde termijn te voldoen; boven de 2,0 is er een teveel aan liquiditeit en zou er meer op lange termijn belegd of geïnvesteerd moeten worden. De gemeente Someren heeft ultimo 2020 een liquiditeitspositie die in dit opzicht voldoende te noemen is, namelijk boven het kengetal van 1,5. Bij deze berekening worden ook de voorraden meegenomen. De current ratio kan dan een te hoge waarde krijgen, omdat de post vlottende activa (door voorraden) dan hoog is, maar er toch weinig liquide middelen kunnen zijn. Bijvoorbeeld: als er veel voorraden zijn, maar deze zijn niet snel in liquide middelen (geld) om te zetten, dan kan het toch lastig zijn om op korte termijn de rekeningen te betalen. De ‘quick ratio’ brengt liquiditeit in beeld zonder de voorraden erbij te betrekken. Voor 2020 was deze ratio 1,80 en voor 2019 bedroeg deze 1,47. Een kengetal van 1,0 is hierbij voldoende. Ook deze ratio ligt dus boven de norm die als voldoende wordt gezien. Dit betekent dat de gemeente Someren op korte termijn voldoende in staat is om door middel van de beschikbare vlottende activa aan de betalingsverplichtingen op de korte termijn (vlottende passiva) te voldoen. Een kanttekening hierbij is wel dat het gaat om een momentopname: voor de berekening van deze kengetallen wordt gekeken naar de cijfers op de balans per jaareinde.
Daarbij is het voor gemeenten over het algemeen niet moeilijk om geldleningen aan te trekken en zijn de risico’s rondom liquiditeit hier kleiner dan in bijvoorbeeld het bedrijfsleven. Wel spelen de eerder genoemde renterisiconorm en de kasgeldlimiet een rol in de mogelijkheden van gemeenten om kort (en lang) vermogen aan te trekken. In onderstaande tabel zien we dat de kengetallen gerelateerd aan de liquiditeit vanaf 2019 dalen. We zien dat in de geprognosticeerde balans zowel de vlottende activa als de vlottende passiva in omvang afnemen. De omvang van de vlottende activa (noemer in de berekening van current en quick ratio) neemt echter sneller af. Dit komt met name door de afname van de voorraden (alleen impact op daling current ratio) en de uitzettingen met een looptijd die kleiner is dan één jaar vanaf 2021 (deze zijn vanaf 2021 op € 0 begroot). Kengetallen liquiditeit
2019
2020
2021
2022
2023
2024
2025
Current ratio
2,04
1,99
0,81
0,09
-0,02
-0,16
-0,26
Quick ratio
1,47
1,80
0,09
0,00
0,00
0,00
0,00
Tabel 17 Kengetallen liquiditeit, current ratio en quick ratio, op basis van de jaarrekeningen 2019 t/m 2020 en 2021 t/m 2025 op basis van de geprognosticeerde balans in de begroting 2022
Waarborgen en leningen De gemeente Someren kent ultimo 2020 een bedrag van € 20,5 miljoen aan borgstellingen en/of garantiestellingen aan natuurlijke of rechtspersonen. Het grootste deel betreft leningen aan Wocom (circa € 15,6 miljoen). Hierbij is sprake van een achtervangfunctie, waarbij de gemeenten de laatste laag in de zekerheidsstructuur vormen. De directe risico’s worden overgenomen door Waarborgfonds Sociale Woningbouw. Het risico is hier dus beperkt. Een soortgelijke achtervang bestaat echter niet voor de verzorgingstehuizen (Wonen Limburg € 4,1 miljoen) en voor de borgstellingen ten aanzien van particulieren (€ 1 miljoen). Hierbij is sprake van een achtervangfunctie voor de gemeente van 100%. Met andere woorden, de gemeente staat 100% borg als deze instellingen of particulieren niet aan hun verplichting kunnen voldoen.
| 28 | Inzicht in de financiële positie en in het financieel handelen gemeente Someren
De gemeente Someren heeft diverse leningen verstrekt voor de uitoefening van de publieke taak. Dit betreffen de ‘overige langlopende lening’ op de activazijde van de balans. Dit zijn de verstrekte startersleningen die vanaf 2014 worden verstrekt via de stichting Stimuleringsfonds Volkshuisvesting Nederlandse gemeenten (SVN). Ultimo 2020 bedroeg de omvang hiervan € 5,35 miljoen. Daarnaast zijn er nog leningen verstrekt in het kader van duurzaamheid en energietransitie (via de Groene Zone). De omvang hiervan bedroeg ultimo 2020 ongeveer € 433.000. De risico’s op deze uitgezette leningen zijn voor de gemeente vrijwel nihil.
2.6
Investeringen
Voor het beoordelen van de gezondheid van een gemeente is een belangrijk element of de gemeente de ruimte voor kapitaallasten intact laat, zodat het mogelijk blijft om nieuwe investeringen te doen. Dit wordt de kapitaallastennorm genoemd. Daarbij wordt gekeken of de vrijval kapitaallasten31 niet wordt benut voor lopende (andere) uitgaven. Onderstaande tabel toont de ontwikkeling van de kapitaallasten voor de periode 2019-2025 voor de gemeente Someren. Kapitaallasten
Realisatie
Realisatie
Begroot
Begroot
Begroot
Begroot
Begroot
2019
2020
2021
2022
2023
2024
2025
€0
€0
€0
€0
€0
€0
€0
Afschrijvingen
€ 242.163
€ 241.329
€ 240.132
€ 239.820
€ 236.600
€ 203.272
€ 179.797
Kapitaallasten
€ 242.163
€ 241.329
€ 240.132
€ 239.820
€ 236.600
€ 203.272
€ 179.797
Rente
Exploitatielasten totaal (voor bestemming) % van de totale exploitatielasten
€ 52.820.000 € 56.358.000 € 48.100.000 € 50.528.000 € 46.319.000 € 47.109.000 € 46.716.000 0,46%
0,43%
0,50%
0,47%
0,51%
0,43%
Tabel 17 Ontwikkeling kapitaallasten gemeente Someren periode 2019-2025
Op basis van bovenstaande boekjaren is een lichte daling te zien in de kapitaallasten. In het percentage van de totale exploitatielasten, dat de kapitaallasten betreft, is sprake van een fluctuatie. Deze fluctuatie wordt veroorzaakt door schommelingen in de exploitatielasten, zie hiervoor paragraaf 2.8. Met het oog op instandhouding van de structurele dekking van nieuwe investeringen is het belangrijk dat de vrijval kapitaallasten niet wordt benut voor structurele andere uitgaven. Op basis van de beperkte fluctuatie van de kapitaallasten concluderen we dat de kapitaallastennorm intact blijft. De gemeente Someren kent op het gebied van ruimtelijk beheer verschillende onderhoudsen beheerplannen. De belangrijkste zijn Onderhoud Wegen (meerjarenonderhoudsplan),
Kapitaallasten bedragen de rente en afschrijving op gedane investeringen. Op het moment dat deze investering niet wordt vervangen, vallen deze lasten vrij ten gunste van de algemene middelen. Een gemeente kan dan eventueel de middelen besteden voor andere doeleinden. Wanneer er echter nieuwe investeringen worden gedaan, ontstaan er nieuwe kapitaallasten die gedekt moeten worden. Door dit te doen met de vrijval van kapitaallasten, ontstaat er een structurele dekking. 31
| 29 | Inzicht in de financiële positie en in het financieel handelen gemeente Someren
0,38%
Onderhoud Riolering (Gemeentelijk Rioleringsplan (GRP)), Onderhoud Groen (Groenbeleid) en Onderhoud Gebouwen (Beleidsplan Onderhoud Gebouwen). De gemeente heeft egalisatievoorzieningen gevormd om toekomstig onderhoud aan wegen, openbare verlichting en gebouwen te financieren. De voorzieningen moeten voldoende middelen bevatten om het toekomstige onderhoud te kunnen betalen, rekening houdend met het aantal jaren dat nog te gaan is tot het uitvoeren van het onderhoud. De voorziening moet hierbij gebaseerd zijn op een actueel meerjarig onderhoudsplan. Voor gebouwen en riolering is hier sprake van. De onderhoudsvoorziening wegen is gebaseerd op het beleidsstuk verhardingsbeheer 2020-2022 en op het kostendekkingsplan wegen. De accountant heeft bij de jaarrekeningcontrole 2020 vastgesteld dat er tot eind 2022 voldoende middelen aanwezig zijn in deze voorziening en dat de stortingen structureel geraamd zijn. Voor na 2022 merkt de accountant op dat er nog geen uitvoeringsplannen zijn, waardoor er geen gedetailleerde financiële doorrekening te maken is na 2022. De accountant beveelt hier aan om een jaarlijkse update te doen van het beleidsstuk verhardingsbeheer, inclusief de uitvoeringsplanning, en om de financiële doorrekening telkens met minimaal een jaarschijf te verlengen.
2.7
Reserves
In dit onderdeel bekijken we de reservepositie van de gemeente in absolute, relatieve en kwalitatieve zin. Vervolgens bekijken we de opbouw en de mate van beklemming (beperkte aanwendbaarheid) van de reserves. De reserves hebben verschillende functies. De gemeente Someren onderscheidt de volgende soorten reserves: ● algemene reserve - deze reserve heeft de functie van bestedingsreserve. Vigerend beleid is dat rekeningresultaten worden toegevoegd dan wel onttrokken aan de reserve vrij aanwendbaar. De algemene reserve vrij aanwendbaar wordt voornamelijk ingezet om incidentele uitgaven van investeringsprogramma’s te dekken; ● vastgelegde algemene reserve - de vastgelegde algemene reserve maakt onderdeel uit van het weerstandsvermogen en vervult als zodanig een bufferfunctie. Deze reserve fungeert tevens, als onderdeel van het eigen vermogen, als intern financieringsmiddel; ● bestemmingsreserves - dit is het deel van het eigen vermogen waaraan een bepaalde bestemming is gegeven. Bestemmingsreserves zijn niet zo vrij besteedbaar als de algemene reserve, maar in principe kan de bestemming altijd worden aangepast. De gemeente Someren kent dertien bestemmingsreserves. Voorbeelden zijn de reserve grondbedrijf, reserve sociaal domein, reserve kapitaallasten en reserve heractivering.
Als eerste geven we de hiernavolgende ratio’s: ● De bufferratio drukt de totale reserves uit als percentage van de exploitatie. ● De ratio ‘reserves per inwoner’ geeft het eigen vermogen van de gemeente weer per inwoner. Dit kengetal zorgt ervoor dat de vermogenspositie van gemeenten onderling kan worden vergeleken. De ratio’s worden onder tabel 19 verder toegelicht.
| 30 | Inzicht in de financiële positie en in het financieel handelen gemeente Someren
Bufferratio Reserves per inwoner Totaal reserves (€)
2019
2020
2021
2022
2023
2024
2025
105,41%
97,33%
101,24%
94,63%
101,65%
99,14%
98,59%
€ 2.881
€ 2.832
€ 2.506
€ 2.438
€ 2.385
€ 2.351
€ 2.304
€ 55.676.000 € 54.854.000 € 48.696.000 € 47.817.000 € 47.085.000 € 46.702.000 € 46.057.000
Tabel 19 Indicatoren reserves voor gemeente Someren op basis van de jaarrekeningen 2019 t/m 2020 en 2021 t/m 2024 op basis van de meerjarenbegrotingen 2021 en 2022
Bufferratio en reserves per inwoner Het kengetal bufferratio laat vanaf 2019 een kleine daling zien en maakt dan door de jaren heen een schommelbeweging door. De oorzaak hierachter is een afname van de totale omvang van de reserves. Deze neemt af van € 55,7 miljoen in 2019 naar € 47,8 mijoen in 2022 naar € 46,1 miljoen in 2025. Oorzaken die hieraan ten grondslag liggen zijn het begrote exploitatietekort, zie hiervoor paragraaf 2.8, en de investeringsagenda van de gemeente, zie hiervoor paragraaf 2.5. De reserves die een relatie hebben met de investeringsagenda (reserve heractivering en reserve kapitaallasten) laten de komende vijf jaar dan ook de grootste daling zien. De reserves per inwoner laten een daling zien die vergelijkbaar is met de daling van de totale reserve. In het algemeen kunnen we stellen dat de beschikbare reserves per inwoner relatief hoog zijn. x € 1.000
2019
2020
2021
2022
2023
2024
2025
Onttrekkingen bestemmingsreserves
-€ 10.850
-€ 9.431
-€ 9.748
-€ 1.017
-€ 729
-€ 728
-€ 678
Onttrekkingen algemene reserve
-€ 6.454
-€ 2.368
-€ 1.374
-€ 584
-€ 56
-€ 456
-€ 455
Toevoegingen bestemmingsreserves
€ 13.331
€ 5.937
€ 4.924
€ 347
€ 54
€ 801
€ 487
€ 62
€ 3.070
€ 1.388
€ 275
€0
€0
€0
-€ 3.911
-€ 2.792
-€ 4.809
-€ 979
-€ 732
-€ 382
-€ 645
Toevoegingen algemene reserve Totaal saldo ontwikkeling reserves
Tabel 20 Ontwikkeling mutaties reserves gemeente Someren voor de periode 2019-2020 (realisatie jaarrekening) en voor de periode 2021 tot en met 2025 op basis van de meerjarenbegroting 2021 en 2022
Op basis van tabel 20 constateren we dat de gemeente Someren in 2019 en 2020 heeft ingeteerd op haar vermogenspositie. In 2019 was sprake van een afname van -/- € 3,9 miljoen en in 2020 was sprake van een afname van -/- € 2,8 miljoen. In de programmabegroting 2021 wordt aangegeven dat er sprake is van een afname van -/- € 4,8 miljoen. In 2019 is de grootste oorzaak toe te wijzen aan de onttrekking van gelden uit de algemene reserve, onttrekking reserve sociaal domein en de onttrekking uit de reserve buitengebied in ontwikkeling (BIO). In 2020 wordt per saldo het meest onttrokken uit de reserves kapitaallasten. In 2021 is dit het geval vanuit de reserve claims incidentele projecten, reserve aanpak buitengebied en de reserve heractivering. In de begroting 2022 en verder zien we dat er structureel onttrekkingen worden gedaan uit de reserve heractivering, reserve kapitaallasten en de algemene reserve.
| 31 | Inzicht in de financiële positie en in het financieel handelen gemeente Someren
Wanneer we de ontwikkeling van de omvang van de reserves bekijken over de gehele periode die in de tabel wordt weergegeven (2019-2025), is de afname van de omvang van het eigen vermogen € 14,2 miljoen. Dit is op basis van onttrekkingen van circa € 44,9 miljoen en toevoegingen van € 30,7 miljoen. De grootste mutaties in de reserves vinden plaats op de reserve algemene reserve, reserve claims incidentele projecten (t/m 2021) en reserve buitengebied in ontwikkeling (BIO). De mutaties van de reserves moeten in de onderdelen Exploitatie en Reserves met elkaar overeenkomen. Dit betekent ook dat deze onderdelen binnen de jaarrekening en begroting van de gemeente een relatie moeten hebben. Op basis van onze analyse constateren we dat deze relatie op dit moment nog ontbreekt. Dit is ook weergegeven in tabel 20, 23 en 24. Dit is aangedragen aan de organisatie. De gemeente Someren heeft begin 2022 twee algemene reserves en zestien bestemmingsreserves. Van deze zestien bestemmingsreserves staat van vier primo 2022 de boekwaarde op € 0. Dit zijn de reserve automatisering, reserve claims incidentele projecten, reserve coronagelden en reserve kredietoverheveling. Vanuit onze ervaring achten wij het aantal reserves een acceptabel en werkbaar aantal. In de Nota reserves en voorzieningen gemeente Someren 201832 streeft de gemeente naar een zo beperkt mogelijk aantal reserves.
De reserves worden ook regelmatig tegen het licht gehouden en geëvalueerd. Weerstandsvermogen In de jaarrekening en programmabegroting heeft de gemeente Someren aangegeven dat een weerstandsvermogen van minimaal 1,0 wenselijk is. Hierbij is de omvang van het weerstandsvermogen minimaal even groot als de financiële omvang van de geïdentificeerde risico’s. Onderstaande tabel geeft inzicht in een beoordeling van het weerstandsvermogen waarbij deze vanaf 1,0 als voldoende wordt gezien. Beoordelingstabel weerstandsvermogen Ratio weerstandsvermogen Betekenis > 2,0 Uitstekend 1,4 < x < 2,0 Ruim voldoende 1,0 < x < 1,4 Voldoende 0,8 < x < 1,0 Matig 0,6 < x < 0,8 Onvoldoende < 0,6 Ruim onvoldoende Tabel 21 Classificatie normering weerstandsvermogen33
De belangrijkste risico’s voor de gemeente Someren worden in paragraaf 2.9 uitgebreid weergegeven. Het weerstandsvermogen van de gemeente Someren kent op basis van de jaarrekening 2020 de volgende vijf elementen: ● algemene reserve (vrij aanwendbare reserve + vastgestelde algemene reserve); ● begrotingsruimte - als de begroting sluit met een positief saldo, is sprake van begrotingsruimte. Deze kan ingezet worden voor financiële tegenvallers. Als de begroting sluit met een negatief saldo, heeft dit een nadelig effect op de begrotingsruimte; 32 33
Gemeente Someren, 2018, Nota reserves en voorzieningen gemeente Someren 2018, 14 mei 2018, p. 1-13. Smorenburg, R., 2006, Een norm voor het weerstandsvermogen, B&G, oktober 2006, p. 27-30.
| 32 | Inzicht in de financiële positie en in het financieel handelen gemeente Someren
● post onvoorzien - deze geldt ter dekking van niet voorziene uitgaven; ● stille reserve - stille reserves zijn niet-bedrijfsgebonden eigendommen van een gemeente met een hogere waarde in het economisch verkeer dan de boekwaarde. Stille reserves dragen bij aan de weerstandscapaciteit, omdat een deel van de eigendommen kan worden verkocht boven de boekwaarde; ● onbenutte belastingcapaciteit - zie paragraaf 2.2 van deze rapportage. De beschikbare weerstandscapaciteit bedraagt primo 2022 € 31,7 miljoen. De risico’s en daarmee de benodigde weerstandscapaciteit bedragen primo 2022 € 6,0 miljoen. Hierdoor komt de ratio voor het weerstandsvermogen voor 2022 neer op 5,3. Dit is uitstekend te noemen. Vrije ruimte in de reserves Om de mate van financiële flexibiliteit van de gemeenten te bepalen is het belangrijk om naar de vrije ruimte in de reserves te kijken. De gemeente Someren maakt in haar overzichten van de reserves het volgende onderscheid: ● algemene reserve ● vastgelegde algemene reserve ● bestemmingsreserve Voor het bepalen van de vrije ruimte wordt gekeken of een reserve vrij inzetbaar is, bestemd is of beklemd is (typering van de reserves).
Hieronder verstaan we: ● vrij besteedbare reserves - reserve heeft geen specifiek doel en kan daardoor vrij ingezet worden; ● bestemde reserves - bestemd voor een specifiek doel; een andere aanwending heeft effect op het niet of beperkt realiseren van het oorspronkelijk doel; ● beklemde reserves - dit is een bestemde reserve, maar een andere aanwending heeft effect op de exploitatie. Van de reserves die weergegeven worden in de jaarrekening 2020 is deze verdeling als volgt: Type reserve Algemene reserve Algemene reserve vastgestelde algemene deel
Bestemmingsreserves
Saldo per 01-01-2022 € 5.920.141 € 24.129.289)
€ 9.947.384
Mate van beklemming Vrij te besteden. Vrij te besteden deel: Deze reserve vormt de belangrijkste component in de weerstandsratio. Deze reserve fungeert tevens, als onderdeel van het eigen vermogen, als intern financieringsmiddel. Daarnaast maakt de vastgelegde algemene reserve onderdeel uit van het eigen vermogen van de gemeente. Bestemd. Reserves zijn bestemd voor een bepaald doel, maar deze bestemming kan zonder effect op de exploitatie gewijzigd worden. Dit heeft alleen mogelijk invloed op het eerder gestelde doel.
| 33 | Inzicht in de financiële positie en in het financieel handelen gemeente Someren
Bestemmingsreserves
€ 8.599.349
Beklemd. Deze reserves hebben als doel het afdekken van kapitaallasten van investeringen. Het is niet mogelijk deze zomaar in te zetten voor een ander doel zonder de exploitatie te beïnvloeden.
Totaal € 48.596.163 Tabel 22 Mate van beklemming van reserves begin 2022
Concluderend kunnen we het volgende stellen: ● 17,70 % van de reserves is beklemd; ● 20,47 % van de reserves is bestemd; ● 61,83 % is vrij besteedbaar. Op basis hiervan concluderen wij dat de gemeente een flexibele financiële positie heeft en ruim voldoende mogelijkheden heeft om te anticiperen op risico’s en ontwikkelingen vanuit de reservepositie.
2.8
Exploitatie
Voor de exploitatie kijken we naar de mate waarin de begroting realistische ramingen bevat. Hiervoor kijken we naar de ontwikkeling van het saldo van de begroting 2019 en 2020 in relatie tot de rekening van dat jaar en naar de aanwezigheid van niet-ingevulde taakstellingen in de begroting. Daarnaast bezien we in hoeverre de exploitatie structureel sluitend is. In onderstaande tabel zijn de begroting en de jaarrekening voor 2019 en 2020 naast elkaar gezet. Wanneer we kijken naar de ontwikkeling van het saldo, zien we binnen de verschillende programma’s hogere of lagere baten en lasten in de jaarrekening ten opzichte van de begroting. De afwijkingen zijn qua omvang niet substantieel groot. x € 1.000
2019 - Begroot
2019 - Realisatie
2020 - Begroot
2020 - Realisatie
Baten
Baten
Baten
Baten
Lasten
Lasten
Lasten
Lasten
1. Samen Someren
-€ 4.097
€ 19.653
-€ 4.153
€ 22.740
-€ 4.431
€ 21.344
-€ 8.995
€ 25.257
2. Greenlab 2030
-€ 3.489
€ 3.727
-€ 2.326
€ 3.857
-€ 952
€ 2.397
-€ 2.330
€ 3.806
3. Aantrekkelijk Someren
-€ 12.357
€ 17.090
-€ 9.346
€ 16.552
-€ 10.410
€ 16.832
-€ 11.807
€ 16.664
-€ 165
€ 1.771
-€ 324
€ 1.292
-€ 11
€ 1.076
-€ 275
€ 1.395
Bedrijfsvoering
-€ 29.649
€ 7.894
-€ 30.504
€ 8.379
-€ 31.781
€ 7.747
-€ 32.129
€ 9.236
Totaal
-€ 49.757
€ 50.135
-€ 46.653
€ 52.820
-€ 47.585
€ 49.396
-€ 55.536
€ 56.358
4. Hart van Someren
Saldo voor bestemming Mutaties reserves Saldo na bestemming
€ 378 -€ 6.758
€ 5.791 -€ 589
€ 6.167 -€ 18.984
€ 13.337
€ 1.811 -€ 4.368
€ 520
€ 2.555
€ 822 -€ 10.889
-€ 2
Tabel 23 Exploitatie primaire begroting 2021 en 2022 en jaarrekening 2019 en 2020 van de gemeente Someren. Een positief saldo betekent dat de lasten groter zijn dan de baten, oftewel: er bestaat een tekort
| 34 | Inzicht in de financiële positie en in het financieel handelen gemeente Someren
€ 8.618 -€ 1.449
De boekjaren 2019 en 2020 zijn afgesloten met een negatief verschil voor bestemming van respectievelijk -/- € 6,2 miljoen en -/- € 0,8 miljoen. In de begroting van beide boekjaren werd rekening gehouden met een tekort voor bestemming van respectievelijk -/- € 0,4 miljoen (na wijzigingen -/- € 4,99 miljoen) in 2019 en -/- € 1,8 miljoen (na wijzigingen -/- € 2,51 miljoen) in 2020. Het tekort werd in 2019 vooral veroorzaakt doordat de bedrijventerreinen Witvrouwenbergweg en Lage Akkerweg III nog niet konden worden afgewikkeld. Andere oorzaken (verschillen ten opzichte van de begroting) zijn: ● hogere zorglasten Wmo en jeugdhulp (nadeel); ● lasten vervanging kunstgrasveld (nadeel); ● hogere kosten afval (nadeel); ● hogere Algemene Uitkering (voordeel); ● vrijval onvoorzien en stelposten salarissen (voordeel) ● diverse kleine verschillen per saldo. Het negatieve resultaat voor en na bestemming kent een structurele oorzaak in hogere structurele lasten (vooral binnen het sociaal domein). Het gerealiseerde resultaat voor bestemming in 2020 valt een stuk positiever uit dan begroot. De begroting kende een grote investeringsopgave die zijn weerklank legde op de exploitatie.
Daarnaast werd in de programmabegroting 2020 uitgegaan van hogere lasten binnen het sociaal domein, dalende Algemene Uitkering, stijgende onderhoudskosten, uitvoering van het beleidsplan voor vergunningen, nieuwe coa’s et cetera. Het verschil ten opzichte van de begroting werd vooral veroorzaakt door de programma’s Samen Someren (€ 1,5 miljoen) en Aantrekkelijk Wonen (€ 1 miljoen). Daarnaast is er sprake van een negatief resultaat op de vennootschapsbelasting van -/- € 662.000. Het resultaat binnen het programma Aantrekkelijk Wonen en de VPB is grotendeels afgewikkeld via de reserve grondbedrijf. Het resultaat na bestemming wordt voor een groot deel veroorzaakt door incidentele meevallers. Het structureel resultaat bedraagt -/- € 320.000. Oorzaken die hieraan ten grondslag liggen zijn: ● lagere zorglasten jeugdhulp (positief); ● hogere opbrengsten bouwleges (positief); ● hogere personele kosten, inhuur en overhead (negatief); ● TOZO-uitkering als gevolg van COVID-19 (negatief). Wanneer we kijken naar de meerjarige ontwikkeling van de begroting, zien we dat baten en lasten ongeveer op hetzelfde peil blijven als in 2019 en 2020 (begroot). We constateren daarbij dat de baten lager blijven dan de lasten, waardoor er elke jaarschijf sprake is van een tekort voor bestemming (verschil tussen lasten en baten). Dit is te zien in onderstaande tabel (tabel 24).
Het saldo voor bestemming is voor alle jaren niet sluitend. Wanneer we kijken naar het saldo na reserves, zien we dat dit voor 2022 wel sluitend is, maar in de jaren daarna loopt het tekort op tot ongeveer -/- € 450.000 per jaar. Dit betekent dat de gemeente de komende jaren verder inteert op het eigen vermogen. Dit is ook terug te zien in de dalende ontwikkeling van de mate van solvabiliteit (zie paragraaf 2.5). De volgende oorzaken liggen ten grondslag aan het tekort de komende jaren:
| 35 | Inzicht in de financiële positie en in het financieel handelen gemeente Someren
● extra rijksbijdrage jeugdgelden - het Rijk heeft extra middelen beschikbaar gesteld aan gemeenten voor de tekorten vanwege de jeugdzorg. Het bedrag voor 2022 is al toegekend. Voor de jaren 2023-2025 is 75% van de verwachte rijksuitkering opgenomen. De gemeente Someren heeft deze bedragen als stelpost opgenomen in de begroting. Voor het boekjaar 2020 is een stelpost opgenomen van € 200.000. Vanaf 2023 vervalt deze post; ● specifieke uitkering stimulering sport - vanwege de verruiming van de sportvrijstelling worden gemeenten gecompenseerd voor het btw-nadeel. De regeling specifieke uitkering stimulering sport vervalt per 1-1-2024; ● niet behaalde taakstelling sociaal domein 2 - de gemeente Someren had een taakstelling van € 100.000 opgenomen (structureel). Hiervan wordt € 58.000 in 2022 behaald en dit loopt op naar € 64.000 in 2025. In 2026 en verder wordt nog een deel van de taakstelling behaald door de afbouw van de subsidie aan jongerencentra. Dit betekent dat de gestelde € 100.000 niet volledig wordt ingevuld; ● correctie afschrijvingstermijn investeringen wegen - in 2021 is de afschrijvingstermijn voor wegen ten onrechte aangepast van 25 jaar naar 50 jaar.
In de begroting 2022 moet dit weer gecorrigeerd worden met daarbij ook de negatieve financiële consequenties; ● kapitaallasten investeringen - in de kadernota 2022 is geen rekening gehouden met de jaarschijf 2025 van de post rehabilitatie wegen, het groenbeheerplan en het GRP. Dit is in de begroting 2022 aangepast; ● OZB-verhoging terugdraaien - in de programmabegroting 2021 is besloten om de OZB-opbrengst te verhogen in vier stappen van 5% (tot 20% in 2024). In de programmabegroting 2022 is besloten om deze verhoging voor de periode 2022-2024 terug te draaien; ● opschorten bezuiniging welzijn - in de programmabegroting 2021 is besloten om de subsidie aan welzijnsorganisatie Onis/LEV ter verlagen in vier stappen van 2,5% per jaar (tot 10% in 2024). Deze bezuiniging heeft het college van B&W voorgesteld, om deze maatregelen op te schorten van 2022 naar 2025. De raad heeft hiermee ingestemd bij de vaststelling van de programmabegroting 2022; ● versterken uitvoeringskracht organisatie - de gemeente Someren wil de dienstverlening van de ambtelijke organisatie op peil houden, mede gezien de krappe arbeidsmarkt. Hiervoor is incidenteel financieel budget gereserveerd in de begroting voor de inzet van extra personeel. In het verlengde hiervan zijn ook extra middelen beschikbaar gesteld voor de realisatie van de Woonvisie, zodat extra capaciteit kan worden ingezet. x € 1.000
2021 - Begroot
2022 - Begroot
2023 - Begroot
2024 - Begroot
2025 - Begroot
Baten
Baten
Baten
Baten
Baten
Lasten
Lasten
Lasten
Lasten
Lasten
1. Samen Someren
-€ 4.334
€ 22.003
-€ 4.472
€ 22.304
-€ 4.475
€ 22.116
-€ 4.398
€ 22.215
-€ 4.398
€ 22.101
2. Greenlab 2030
-€ 2.014
€ 3.646
-€ 232
€ 2.390
-€ 577
€ 2.207
-€ 607
€ 2.213
-€ 597
€ 2.245
3. Aantrekkelijk Someren
-€ 6.730
€ 12.677
-€ 10.380
€ 15.879
-€ 6.772
€ 12.583
-€ 8.122
€ 13.310
-€ 7.415
€ 12.949
-€ 11
€ 881
-€ 245
€ 529
-€ 245
€ 422
-€ 245
€ 422
-€ 245
€ 422
Bedrijfsvoering
-€ 33.804
€ 8.893
-€ 34.419
€ 9.426
-€ 33.519
€ 8.993
-€ 33.365
€ 8.959
-€ 33.423
€ 9.005
Totaal
-€ 46.893
€ 47.119 -€ 46.078
€ 46.722
4. Hart van Someren
€ 48.100 -€ 49.748
€ 50.528 -€ 45.588
€ 46.321 -€ 46.737
| 36 | Inzicht in de financiële positie en in het financieel handelen gemeente Someren
Saldo voor bestemming
€ 1.207
Mutaties reserves Saldo na bestemming
-€ 2.442
€ 1.511
€ 780 -€ 1.401
€ 276
€ 397
€ 733 -€ 746
-€ 224
€ 54
€ 382 -€ 718
€ 41
€ 644
€ 793
-€ 672
€ 457
€ 482 € 454
Tabel 24 Begrote baten en lasten meerjarig, op basis van de begroting 2021-2025. Een positief getal betekent dat de lasten groter zijn dan de baten, oftewel: er bestaat een tekort
Tabel 24 is gemaakt op basis van de programmabegrotingen 2021 en 2022 + het meerjarenperspectief. In de programmabegroting 2022 is de septembercirculaire 2021 niet meegenomen. De organisatie heeft, met het oog op een nieuwe coalitie in het voorjaar 2022, een overdrachtsdocument financieel perspectief 2022 opgesteld34. Dit document kent een informele status, maar geeft wel een geactualiseerd meerjarenperspectief weer voor de boekjaren 2022-2025. Onderstaand figuur geeft de uitkomsten van die notitie weer: x € 1.000
2022
2023
2024
2025
Programmabegroting 2022 resultaat
-225
39
456
455
Programmabegroting 2022 resultaat incidenteel
-43
52
51
54
-268
91
507
509
Eenmalige correctie 5% OZB-verhoging 2022 (verlaging)
218
0
0
0
Vervallen restant taakstelling sociaal domein
43
0
0
0
Primaire begroting 2022 resultaat structureel
-7
91
507
509
Algemene Uitkering (septembercirculaire 2021)
-732
-615
-670
-697
Algemene Uitkering (decembercirculaire 2021)
0
-84
-205
-361
Amendement: eenmalige reservering extra capaciteit fysiek domein
200
0
0
0
Vastgestelde CAO (salarisstijging 2,4%)
220
220
220
220
Prijsmutaties CPI (2,6% minus 2%)
65
65
65
65
-254
-323
-83
-264
Programmabegroting 2022 resultaat structureel Amendementen
Belangrijkste mutaties na vaststelling programmabegroting 2022
Overdrachtsdocument structureel resultaat
Tabel 25 Ontwikkeling exploitatieresultaat na de programmabegroting 2022 - actualisatie financieel meerjarenperspectief gemeente Someren (bron: Financieel Meerjarenperspectief gemeente Someren (status: informeel). Een positief getal betekent dat de lasten groter zijn dan de baten, oftewel: er bestaat een tekort
Om te bepalen of de begroting meerjarig in structureel evenwicht is, moet ook gekeken worden naar de incidentele baten en lasten in de begroting. Het volgende overzicht maakt dat duidelijk. Op basis hiervan constateren we dat voor zover uit dit overzicht blijkt, geen structurele lasten worden gedekt met incidentele middelen, zie tabel 26. Hierbij maken we 34
Gemeente Someren, 2022, Financieel Meerjarenperspectief, p. 1-2 (status: informeel).
| 37 | Inzicht in de financiële positie en in het financieel handelen gemeente Someren
wel de opmerking dat het rekeningresultaat (structurele baten minus structurele lasten) wordt gedekt via de algemene reserve. Wanneer dit structureel gebeurt, is de begroting niet in balans en wordt ingeteerd op de reserves. Door de hogere inkomsten uit de Algemene Uitkering is dit risico gereduceerd. Voor de programmabegroting 2022 concluderen we dat deze structureel in evenwicht is, maar niet sluitend in meerjarig perspectief. Wanneer we kijken naar tabel 25 (actualisatie van het meerjarenperspectief) concluderen we dat de begroting wel structureel sluitend is in meerjarig perspectief en structureel in evenwicht. Door de septembercirculaire 2021 en decembercirculaire 2021 is sprake van een positief effect op de inkomsten via de Algemene Uitkering. Dit positieve effect bedraagt € 732.000 in 2022 en loopt op naar € 1.058.000 in 2025. Hierdoor wordt het tekort op de lopende exploitatie vanuit de vastgestelde programmabegroting 2022 opgelost. Zoals aangegeven in paragraaf 2.3 Inkomsten wordt hierdoor de afhankelijkheid van de rijksuitkeringen vergroot, waarmee de eigen beleidsruimte kleiner wordt. Dit betekent dat wanneer de gemeente minder ontvangt vanuit de Algemene Uitkering, dit meteen een groot effect heeft op de inkomsten van de gemeente Someren en dat daarmee een druk ontstaat op de exploitatie van de gemeente.
De kapitaallasten worden gedekt via de reserve kapitaallasten en reserve heractivering. Beiden reserves zijn gelijk aan de boekwaarde van de investeringen. Jaarlijks wordt het bedrag van de kapitaallasten onttrokken aan de reserve. 2022 Programma
Baten
2023 Lasten
Baten
2024 Lasten
Baten
2025 Lasten
Baten
Lasten
1. Samen Someren
€0
€0
€0
€0
€0
€0
€0
€0
2. Greenlab 2030
€0
€ 180.000
€0
€0
€0
€0
€0
€ 20.000
3. Aantrekkelijk Someren
€0
€ 185.000
€0
€0
€0
€0
€0
€0
4. Hart van Someren
€0
€ 50.000
€0
€0
€0
€0
€0
€0
Bedrijfsvoering
-€ 464.000
€ 149.000
€0
€0
€0
€0
-€ 20.000
€0
Totaal
-€ 464.000
€ 564.000
€0
€0
€0
€0
-€ 20.000
€ 20.000
Tabel 26 Begrote incidentele baten en lasten meerjarig, op basis van de begroting 2022-2025
Taakstellingen in de begroting In de programmabegroting 202035 van de gemeente Someren is een start gemaakt met het traject ‘Spoor 2, op weg naar een duurzaam financieel gezond Someren’. Dit traject heeft als doel om de begroting meerjarig structureel en reëel sluitend te maken. Daarnaast moet het weerstandsvermogen verbeterd worden, zodat de gekwantificeerde risico’s afgedekt kunnen worden. Daarnaast zet men in op dat de financiële ratio’s (zie hoofdstuk 1) voldoende zijn. Met traject Spoor 2 is een pakket aan maatregelen opgesteld om de kosten te verlagen en de inkomsten te verhogen, daarbij rekening houdend met de maatschappelijke en financiële consequenties. In de programmabegroting 2021 is een eerste set aan maatregelen doorgevoerd in de begroting. Deze maatregelen liepen op van € 262.000 in 2021 naar Gemeente Someren, 2019, Programmabegroting 2020, september 2020, p. 1-117. Zie specifiek bladzijde 89 en verder. 35
| 38 | Inzicht in de financiële positie en in het financieel handelen gemeente Someren
€ 329.000 in 2024. Naast de maatregelen die in de begroting 2021 zijn opgenomen, heeft de raad nog zeven onderwerpen benoemd die verder uitgewerkt moeten worden. Dit zijn: 1. onderzoek naar rendabele exploitatie van het zwembad; 2. onderzoek naar op welke manier de buitensportaccommodaties effectiever en efficiënter kunnen worden benut; 3. voorstel over hoe de subsidies voor de jongerencentra vanaf 2022 kunnen worden afgebouwd; 4. voorstel over het verminderen van de rol van de gemeente bij evenementen; 5. onderzoeken wat de effecten zijn van minder lichtpunten en minder branduren van de openbare verlichting; 6. voorstel opstellen voor het verminderen of beperken van de gemeentelijke rol bij verkeersveiligheid; 7. gemeentelijk vastgoed: onderzoek naar het optimaliseren en rendabeler maken van het gebruik van de diverse locaties. In de programmabegroting 2022 is gerapporteerd ten aanzien van de stand van zaken: 1. Het college van B&W heeft aan de hand van een eerste indicatief onderzoek geconcludeerd dat de huidige exploitatieopzet niet of nauwelijks mogelijkheden biedt om de exploitatie nog verder te optimaliseren. Bij de kadernota 2022 is een motie aangenomen om de exploitatie toch te verbeteren (met € 15.000 structureel), waarbij ook de tarieven verhoogd mochten worden. Het college van B&W heeft vervolgens de tarieven verhoogd om invulling te realiseren. 2.
Een eerste onderzoek heeft mogelijkheden in beeld gebracht. Een vervolgonderzoek is gestart om te onderzoeken in hoeverre een effectiever/efficiënter gebruik raakt aan andere maatschappelijke beleidsterreinen. 3. Er is besloten om deze taakstelling op te schorten en per 2025 in te laten gaan. Dit levert een totale besparing op van € 14.000 structureel. 4. De hoogte van de leges voor evenementen en doorbelasting van de door de gemeente gemaakte kosten wordt nader onderzocht, waardoor mogelijk € 20.000 resultaatverbetering in 2024 bereikt kan worden. 5. Onderzoek naar de effecten van minder lichtpunten en minder branduren maken integraal onderdeel uit van het beleidsplan openbare verlichting 2021-2025. 6. Onderzoek heeft uitgewezen dat er geen mogelijkheden zijn om de rol van de gemeente te beperken ten aanzien van verkeersveiligheid. 7. Het onderzoek naar het gebruik van het gemeentelijk vastgoed heeft een structurele besparing van € 55.000 opgeleverd. De besparing is in het meerjarenperspectief verwerkt. Concluderend kan worden gesteld dat een aantal zaken afgerond zijn en een aantal zaken nog nader onderzocht worden. Daarnaast wordt de motie uitgevoerd die door de raad is aangenomen bij de behandeling van de kadernota 2022. In deze motie wordt het college opgeroepen om nogmaals de mogelijke bezuinigingen te onderzoeken, zoals die benoemd zijn in scenario 5 van Spoor 2 Plus.
Deze betreffen het voorzieningenniveau in de gemeente, zoals buitensportaccommodaties, bibliotheek, subsidies voor cultuur en welzijn en MFA's. Met
| 39 | Inzicht in de financiële positie en in het financieel handelen gemeente Someren
andere woorden, de raad wil het palet aan keuzemogelijkheden om de financiële situatie van de gemeente Someren te verbeteren, vergroten.
2.9
Risico’s en ontwikkelingen
In deze paragraaf gaan wij in op de risico’s die spelen voor de gemeente Someren en de ontwikkelingen die eraan komen. Deze schets duidt de financiële positie en het financieel handelen van de gemeente Someren richting de toekomst. Het doel is om een schets te geven en daarbij niet zozeer compleet te zijn. Risico’s De gemeente Someren heeft in haar programmabegroting een uitgebreide risico-inventarisatie opgenomen in de paragraaf Weerstandsvermogen en risicobeheersing. De risico’s zijn daarbij voorzien van beheersmaatregelen, een indicatie van de risicoscore en duiding van het financieel effect. Relevante genoemde risico’s zijn: ● economische ontwikkelingen/onzekerheid financiële positie gemeenten; ● cybercriminaliteit; ● kosten externe inhuur (o.a. door ziekteverzuim); ● projectrisico’s; ● juridisering samenleving/niet tijdig verstrekken van informatie; ● afhankelijkheid ICT-systemen en beveiliging informatie; ● leningen u/g en garantieverstrekkingen - zie ook paragraaf 2.5; ● calamiteiten; ● sociaal domein als gemeentelijke taak; ● verstrekking lening BNG; ● herverdeling Algemene Uitkering uit het gemeentefonds - zie ook paragraaf 2.3; ● COVID-19 (excl. sociaal domein); ● COVID-19 sociaal domein. Landelijke ontwikkelingen Vergrijzing en ontgroening van de arbeidsmarkt Het effect dat minder starters de arbeidsmarkt betreden wordt ook wel ‘ontgroening’ genoemd.
Dit leidt tot een hogere gemiddelde leeftijd van de beroepsbevolking en is logischerwijs een van de oorzaken van vergrijzing. Dit effect komt nog nadrukkelijk naar voren in de overheidssector, waar de beroepsbevolking relatief oud is. De overheid heeft de komende jaren te maken gekregen met een forse uitstroom naar (pre)pensioen, waardoor de vervangingsvraag sterk zal toenemen. Echter, door de ontgroening en verkrapping van de arbeidsmarkt zal aan die vervangingsvraag niet blijvend in voldoende mate kunnen worden voldaan. Sociaal domein De volgende ontwikkelingen noemen we hier: ● reële prijzen jeugd en Wmo - gemeenten zijn voor de levering van jeugdhulp en Wmo verplicht om reële tarieven te betalen. De consequentie hiervan is veelal dat bij aanbestedingen hogere tarieven moeten worden betaald. Dit heeft een kostenopdrijvend effect;
| 40 | Inzicht in de financiële positie en in het financieel handelen gemeente Someren
● hervormingsagenda jeugdstelsel - het kabinet stelt voor 2022 € 1,314 miljard extra beschikbaar aan gemeenten, ter compensatie van de tekorten in de jeugdzorg. Dat komt bovenop de eerder toegezegde € 300 miljoen voor dat jaar. Daarnaast voeren gemeenten maatregelen uit waarmee in 2022 € 214 miljoen wordt bespaard op de jeugdzorguitgaven. Het Rijk en de VNG committeren zich eraan om gezamenlijk te komen tot een hervormingsagenda. In deze hervormingsagenda worden afspraken gemaakt over maatregelen en een structureel financieel kader, wat leidt tot een stelsel waarin zorg beschikbaar is voor kinderen die dat echt nodig hebben, gemeenten betere uitvoeringskracht hebben en er meer inzicht komt in informatie, zoals gebruik van jeugdzorg, uitgaven en wachttijden; ● breed offensief (Participatiewet) - het breed offensief is een brede agenda om de arbeidsmarktkansen voor mensen met een arbeidsbeperking te vergroten; ● abonnementstarief (Wmo) - het abonnementstarief, een vast tarief voor de eigen bijdragen aan Wmo-voorzieningen, is sinds 1 januari 2020 definitief van kracht. De wetswijziging heeft gevolgen voor het beleid, de uitvoering en - zoals inmiddels is gebleken - de financiën van gemeenten. De invoering heeft gezorgd voor meer aanvragen en daarmee oplopende kosten voor gemeenten. Daartegenover staat een afname van de eigen bijdrage qua inkomsten.
Uitvoeringskracht van gemeenten staat onder druk (VNG, 2020) Het takenpakket van gemeenten is in de afgelopen dertig jaar flink uitgebreid en dit zal zich doorzetten door de Omgevingswet en nieuwe taken voor gemeenten, zoals de energietransitie, klimaatadaptatie, circulaire economie en stikstofproblematiek. Gemeenten zijn niet alleen verantwoordelijk voor meer taken, er is ook sprake van groeiende complexiteit en krimpend budget. Hierdoor staat de uitvoeringskracht van gemeenten onder druk. De oorzaken hiervan zijn36: ● oplopende kenniskosten - kosten nemen toe door meer en complexere taken, inadequate rijkskaders, en schaarste aan kennis; ● stijgende organisatiekosten - kosten nemen toe door gemankeerde samenwerking en inzet van participatie; ● toenemende faalkosten - kosten nemen toe door verantwoording, herstel en reputatieschade; ● afnemende capaciteit - uitvoeringscapaciteit neemt af door krimpende budgetten, bleek imago en gebrek. De ontwikkeling van vergrijzing en ontgroening van de arbeidsmarkt is ook van invloed op de uitvoeringskracht van de gemeenten. De VNG is hierbij aan zet en wil dit inbrengen bij de kabinetsformatie. De druk op de uitvoeringskracht geldt ook voor de gemeente Someren. Zoals weergegeven in deze paragraaf spelen er veel ontwikkelingen die van invloed zullen zijn op de organisatie.
Deze ontwikkelingen vragen meer en specifieke kennis en kunde van de organisatie. De opgave ligt hierbij om mee te bewegen en te anticiperen op deze ontwikkelingen. De gemeente Someren wordt hierbij echter belemmerd door een krappe arbeidsmarkt, waarbij het een grote opgave is om goed personeel te werven en te behouden. Dit wordt mede ingegeven door de grootte van de gemeente. 36
BMC, 2020, Het kraakt en piept - Uitvoeringskracht in het fysiek domein, VNG, 7 juli 2020, p. 1-51.
| 41 | Inzicht in de financiële positie en in het financieel handelen gemeente Someren
Gevolgen van COVID-19 De crisis omtrent COVID-19 heeft een incidenteel effect op de korte termijn. Dit vertaalt zich bijvoorbeeld in meer kosten voor handhaving, TOZO-regelingen en kosten bedrijfsvoering gemeentelijke organisatie. Daarnaast zal COVID-19 ook zorgen voor effecten die dieper doorwerken en een effect sorteren op de langere termijn. Denk hierbij aan inkomensondersteuning, intensivering jeugdzorg e nintensivering op gezondheid (oplopende kosten GGD). In de gemeente Someren waren er tijdens de COVID-19-crisis veel minder faillissementen en schuldhulpvragen. De verwachting is dat er na het wegvallen van de steunmaatregelen een hausse aan hulpvragen op dit gebied komt. Het verleden leert dat mensen gemiddeld vijf jaar na het ontstaan van de eerste schuld hulp zoeken. Dit betekent voor de gemeente Someren een zwaarder beslag op taken als schuldhulpverlening, arbeidsparticipatie et cetera. Gevolgen herverdeling gemeentefonds In paragraaf 2.3 Inkomsten is ingegaan op de effecten van het gemeentefonds. Naast de herverdeling van het gemeentefonds heeft het Rijk € 1,3 miljard incidenteel beschikbaar gesteld als compensatie voor de tekorten in de jeugdzorg. Daar staat tegenover dat gemeenten zich committeren aan een aantal maatregelen die een besparing van € 214 miljoen moeten opleveren.
In overleg met de VNG is besloten om de middelen via het cluster jeugdhulp binnen de Algemene Uitkering te verdelen. Voor de gemeente Someren komt dat neer op een bedrag van € 49 per inwoner (€ 958.008). Omgevingswet De Omgevingswet gaat op 1 januari 2023 in werking en staat voor een goede balans tussen het benutten en beschermen van de fysieke leefomgeving. Ook biedt de Omgevingswet gemeenten de mogelijkheid om met overzichtelijker regels de leefomgeving meer in samenhang in te richten. De wet biedt daarnaast meer ruimte voor lokaal maatwerk en leidt tot een betere en snellere besluitvorming. De gemeente Someren heeft voor 2022 een investeringsbudget opgenomen van € 1.080.338 om de Omgevingswet in te voeren. De omvang van de kosten en daarmee ook de revenuen is afhankelijk van de wijze waarop de gemeente de Omgevingswet invoert. Indien de gemeente veel bij hetzelfde houdt, is de verwachting dat het geld blijft kosten. Indien straks volledig wordt gehandeld conform de gedachten van de wet, kan er op termijn geld worden bespaard, is de verwachting.37+38 Duurzaamheidsopgave Gemeenten hebben een voorbeeldfunctie in de energietransitie. Een van de instrumenten hierbij is de verduurzaming van gemeentelijk vastgoed en accommodaties. De gemeente Someren heeft in het kader van deze opgave het volgende op de planning staan: 37
https://www.rijksoverheid.nl/documenten/kamerstukken/2021/03/12/kamerbrief-integraal-financieel-beeld-stelselhe rziening-omgevingswet 38 Sira Consulting, 2021, Actualiseringsonderzoek financiële effecten Omgevingswet, Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, p. 1-49.
| 42 | Inzicht in de financiële positie en in het financieel handelen gemeente Someren
● verduurzaming van diverse sportaccommodaties (investeringen in zonnepanelen, LED-verlichting, kunstgras, etc.), mede ook in het kader van nieuwbouw en vervanging; ● verduurzaming ten aanzien van maatschappelijk vastgoed. Voor de uitvoering van klimaattaken zijn veel nieuwe uitvoeringstaken naar de gemeenten gekomen. Met de decembercirculaire 2019 hebben gemeenten rijksgelden (€ 237.000) ontvangen voor de periode 2019-2021, voor uitvoering van gemeentelijke taken uit het Klimaatakkoord. De uitvoering van deze structurele taken wordt nu incidenteel bekostigd. Vanaf 2022 moet gezocht worden naar structurele bekostiging. Hiervoor worden aanvullende gelden van het Rijk verwacht.
| 43 | Inzicht in de financiële positie en in het financieel handelen gemeente Someren
Bijlage 1 Kostentoerekening afvalstoffenheffing In de vakliteratuur worden een aantal zaken genoemd, die relevant zijn voor de toerekening aan de afvalstoffenheffing: ● Verwerkingskosten - deze kosten mogen volledig worden toegerekend aan de afvalstoffenheffing. ● Inzamelings- en transportkosten - deze kosten mogen volledig worden toegerekend aan de afvalstoffenheffing. ● Kosten van maatregelen om de hoeveelheid afval te verminderen, zoals subsidies voor het inzamelen van oud papier of voor milieuwinkels en milieuparken en kosten die zijn verbonden aan maatregelen om hergebruik te bevorderen of aan de andere kant de afvalstroom in te perken. Hierbij kan gedacht worden aan stickers om ongeadresseerd reclamedrukwerk te voorkomen en specifieke voorlichting aan de burgers over voorkoming en vermindering van huishoudelijk afval. ● Kosten voor heffing en invordering (waaronder kwijtscheldingskosten) zijn verhaalbaar en mogen dus volledig worden toegerekend aan de afvalstoffenheffing; ● 40% van de totale kosten van straatreiniging en reinigingspolitie mag worden toegerekend aan de afvalstoffenheffing. ● Gemeenten zijn bij de invoering van het BTW-compensatiefonds gekort voor btw op het gemeentefonds. Daarom mogen gemeenten (en de meeste gemeenten doen dit ook) btw doorberekenen in het rioolrecht en de afvalstoffenheffing (verhaalbare kosten).
● Kosten van algemeen zwerfafval zijn overigens niet verhaalbaar door middel van de afvalstoffenheffing. De Hoge Raad oordeelt namelijk dat alleen kosten mogen worden verhaald die verband houden met de inzameling van het vuil waarop de heffing betrekking heeft.
| 44 | Inzicht in de financiële positie en in het financieel handelen gemeente Someren
Bijlage 2 Kostentoerekening rioolheffing In de vakliteratuur worden een aantal zaken genoemd, die relevant zijn voor de toerekening aan de rioolheffing: ● In het tarief kan een egalisatiebedrag meegenomen worden voor toekomstig groot onderhoud. Egaliseren is mogelijk op grond van artikel 44,1c BBV. De onderhoudsvoorziening krijgt bij vorming uit het tarief het karakter van een 44,2-voorziening. ● In het tarief mogen spaarbedragen voor toekomstige vervangingsinvesteringen worden meegenomen. Deze worden als last in de exploitatie toegevoegd aan een voorziening conform art. 44 lid 2 BBV. ● Het Ministerie van BZK geeft in haar richtlijnen aan dat veegkosten ‘in redelijkheid’ toegerekend mogen worden aan rioolheffing. Volgens jurisprudentie is het niet ongebruikelijk om 25-60% van de veegkosten aan het rioolrecht toe te rekenen. ● Uitbreidingsinvesteringen mogen niet onder de lasten worden opgenomen (het is dus niet mogelijk om via het tarief te sparen voor toekomstige uitbreidingsinvesteringen). ● Gemeenten zijn bij de invoering van het BTW-compensatiefonds gekort voor btw op het gemeentefonds. Daarom mogen gemeenten (en de meeste doen dit ook) btw doorberekenen in het rioolrecht en de afvalstoffenheffing.
| 45 | Inzicht in de financiële positie en in het financieel handelen gemeente Someren
BMC Databankweg 26D 3821 AL Amersfoort Postbus 490 3800 AL Amersfoort (033) 496 52 00 info@bmc.nl www.bmc.nl KvK BMC Advies 32078667 IBAN NL91ABNA0504035754 BTW NL80.86.63.598 B.01
Colofon 29 maart 2022 Classificatie
:
Vertrouwelijk
Naam adviseurs
:
● ●
Projectnummer
:
PO024226
H. Uffen MSc CMC mw. T.E. Kinkel MSc
| 46 | Inzicht in de financiële positie en in het financieel handelen gemeente Someren